Д-8 ХVІІІ ғасырдың соңы – ХХ ғасыр басындағы Қазақстан

1.

ХVІІІ ғасырдың соңы – ХХ ғасыр
басындағы Қазақстан
Ресей империясының әкімшілік реформалары, отарлау саясаты және Орта Азиядағы геосаяси
өзгерістер сол кезеңдегі аймақтың саяси-әлеуметтік жағдайына үлкен әсер еткен маңызды
тарихи құбылыстар болды.
ТАРИХИ ШОЛУ

2.

Мазмұны
01
02
03
Игельстром реформасы
және хан билігінің
жойылуы
Қазақ жүздерінің Ресей
бодандығын қабылдауы
Орта Азияны жаулап алу
жорықтары
Ұлы жүз сұлтандарынан бастап
Хиуа, Қоқан хандықтарына
Кіші жүздегі алғашқы әкімшілік
Жетісу сұлтандарына дейін
қарсы әскери операциялар
қайта құрулар
04
05
Реформалық заңнамалар жүйесі
Дала генерал-губернаторлығы және
шаруа бастықтары
1867, 1868, 1886, 1891 жылдардағы уақытша
ережелер
ХХ ғасыр басындағы соңғы отарлау реформалары

3.

ХVІІІ ғасырдың соңындағы
Қазақстан мен Орта Азия
ХVІІІ ғасырдың соңына қарай Қазақстан мен Орта Азия геосаяси жағынан
күрделі жағдайда болды. Қазақ даласы үш жүзге — Кіші, Орта және Ұлы
жүздерге бөлінген болатын. Бұл кезеңде Ресей империясы шығысқа қарай
белсенді экспансия саясатын жүргізіп, Қазақ жерлерін бақылауға алуды
стратегиялық мақсат ретінде қойды.
Қазақ жүздерінің жағдайы
Орта Азиядағы хандықтар
Кіші жүз 1730-шы жылдары Ресей
бодандығын алғаш қабылдаған
болатын, алайда хандық биліктің
нақты сақталуы орталықтанған
басқаруға кедергі жасады. Орта
жүз де Ресейге тәуелділікті
мойындады, бірақ іс жүзінде
автономдылығын сақтады.
Хиуа, Бұхара және Қоқан
хандықтары аймақта өз ықпалын
жүргізіп, Қазақ жерлерінің оңтүстік
бөлігіне де үстемдік орнатуға
тырысты. Бұл хандықтармен
қарым-қатынас Ресей-Қазақстан
байланысының маңызды бөлігін
құрады.

4.

I ТАРАУ
Игельстром
Реформасы
Орынбор генерал-губернаторы О. Игельстромның
әкімшілік жаңартулары

5.

Игельстром реформасының негізгі бағыттары
Орынбор генерал-губернаторы Осип Андреевич Игельстром 1780-ші жылдардың ортасында Кіші жүздегі дәстүрлі билік жүйесін
өзгертуге бағытталған кешенді реформаны іске асырды. Бұл реформа Ресей империясының Қазақ даласына нақты әкімшілік
бақылауды орнатудың алғашқы маңызды қадамы болды.
Бас старшина институты
Хан билігін жою жобасы
Игельстром хан билігін әлсіретіп, орнына «бас старшина»
лауазымын енгізуді жоспарлады. Бас старшина ресей
үкіметіне тікелей бағынатын және Кіші жүздің ру
басшыларын біріктіруге тиіс болды. Бұл жүйе хандардың
ортаңқол делдалдық рөлін жоюды мақсат тұтты.
Реформаның басты мақсаты — Кіші жүздегі хан билігін
ресми түрде жою болды. Бұл шара Ресей үкіметінің Қазақ
хандарын «ортадан» алып тастап, руларды тікелей
бақылауға алуын білдірді. Алайда бұл жоба 1790-шы
жылдардың соңына дейін толықтай жүзеге аспады.
Шекара соты мен қырғындар
«Татарлардың» коммуникативті рөлі
Игельстром реформасы аясында шекара соттары мен
«қырғындар» (отрядтар) да құрылды. Шекара соты руаралық
дауларды шешіп, Ресей заңнамасының даладағы алғашқы
тармақтарын білдірді. Қырғындар тәртіп сақтау мен
шекаралық бақылауды қамтамасыз етті.
Дала реформасын жүзеге асыруда Ресей тарапынан
«татарлар» — волга бойы татарлары — аралық делдал
ретінде кеңінен пайдаланылды. Олар орыс тілін білетін және
мұсылмандық мәдени ортаға жақын болғандықтан, Ресей
әкімшілігі мен қазақ руларының арасында байланысты
қамтамасыз етті.

6.

Кіші және Орта жүздердегі
реформалар
Кіші және Орта жүздер аумағында барлық билік институттарын
реформалау ХІХ ғасырдың бірінші жартысында кезең-кезеңімен жүзеге
асты. Ресей үкіметі дәстүрлі хан билігін жойып, оның орнына имперлік
басқару жүйесін енгізу мақсатын алға қойды.
Кіші жүздегі өзгерістер
Орта жүздегі өзгерістер
1824 жылы Кіші жүздегі хан
билігі ресми түрде жойылды.
Бұдан кейін жүзді басқару үшін
«хан кеңесі» мен аға сұлтандар
жүйесі енгізілді. Жүздің аумағы
шекаралық приказдарға бөлінді,
олардың басында Ресей
тарапынан бекітілген сұлтандар
тұрды.
Орта жүзде де хандық билік 1822
жылы Сперанский жобалаған
«Сібір қырғыздары туралы
жарғы» арқылы жойылды. Жарғы
бойынша Орта жүз аумағы
округтерге, болыстар мен
аулдарға бөлінді. Окружной
приказ, болыстық және ауылдық
съезд жүйесі енгізілді.

7.

Хан билігінің жойылуы: тарихи маңызы
Біртіндеп әлсірету
Ресми түрде жою
Ресей әкімшілігін енгізу
Хан билігінің жойылуы Қазақ халқының тарихындағы бетбұрысты оқиға болды. Мұның нәтижесінде
Қазақ жүздерінің дербестігі іс жүзінде жойылып, олар Ресей империясының толыққанды әкімшілік
бірліктеріне айналды. Бұл процесс Кіші жүзде 1824 жылы, Орта жүзде 1822 жылы аяқталды.

8.

II ТАРАУ
Қазақ Жүздерінің
Ресей Бодандығын
Қабылдауы
Ұлы жүздің бодандыққа кіру тарихы және оның саяси
маңызы

9.

Ұлы жүз сұлтаны Суық Абылайханұлының Ресей
бодандығын қабылдауы
Ұлы жүз ұзақ уақыт бойы Ресей бодандығынан тыс қалды. Оның оңтүстік-шығыс орналасуы, Қоқан мен Бұхара
хандықтарымен шектесуі және Қытай ықпалының күшті болуы Ресейдің осы аймаққа ену мүмкіндігін шектеді.
Суық Абылайханұлы кім
болған?
Бодандықты қабылдау
жағдайлары
Суық — аты аңызға айналған
Абылай ханның ұрпағы, Ұлы жүздің
беделді сұлтандарының бірі. Ол өз
жүзінің мүддесін қорғауда
айрықша рөл атқарды. Қоқан
хандығының Жетісу мен
Сырдарияның жоғарғы бойына
үстемдік орнатуы Ұлы жүз
сұлтандарын Ресей қорғанысын
іздеуге мәжбүр етті.
Суық Абылайханұлы Ресей
бодандығын қабылдап,
Петербургке елшілік жіберді. Бұл
қадам бір жағынан Қоқан
хандығының қысымынан арылуды
мақсат тұтса, екінші жағынан
Ресей империясымен одақтасу
арқылы өз саяси жағдайын
нығайтуды көздеді.
Тарихи маңызы
Суық Абылайханұлының
бодандықты қабылдауы Ұлы
жүздің Ресей бодандығына
өтуіндегі алғашқы ресми қадам
болды. Бұл оқиға кейіннен І
Александрдың Ұлы жүз
қазақтарын Ресей бодандығына
қабылдағаны туралы Құрмет
грамотасына негіз болды.

10.

І Александрдың Құрмет грамотасы
Грамотаның мазмұны мен маңызы
Саяси контекст
Ресей императоры І Александр Ұлы жүз
Грамота берілген кезең — Ресейдің Орта Азияға
қазақтарын Ресей бодандығына қабылдағаны
қарай кеңеюін белсендірген кезең. Ұлы жүздің
туралы Құрмет грамотасын берді. Бұл ресми
бодандыққа өтуі Ресейге оңтүстікке қарай одан
құжат Ұлы жүздің Ресей империясы қорғауына
әрі ілгерілеу үшін стратегиялық плацдарм берді.
өткенін заңдастырды. Грамотада бодандыққа
Бұл грамота символдық мән ғана емес, нақты
қабылдаудың шарттары мен кепілдіктері
саяси міндеттемелерді де білдірді.
белгіленді.
Ұлы жүздің Ресей бодандығына кіруі бірден-бір
сұлтанның ерік-жігерімен емес, ұзаққа созылған
геосаяси процестің нәтижесінде жүзеге асты.

11.

1846 жылы Жетісу сұлтандарының Ресей
бодандығын қабылдауы
1846 жылы Жетісу өңірінің сұлтандары ресми түрде Ресей бодандығын қабылдады. Бұл оқиға Ұлы жүздің толықтай Ресей
қол астына өтуінің маңызды кезеңі болды. Жетісу — Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі, Биен және Тентек өзендерінің бойын
қамтитын стратегиялық маңызды аймақ.
Бодандыққа кіру себептері
Бодандықтың шарттары
Іле аймағын отарлау
Жетісу сұлтандарын Ресей
бодандығын қабылдауға
итермелеген негізгі себеп — Қоқан
хандығының үстемдігі мен салық
жүктемесі. Сонымен қатар Жоңғар
шапқыншылығының жады әлі жаңа
болып, халықтың сыртқы
қорғанысқа деген қажеттілігі
сезілді.
Сұлтандар Ресейдің жоғары билігін
мойындап, өз автономиялық
мәртебесін сақтауды шарт етті.
Алайда кейінгі жылдарда Ресей бұл
уәдені бірте-бірте орындамай,
тікелей басқаруды орнатты.
Бодандыққа қабылданғаннан кейін
Ресей Іле аймағын белсенді
отарлауға кірісті. Іле өзенінің
бойында бекіністер мен станицалар
салынды. 1854 жылы Верный
бекінісі (қазіргі Алматы) негізделіп,
аймақтың орталығына айналды.

12.

Алатау округінің құрылуы
Округтің ашылу жағдайлары
Округтің маңызы
Жетісу аймағын тиімді басқару мақсатында
Алатау округінің құрылуы Ресейдің Орта Азияға
Ресей үкіметі Алатау округін (Алатауский округ)
ілгерілеуінің маңызды кезеңі болды. Ол
құрды. Бұл округ Жетісу өңірін, соның ішінде Іле
болашақ Жетісу облысының негізін қалап,
аймағын және Ұлы жүздің шығыс бөліктерін
аймаққа орыс казактарының қоныс аударуын
қамтыды.
жеделдетті. Ресейдің Орта Азиядағы
Округтің орталығы ретінде Верный бекінісі
белгіленді. Аға сұлтан мен орыс офицерлерінен
тұратын басқару органы округті жүздің дәстүрлі
рулық жүйесімен біріктіруге тиіс болды.
хандықтармен бетпе-бет келуіне тікелей жол
ашты.

13.

III ТАРАУ
Орта Азияны Жаулап
Алу Жорықтары
Хиуа, Қоқан хандықтарына қарсы Ресей әскери
операциялары

14.

1839 жылғы Хиуа жорығы
Ресей генерал-губернаторы В.А. Перовский бастаған 1839–1840 жылдардағы Хиуа жорығы Ресейдің Орта Азияға
алғашқы ірі әскери шабуылы болды. Жорықтың мақсаты — Хиуа хандығын бағындыру, орыс тұтқындарын азат ету
және Сырдария бойында ықпалды нығайту еді.
Жорыққа дайындық
Қиыншылықтар
Жорықтың нәтижесі
5000-нан астам жауынгер, 12 000
түйе, зеңбіректер жиналды.
Орынбор бекінісінен қысқы
жорыққа шығу жоспарланды.
Аяздың күшеюі, азық-түліктің
жетіспеуі және ауру-сырқаудың
тарауы жорықты сәтсіздікке
ұшыратты. Әскер үлкен шығынға
ұшырады.
Жорық мақсатына жетпеді, Ресей
әскері кері шегінуге мәжбүр
болды. Алайда бұл тәжірибе
кейінгі жорықтарға сабақ берді.
1839 жылғы Хиуа жорығының сәтсіздігіне қарамастан, Ресей Орта Азияны бағындыру жоспарынан бас тартпады.
Перовский кейінірек 1853 жылы Ақмешіт (Ақ Мешіт) бекінісін алуда табысқа жетті.

15.

Сырдария шекара сызығының
белгіленуі
Хиуа жорығынан кейін Ресей Сырдария өзені бойында шекара сызығын
орнатуға кірісті. Бұл стратегиялық маңызы бар аймақ Қоқан хандығы мен
Ресей арасындағы тікелей қақтығыс аймағына айналды.
Шекара бекіністерінің салынуы
Ресей Сырдария бойында бірнеше бекіністер тізбегін орнатты. Раим
(Аралск маңы), Қазалы, Перовск (Ақмешіт) бекіністері осы шекара
сызығының негізгі тіректері болды. Бұл бекіністер Ресейдің Орта Азияға
одан әрі ілгерілеуінің базасы қызметін атқарды.
Сырдария казак әскерінің құрылуы
Шекара сызығын бекіту мақсатында Сырдария казак әскері
ұйымдастырылды. Казактар бекіністерді күзетіп, жергілікті халықпен
байланысты қамтамасыз етті. Олардың қоныстануы аймақтың
демографиялық құрылымын өзгертті.

16.

В. Перовскийдің Қоқанға жорығы (1853 ж.)
Орынбор генерал-губернаторы генерал В.А. Перовский 1853 жылы Қоқан хандығына қарсы жорық ұйымдастырды.
Бұл жорықтың басты нысанасы — Сырдарияның жоғарғы бойындағы Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) бекінісі болды.
Жорықтың мақсаты
Ақмешіттің алынуы
Жорықтың нәтижелері
Қоқан хандығының Сырдария
бойындағы бекіністерін алып,
Ресейдің шекара сызығын
оңтүстікке қарай жылжыту.
Ақмешіт — Қоқанның
Сырдарияда ең солтүстікте
орналасқан маңызды
стратегиялық нүктесі болды.
Перовский 1853 жылы шілдеде
Ақмешітті зеңбірек оқтарымен
қиратып алды. Бекіністі қорғаған
Қоқан гарнизоны ерлікпен
соғысты, бірақ артиллерия мен
сандық басымдыққа тойтарыс
бере алмады.
Ақмешіт алынып, Перовск
атауымен қайта аталды. Ресей
Сырдарияның орта бойында
тұрақты орын алды. Бұл жеңіс
Орта Азияны жаулап алудың бас
кезеңіне нүкте қойды.

17.

Қазақтардың 1858 жылғы
Қоқан үстемдігіне қарсы
көтерілісі
1858 жылы Сырдария бойы мен Жетісудағы қазақтар Қоқан хандығының
ауыр үстемдігіне қарсы кең ауқымды көтеріліс бастады. Бұл көтеріліс ресей
басқыншылығына қарсы емес, Қоқан билігінің жергілікті халыққа салған
ауыр салықтары мен зорлық-зомбылығына жауап ретінде туды.
Көтерілістің себептері
Тарихи маңызы
Бұл көтеріліс Ресейге оңтүстікке
қарай белсенді жылжудың «заңды»
сылтауын берді. Ресей өзін Қоқан
зорлығынан «азат ету» миссиясын
жүзеге асырушы ретінде ұсынды.
Сөйтіп, 1860-шы жылдардағы
Жетісудағы әскери іс-қимылдарға
дем берді.
Қоқан хандығының ауыр салық
жүктемесі
Жергілікті халыққа жасалған
зорлық-зомбылық
Қоқан гарнизондарының
тонаушылық әрекеттері
Дәстүрлі жайылым жерлерін
тартып алу

18.

Жетісудағы 1860 жылғы әскери іс-қимылдар
1860 жылы Ресей Жетісу аймағында белсенді әскери операцияларды жандандырды. Полковник Циммерман мен
кейінірек генерал Колпаковский бастаған орыс отрядтары Қоқан хандығының бекіністеріне шабуыл жасады.
Шілде 1860
Қазан 1860
Пішпек бекінісіне алғашқы шабуыл
жасалды. Бекіністі орыс отряды алып,
қирата бастады.
Ұзынағаш шайқасы болды — бұл шайқас
аймақтағы күш тепе-теңдігін анықтады.
1
2
3
4
Қыркүйек 1860
1860 жылдың соңы
Тоқмақ бекінісі орыс әскерлері тарапынан
алынды.
Жетісу аймағының негізгі бөлігі Ресей
бақылауына өтті.

19.

Ұзынағаш шайқасы (1860 ж.)
1860 жылы 21 қазанда Ұзынағаш (Верный бекінісіне жақын жер)
маңында болған шайқас — Жетісудағы орыс-қоқандық соғыстың
маңызды беті. Колпаковский бастаған шағын орыс отряды санымен
өзінен анағұрлым артық Қоқан қолын тойтарды.
Шайқастың барысы
Қоқан қолбасшысы КанаатШаның 20 000-нан астам
жауынгері орыс позицияларын
бірнеше рет шапты. Алайда
Колпаковскийдің 1000-нан сәл
асатын жауынгері зеңбірек пен
мылтықтың артықшылығын
пайдалана отырып, барлық
шабуылдарды тойтарды.
Шайқастың нәтижесі мен
маңызы
Ұзынағаш шайқасындағы жеңіс
Ресейге Жетісуда толық үстемдік
орнатуға мүмкіндік берді. Қоқан
хандығының аймақтағы ықпалы
күрт төмендеді. Колпаковский
«Жетісудың жаулаушысы»
атағын алды.

20.

Оңтүстік қалалардың алынуы: Әулие-Ата,
Мерке, Түркістан
1864 жылы Ресей екі бағыттан — батыстан (Сырдария линиясынан) және шығыстан (Жетісудан) — бір мезгілде
шабуыл жасап, Оңтүстік Қазақстанның ірі қалаларын алуды жоспарлады. Мақсат — екі бекіністік сызықты біріктіріп,
тұтас шекара сызығын жасау болды.
Әулие-Ата (Тараз)
Мерке
Түркістан
1864 жылы маусымда
полковник Черняев
командасындағы орыс отряды
Әулие-Атаны алды. Қала
тарихи тұрғыдан Жетісу мен
Сырдарияны
байланыстыратын маңызды
сауда-стратегиялық нүкте
болды.
Мерке қаласы да 1864 жылы
орыс әскерлері тарапынан
алынды. Қала Жетісу мен Шу
өзені аңғары арасындағы
стратегиялық маңызды
позицияда орналасқан
болатын.
1864 жылы Черняев
Түркістанды да алды. Орта
Азиядағы ислам мәдениетінің
орталығы — Қожа Ахмет
Ясауи кесенесі бар қасиетті
қала Ресей қол астына өтті.
Бұл дінди-саяси жағынан
үлкен символдық маңызы бар
оқиға болды.

21.

Жаңа Қоқан шебін құру туралы
жарлық және Черняев
Генерал-майор Михаил Григорьевич Черняев — Орта Азияны жаулап алудың ең
белсенді жетекшілерінің бірі. Ол 1864–1866 жылдары Ресейдің Орта Азиядағы
ілгерілеуін бастаған тұлға ретінде тарихта қалды.
Жаңа Қоқан шебі туралы жарлық
Ресей үкіметі Сырдария мен Жетісу бекіністік сызықтарын біріктіру
мақсатында «Жаңа Қоқан шебін» (Новококандская линия) кеңейту туралы
жоғары жарлық шығарды. Бұл шеп Ресейдің Орта Азиядағы бекіністер
желісін толықтырды.
Черняевтің роліы
Черняев Ресей үкіметінің бекітілген нұсқауларынан жиі алыс кетіп, жеке
бастамасымен жорықтар жүргізді. Оның «батылдығы» кейде Петербургті
де алаңдатты. Бірақ табыс оны ресми сынаушылардың алдында ақтады.

22.

Шымкент пен Сайрамның алынуы
Шымкент шайқасы (1864)
Сайрам және маңайы
1864 жылы 22 қыркүйекте Черняев
Шымкентпен бірге Сайрам (ежелгі
Шымкентке шабуыл жасады. Шымкент сол
Испиджаб) да алынды. Сайрам — Орта
кездегі Орта Азияның ең ірі және мықты
Азиядағы ең ежелгі қалалардың бірі, Қожа
бекіністерінің бірі болып есептелді.
Ахмет Ясауидің туған жері деп аталатын
Черняев бір түнде тосыннан шабуыл
қасиетті орын. Қаланың алынуы Ресейдің
жасап, қаланы алды. Бұл Ресейдің
оңтүстікке қарай ілгерілеуінде тарихи
Ташкентке жол ашуының алдындағы соңғы
маңызды кезең болды.
ірі жеңіс болды.

23.

Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның Ресей
империясы құрамына кіруі
Түркістан
губерниясы
Әскери жорық
1860–1864 жылдар
аралығы
1867 жылы құрылуы
Әкімшілік
біріктіру
1865–1867
кезеңіндегі реформа
1860–1867 жылдар аралығындағы әскери жорықтар нәтижесінде Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан Ресей империясының құрамына
толықтай кірді. Бұл жерлерде бұрын Қоқан хандығының билігі үстем болды. Аймақтың Ресей қол астына өтуі Орта Азияны жаулап
алудың шешуші кезеңі болып табылады.

24.

IV ТАРАУ
Реформалық
Заңнамалар Жүйесі
1867–1891 жылдардағы уақытша ережелер және
олардың Қазақ даласына ықпалы

25.

Дала комиссиясының қызметі
1865–1867 жылдары Ресей үкіметі Қазақ даласындағы басқару жүйесін реформалау мақсатында арнайы «Дала
комиссиясын» құрды. Комиссияның жұмысы жаңа әкімшілік ережелерді жасаудың негізін қалады.
Комиссияның құрамы
Зерттеу жұмыстары
Қорытынды ұсыныстар
Комиссия жоғары шенді орыс
шенеуніктерінен, әскери
офицерлерден және кейбір
жергілікті ақсүйектер
өкілдерінен тұрды. Ф.К. Гирс
комиссия жұмысының негізгі
ұйымдастырушысы болды.
Комиссия Дала аймақтарын —
Сырдария мен Жетісуды —
жан-жақты зерттеді. Жергілікті
тұрмыс пен дәстүрлі басқару
жүйесі, экономикалық жағдай,
халықтың санамалық деректері
жиналды.
Комиссия аймақты жаулап
алынған жерлерді бақылауға
мамандандырылған орыс
отаршылдық жүйесіне сай
басқаруды ұсынды. 1867
жылғы Уақытша ереже осы
жұмыстың нәтижесі болды.

26.

1867 жылғы Жетісу және Сырдария облыстарын
басқару туралы Уақытша ереже
1867 жылы Ресей үкіметі Жетісу және Сырдария облыстарын басқаруды реттейтін Уақытша ережені бекітті. Бұл ереже Түркістан
генерал-губернаторлығының заңнамалық негізін қалады.
Түркістан генерал-губернаторлығының құрылуы
Уақытша ереже бойынша Түркістан генерал-губернаторлығы
ұйымдастырылды. Оның құрамына Сырдария және Жетісу
облыстары кірді. Генерал-губернатор ретінде К.П. фон
Кауфман тағайындалды, ол аймақтың іс жүзіндегі
«патшасына» айналды.
Облыстық басқару жүйесі
Облыстар уездерге, уездер болыстарға, болыстар ауылдарға
бөлінді. Уезд бастығы орыс офицерлерінен тағайындалды.
Болыс пен ауыл деңгейінде жергілікті сайлаулы лауазымдар
сақталды.
Сот жүйесіндегі өзгерістер
Салық жүйесіндегі өзгерістер
Уақытша ереже халықты бірінші дәрежелі (отырықшы) және
екінші дәрежелі (көшпелі) деп бөлді. Отырықшы халыққа
орыс сот жүйесі қолданылса, көшпелілер үшін дәстүрлі би
соттары уақытша сақталды.
Жаңа ереже бойынша отырықшы халық «харадж» (жер
салығы) мен «танап» (мүлік салығы) төлесе, көшпелілер
жылына бір кибитка (киіз үй) үшін 2 сом 75 тиын мөлшерінде
«кибиткалық алым» төледі.

27.

1868 жылғы Орынбор және Батыс Сібір бас
үкіметтерінің Дала облыстарын басқару туралы
Уақытша ереже
1868 жылы Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтары аумағындағы Дала облыстарын — Орал, Торғай, Ақмола және
Семей облыстарын — басқаруды реттейтін Уақытша ереже бекітілді. Бұл ереже 1867 жылғы Түркістан ережесімен бірге Қазақ
даласын Ресей империясының толыққанды отарлық өлкесіне айналдыру жолындағы маңызды заңнамалық актілер жиынтығын
құрады.
Ереженің негізгі ережелері
Ереженің отарлық сипаты
1868 жылғы Уақытша ереже Қазақ жерлерін империялық мүдде
тұрғысынан игерудің нормативтік негізін белгіледі. Жер
мәселесінде ереже «Бос жатқан жерлер мемлекет меншігі»
қағидасын бекітті. Бұл қағида кейіннен қазақ жерлерінен орыс
шаруаларына учаскелер бөліп беруге заңдық негіз болды.
Ереже «уақытша» деп аталғанымен, оның негізгі принциптері
1891 жылғы тұрақты ережеге дейін қолданылды.
Дала облыстары уездерге, болыстарға және ауылдарға
бөлінді
Уезд бастығы мен оның көмекшілері орыс офицерлерінен
тағайындалды
Болыс басқарушылары мен ауыл старшиналары сайланды
Дәстүрлі хандық және сұлтандық билік жойылды

28.

Даладағы сұлтандық институты (ХІХ ғасырдың
20–60 жылдары)
Хан билігі жойылғаннан кейін Қазақ даласында сұлтандық институт маңызды рөл атқарды. Ресей үкіметі хан билігін жою
арқылы пайда болған саяси вакуумды толтыру үшін сұлтандарды белгілі шеңберде өз жүйесіне енгізді.
1
2
Аға сұлтандар
Сұлтан-әміршілер
Округтік басқарудың жоғарғы қазақ
лауазымы. Аға сұлтан орыс
офицерлерімен бірге округтік
приказда отырды. Ол 9 болыс
сұлтаны мен старшиналардың
съезінде 3 жылға сайланды және
подполковник шенін алды. Іс
жүзінде Ресей мүддесін жүзеге
асырудың құралына айналды.
Шекара приказдары мен арнайы
басқару бірліктерінің басшылары.
Олар жоғарыдан тағайындалды
және орыс шенеуніктеріне тікелей
бағынды. Бұл лауазым сұлтандарды
іс жүзінде орыс бюрократиясының
бөлшегіне айналдырды.
3
Болыс сұлтандар мен
старшиналар
Болыстық деңгейдегі
басқарушылар. Болыс сұлтаны
немесе болыс басқарушысы халық
жиналысында сайланып, орыс уезд
бастығы бекітті. Старшиналар
ауылдық деңгейде тәртіпті сақтады,
салықты жинады, орыс билігінің
бұйрықтарын орындады.

29.

Билер мен құрметті қазақтардың мәртебесі
Ресей империясының құқықтық нормалары бойынша дәстүрлі қазақ билік өкілдерінің мәртебесі айқындалды.
Олар ресми мемлекеттік жүйеге біріктірілсе де, дәстүрлі беделін толық жоғалтпады.
Билер
Құрметті қазақтар
Дәстүрлі қазақ қоғамында билер — халықтың ішінара судьялары, шешендер және заңгерлер.
1867–1868 жылдардан кейін билер ресми «халықтық» сот жүйесінің бөлігіне айналды. Олар
дәстүрлі «адат» нормалары бойынша отбасылық, мүліктік дауларды шешті. Ресей билігі оларды
іс жүзінде бюрократиялық жүйенің қосалқы буынына айналдырды.
Ресей империясы дворяндық беделге ие сұлтандар мен ірі байларды «почётные киргизы»
(құрметті қырғыздар) деп атады. Бұл мәртебе арнайы артықшылықтар — салықтан босату,
мемлекеттік қызметке жол, шен алу мүмкіндігін берді. Бұл жүйе арқылы Ресей дәстүрлі
элитаны өз мүддесіне тарту стратегиясын жүргізді.

30.

Сот жүйесіндегі өзгерістер
1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер Қазақ даласындағы сот жүйесін түбегейлі өзгертті. Жаңа жүйе дәстүрлі bi
соттарын толық жоймаса да, оларды ресми мемлекеттік сот тәртібіне бағындырды.
Халықтық сот (Билер
соты)
Дәстүрлі билер соты «халықтық
сот» деп ресми танылып,
жергілікті тұрмыстық және
отбасылық дауларды шешуге
рұқсат берілді. Алайда олардың
шешімдерін жоғары орыс
соттары бұза алатын болды.
Билер сайланатын болды, бірақ
орыс уезд бастығы бекітті.
Орыстың ресми соттары
Шариат соттары
Қылмыстық істер мен орыс
мемлекетіне қатысты барлық
мәселелер орыстың ресми
соттарының юрисдикциясына
берілді. Уезд бастығы тергеу
функцияларын атқарды. Ауыр
қылмыстар облыстық немесе
генерал-губернаторлық
деңгейдегі соттарда қаралды.
Түркістан өлкесіндегі отырықшы
мұсылман халқы үшін шариат
соттары (қазылар) да ресми
танылды. Олар некеге тұру,
мұрагерлік, діни мәселелерді
шешті. Алайда олар да жоғарғы
орыс сот жүйесінің бақылауына
алынды.

31.

Салық жүйесіндегі өзгерістер
Ресей отарлық басқарусының маңызды бөлігі — жаңа салық жүйесін енгізу. Бұл жүйе Ресей қазынасына тұрақты
кіріс ақысын қамтамасыз ете отырып, жергілікті халықтың экономикалық дербестігін шектеді.
Кибиткалық алым
Жер салығы
Көшпелі қазақтардан жылына
кибитка (киіз үй) санына қарай
алым алынды. Бастапқыда
жылына 1 сом 50 тиын, кейінірек
3 сомға дейін өсірілді. Бұл салық
жүйесі дәстүрлі ерікті салықтан
(зекет) айырмашылығы — жан
басына тіркеліп, мемлекет
мәжбүрлі түрде жинады.
Отырықшы халыққа «харадж» —
жер өнімінің оннан бірі немесе
бесінен бірі мөлшерінде салық
салынды. Бұл жүйе бұрынғы
Қоқан мен Бұхара
хандықтарының салық жүйесіне
ұқсас болды, бірақ ресімдеу
нақтырақ жүргізілді.
Натуральды
міндеткерліктер
Салықтан басқа, жергілікті
халық жолдар салу, бекіністер
тұрғызу, орыс чиновниктерін
тасымалдау сияқты натуральды
міндеттерді де атқаруға тиіс
болды. Бұл «ямщик» мен
«подводная повинность»
жүктемелері халықты ауыр
жағдайға қалдырды.

32.

V ТАРАУ
Түркістан Өлкесін Басқару Туралы
Ереже (1886 ж.)
Орта Азиядағы Ресей отарлық жүйесінің жетілдірілген заңнамалық негізі

33.

1886 жылғы Ереженің мазмұны мен маңызы
1867 жылғы Уақытша ереженің орнына 1886 жылы Түркістан өлкесін басқару туралы тұрақты Ереже қабылданды. Бұл ереже 1867–
1868 жылдардағы тәжірибені жинақтап, неғұрлым жүйеленген отарлық басқару моделін ұсынды.
Аумақтық құрылым
Жер мәселесі
Сот және дін
Түркістан генерал-губернаторлығы үш
облысқа бөлінді: Сырдария, Ферғана,
Самарқанд. Жетісу мен Закаспий
облыстары да жүйеге кірді. Уезд —
болыс — ауыл иерархиясы нақтыланды.
«Барлық жер мемлекет меншігі»
қағидасы заңдастырылды. Бұл
жергілікті халықтың жерін мемлекет
атынан орыс қоныстанушыларына
беруге мүмкіндік жасады.
Халықтық (адат) және шариат соттары
сақталды, бірақ олардың
юрисдикциясы шектелді. Діни
мекемелерге мемлекет бақылауы
күшейтілді.
Генерал-губернатордың өкілеттіктері
Орыс миграциясына жол ашу
1886 жылғы ереже генерал-губернаторға аймақта кең
өкілеттік берді. Ол азаматтық және әскери биліктің жоғарғы
басшысы болды, облыс басқарушыларын, уезд бастықтарын
тағайындады, жер мәселесінде соңғы шешімді қабылдады.
Бұл жүйе аймаққа нақты отарлық бақылауды орнатты.
1886 жылғы ереженің «жерді мемлекеттендіру» нормасы орыс
шаруаларының Түркістанға қоныс аударуын жеделдетті. Ереже
жергілікті халықтың «артық» жерін анықтайтын арнайы тәртіп
белгіледі. Бұл норма кейінгі ірі жер тәркілеулерінің заңнамалық
негізі болды.

34.

Дала облыстарын басқару туралы Ереже (1891 ж.)
1891 жылы Ресей үкіметі Дала генерал-губернаторлығының аумағындағы облыстарды — Ақмола, Семей, Орал, Торғай және Жетісу
— басқаруды реттейтін жаңа тұрақты Ереже бекітті. Бұл ереже 1868 жылғы Уақытша ереженің орнына келді.
Дала генерал-губернаторлығының нығаюы
Жергілікті өзін-өзі басқарудың шектелуі
1891 жылғы ереже Дала генерал-губернаторлығын ресми
нығайтты. Омбы қаласы генерал-губернаторлықтың
орталығы болды. Оның аумағына Ақмола, Семей, Жетісу
облыстары кірді, ал Орал мен Торғай облыстары Орынбор
генерал-губернаторлығына қалды.
1891 жылғы ереже болыс пен ауыл деңгейіндегі
«сайланбалылықты» сақтаса да, оны іс жүзінде шектеді.
Уезд бастығы кез келген сайланған лауазымды бекітуден бас
тарта алды немесе отставкаға жібере алды. Бұл жүйе қазақ
өзін-өзі басқаруын формальды ғана етіп қалдырды.
Жер мәселесі
Мүліктік және сот нормалары
1891 жылғы ереже де «артық жерді» мемлекет иелігіне алу
принципін бекітті. Ереже бойынша жер шаруашылығына
жарамды жерлер мен жайылымдар анықталып, олардың
белгілі бір бөлігі орыс-казак қоныстарына берілді. Бұл шаруа
қоныс аударуының заңнамалық «шлюзін» одан әрі ашты.
Ереже бойынша қазақтардың мүліктік дауларына ресми
мемлекеттік сот жүйесі қолданылды. Дәстүрлі билер соты
тек ұсақ азаматтық мәселелерде ғана жұмыс істеді.
Қылмыстық істер тікелей орыс сотының қолына берілді.

35.

1891 жылғы Ереженің әкімшілік құрылымы
1891 жылғы Ереже бойынша Дала облыстарының әкімшілік құрылымы алты деңгейден тұрды. Жоғарғы үш деңгей орыс чиновниктерінен,
төменгі үш деңгей жергілікті қазақ басқарушылардан тұрды. Алайда іс жүзінде барлық деңгейлер орыс билігінің бақылауына алынды.

36.

Көшпелі және отырықшы халықты жерге
орналастыру
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ресей империясы Қазақ даласына орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру саясатын
жүргізді. Бұл саясат жергілікті халықтың жер жағдайын түбегейлі өзгертті.
«Артық жер»
тұжырымдамасы
Орыс шаруаларының қоныс
аударуы
Казак станицаларының
салынуы
Ресей зерттеушілері мен
чиновниктері қазақтардың «артық
жерлерін» анықтауға тиіс болды.
Бұл тұжырымдама бойынша
көшпелі шаруашылыққа
пайдаланылмайтын деп есептелген
жерлер мемлекет меншігіне
алынды. Іс жүзінде бұл жаздық
және қыстық жайылымдарды
тартып алуды білдірді.
1861 жылғы крепостнойлық жүйенің
жойылуынан кейін Ресейдің
Еуропалық бөлігінен миллиондаған
шаруалар Дала аймақтарына қоныс
аудара бастады. Оларға жергілікті
халықтан тартып алынған ең жақсы
жерлер берілді. 1880–1890-шы
жылдарда бұл ағын ерекше
күшейді.
Орыс казактары да Дала
облыстарында станицалар мен
бекіністер орнатты. Казак
станицалары жергілікті халықтан
жайылым жерлерін алып, ауыл
шаруашылығын дамытты. Бұл орыс
мигранттарының толқыны Қазақ
жерлерінің этникалық картасын
өзгертті.

37.

Жер тәркілеуінің салдары
Жоғары әсер
Жайылымдардың
жоғалуы — көшпелі
экономика төмендеуі
Мәжбүрлі
отырықтандыру —
көшпелі өмір бұзылды
Төмен қысым
Жоғары қысым
Демографиялық
өзгеріс — орысқа
қоныстану
Әлеуметтік кернеу —
көтерілістер мен
қарсылық
Төмен әсер
Жерді тәркілеу саясаты Қазақ халқы үшін ауыр экономикалық және әлеуметтік зардаптарға алып келді. Жайылымдардың азаюы
мал шаруашылығының күйреуін тездетті, ал мәжбүрлі отырықшыландыру дәстүрлі көшпелі мәдениеттің ыдырауына жол ашты. Осы
жағдайлар ХХ ғасыр басындағы ірі ұлт-азаттық қозғалыстарының экономикалық негізін қалады.

38.

VI ТАРАУ
Шаруа Бастықтары
Институтының
Енгізілуі (1902 ж.)
Дала генерал-губернаторлығындағы соңғы ірі
отарлық реформа

39.

Шаруа бастықтары институты: мазмұны мен мақсаты
1902 жылы Ресей үкіметі Дала генерал-губернаторлығында «шаруа бастықтары» (крестьянские начальники) институтын енгізді. Бұл
реформа Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі земство реформасының Дала аймақтарына бейімделген нұсқасы болды.
Институттың мақсаты
Шаруа бастығының өкілеттіктері
Шаруа бастықтары институты ауылдық деңгейдегі
мемлекеттік бақылауды күшейту мақсатымен енгізілді. Орыс
шаруа отарлаушылары мен жергілікті қазақ халқын бір
әкімшілік жүйеде біріктіріп, тиімді басқаруды қамтамасыз
ету жоспарланды.
Шаруа бастығы уезд бастығының астында жұмыс жасады.
Ол жергілікті халықтың тіркеуін жүргізді, салық жинауды
бақылады, болыс пен ауыл сайлауларына ресми бақылаушы
болды, ұсақ дауларды шешті. Іс жүзінде ол жергілікті
халықтың тікелей «қожасына» айналды.
Жаңа қоныстанушыларды басқару
Жергілікті халыққа ықпалы
Шаруа бастықтары жаңадан келген орыс шаруаларына жер
телімдерін бөліп беруді де ұйымдастырды.
Қоныстанушылардың тіркеуін жүргізіп, жергілікті халықпен
туындайтын жер дауларын реттеді. Бұл рөл оларды отарлау
процесінің алдыңғы шебіне шығарды.
Шаруа бастықтарының енгізілуі дәстүрлі болыс пен ауыл
деңгейіндегі қазақ өзін-өзі басқаруын одан әрі шектеді.
Жергілікті лауазымды тұлғалар шаруа бастықтарының
бақылауынсыз еш шешім қабылдай алмады. Бұл жағдай
қазақ қоғамындағы наразылықты күшейтті.

40.

Шаруа бастықтары институтының тарихи
орны
Отарлық жүйенің жетілдірілуі
1905–1917 жылдармен байланысы
1902 жылғы реформа Ресейдің Дала
Шаруа бастықтары институты 1905 жылғы орыс
аймақтарындағы отарлық басқару жүйесін
революциясы кезінде де, 1916 жылғы Қазақ
одан әрі жетілдірді. Уезд бастығы — шаруа
халқының ұлт-азаттық көтерілісі кезінде де
бастығы — болыс басқарушысы — ауыл
жүйенің ажырамас бөлігі болды. Салық жинауда,
старшинасы тізбегі іс жүзінде жергілікті
қоныстандыру жерлерін бөлуде және рекрут
халықтың барлық қимылын мемлекет
жинауда олар халықтың ашу-ызасын тудырған
бақылауына алды. Бұл жүйе ХХ ғасыр
мемлекеттік мәжбүрлеудің нақты өкілдері
басындағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысының
болды.
пайда болуына тікелей ықпал етті.

41.

Реформалар жүйесінің хронологиялық шолуы
1780–1790 жж. — Игельстром реформасы
Кіші жүзде бас старшина институтының енгізілуі, шекара соты мен қырғындардың құрылуы
1822–1824 жж. — Хан билігінің жойылуы
Орта жүзде Сперанский жарғысы (1822), Кіші жүзде хан билігін жою (1824)
1839–1853 жж. — Әскери жорықтар
Хиуа жорығы (1839), Перовскийдің Ақмешітті алуы (1853)
1846 ж. — Ұлы жүздің бодандығы
Жетісу сұлтандарының Ресей бодандығын ресми қабылдауы
1860–1864 жж. — Оңтүстіктің алынуы
Ұзынағаш шайқасы, Әулие-Ата, Түркістан, Шымкент қалаларының алынуы
1867–1868 жж. — Уақытша ережелер
Түркістан, Орынбор, Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарында жаңа басқару жүйесі
1886 ж. — Түркістан ережесі
Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны басқарудың тұрақты заңнамасы
1891 ж. — Дала облыстары ережесі
Солтүстік, Орталық, Шығыс Қазақстан облыстарын басқарудың тұрақты заңнамасы
1902 ж. — Шаруа бастықтары
Дала аймақтарындағы бақылауды күшейтуге бағытталған соңғы ірі реформа

42.

Отарлық басқарудың жалпы сипаты
ХVІІІ ғасырдың соңынан ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңде Ресей империясы Қазақ даласын кезеңкезеңімен толықтай отарлады. Бұл процесс тек әскери жаулап алудан ғана тұрмай, жан-жақты заңнамалық,
әкімшілік және демографиялық өзгерістерді қамтыды.
Әкімшілік бағыну
Заңнамалық бағыну
Дәстүрлі хандық, сұлтандық билік
Дәстүрлі адат пен шариат соттары
жойылып, орнына орыс
шектеліп, орыс заңнамасы үстем
«Артық жер» тұжырымдамасы
бюрократиясының тікелей
жағдайға келді. Мүліктік,
арқылы қазақтардың
бақылауындағы жүйе орнатылды.
қылмыстық, жер дауларының
жайылымдары тәркіленіп, орыс
Жергілікті лауазымды тұлғалар
барлығы ресей нормалары
шаруалары мен казактарына
Ресей мемлекетінің қосалқы
бойынша шешілді.
берілді. Кибиткалық алым арқылы
агенттеріне айналды.
Жер-экономикалық бағыну
халық қазынаға тұрақты салық
төлеушіге айналды.

43.

Ресей империясының Қазақстанды
отарлауы: Тарихи баға
Тарихшылар Ресейдің Қазақстанды отарлауына әртүрлі тұрғыдан баға береді. Кеңестік тарихнамада бұл
процесс «екі жаман нәрсенің ішіндегі азырағы» ретінде — Қоқан мен Хиуа хандықтарының зорлығынан
«азат ету» ретінде — бейнеленді. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақстандық тарихнамада бұл процесс
мемлекеттік тәуелсіздіктен айыру және мәдени-экономикалық езу ретінде бағаланады.
Кеңестік баға
Қазіргі заманғы баға
Ресейге қосылу «прогрессивті» сипатта болды
деп есептелді. Феодализмнен капитализмге өту
жеделдеді. Ресей мәдениеті мен техникасының
таралуы пайдалы болды деп бағаланды.
Отарлау дәстүрлі қоғамды бұзды. Жер тәркілеуі
экономикалық деградацияға алып келді. Саяси
дербестіктің жоғалуы ұлт тарихындағы трагедия
ретінде бағаланады.

44.

Негізгі ұғымдар мен терминдер
Тақырыпты жан-жақты меңгеру үшін келесі негізгі терминдер мен ұғымдарды білу қажет:
Генерал-губернаторлық
Аға сұлтан
Ресей империясының ірі әкімшілік-аумақтық бірлігі.
Генерал-губернатор азаматтық және әскери биліктің
барлығын қамтыды.
1822 жылғы жарғы бойынша округтік деңгейдегі жоғарғы
қазақ лауазымы. Ресей тарапынан бекітіліп, орыс шенін
алды.
Уақытша ереже
Кибиткалық алым
Тұрақты заңнамаға дейінгі уақытша нормативтік акт.
1867–1868 жылдардағы ережелер іс жүзінде ұзақ
жылдар қолданылды.
Көшпелі халықтан киіз үй санына қарай алынатын
жылдық салық. Отарлық салық жүйесінің негізгі
элементі.
Болыстық жүйе
Шаруа бастығы
Ресей империясының ауылдық аумақтық-әкімшілік
бірлігі. Дала облыстарында болыс бірнеше ауылды
қамтыды.
1902 жылдан бастап Дала аймақтарындағы ауылдық
деңгейдегі мемлекеттік бақылаушы лауазым.

45.

Қорытынды: Отарлық жүйенің мұрасы
ХVІІІ ғасырдың соңынан ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңде Ресей империясы Қазақ жерлерінде кешенді отарлық
жүйені орнатты. Бұл жүйенің басты белгілері — дәстүрлі билікті жою, имперлік заңнаманы енгізу, жер тәркілеу және
халықты тікелей бақылауға алу — кейінгі тарихи процестерге терең ықпал етті.
Саяси мұра
Экономикалық мұра
Мәдени мұра
Хандық дербестіктің жойылуы
Қазақ халқын ұлт ретінде
мемлекеттік биліксіз қалдырды.
Бұл жағдай 1916 жылғы ұлтазаттық көтерілісінің, Алаш
қозғалысының және 1917 жылғы
революциядан кейінгі ұлттық
мемлекет құру талпыныстарының
тамырын қалады.
Жер тәркілеу мен кибиткалық
алым дәстүрлі мал шаруашылығы
экономикасын бұзды. Қоныс
аудару толқыны Қазақ
жерлерінің ауыл шаруашылық
картасын өзгертіп, жергілікті
халықты шеткері жерлерге
ығыстырды.
Отарлық білім жүйесі, «татар»
делдалдарының рөлі және орыс
мәдени ықпалы Қазақ қоғамын
жаңартуға бір жағынан жол ашты.
Сауаттылық деңгейі өсті, орыс
оқу орындарында білім алған
жаңа интеллигенция қалыптасты.

46.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары
Тақырып бойынша білімді бекіту үшін келесі сұрақтарға жауап беріңіз:
1
2
Игельстром реформасы
Жорықтар мен бодандық
Игельстром реформасының негізгі мазмұны қандай
болды? «Татарлардың» коммуникативті рөлі дегенді
қалай түсінесіз?
1839 жылғы Хиуа жорығының сәтсіздігі Ресейдің
стратегиясына қалай ықпал етті? Ұзынағаш шайқасының
маңызы неде?
3
4
Заңнамалық реформалар
Жер мәселесі
1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер мен 1886
жылғы Ереженің айырмашылығы неде? 1891 жылғы
Ереже 1868 жылғыдан қалай ерекшеленеді?
«Артық жер» тұжырымдамасы дегеніміз не және ол
Қазақ халқының тіршілігіне қандай зардап тигізді? Шаруа
бастықтары институты қандай мақсатпен енгізілді?

47.

Пайдаланылған әдебиеттер мен
дереккөздер
Негізгі тарихи деректер
Зерттеу әдебиеттері
• 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғы»
• Қозыбаев М.Қ. Қазақстан тарихы. — Алматы, 1994
• 1867 жылғы Жетісу және Сырдария облыстарын
• Касымбаев Ж.Қ. Қазақстан — Ресей мемлекетінің
басқару туралы Уақытша ереже
• 1868 жылғы Дала облыстарын басқару туралы
Уақытша ереже
• 1886 жылғы Түркістан өлкесін басқару туралы
Ереже
• 1891 жылғы Дала облыстарын басқару туралы
Ереже
құрамында. — Алматы, 2000
• Ерофеева И.В. Хан Абылай. — Алматы, 1999
• Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов. —
Алматы-Москва, 1995
• Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории
Казахстана XVIII–XIX вв. — Алматы, 1988