2-tema

1.

2-TEMA. ÓZBEKSTANDA ǴÁREZSIZLIK IDEYALARINIŃ TARIYXIY
TIYKARLARI (ÁYYEMGI DÁWIRDEN - XX ÁSIR)
JOBASI:
1. Oraylıq Aziya - dúnya civilizaciyasınıń ajıralmas bólegi. Mámleketshilik túsinigi.
Oraylıq Aziya aymaǵındaǵı dáslepki mámleketlik birlespeler. Ózbek
mámleketshiligi hám onıń tariyxıy basqıshları. Áyyemgi Xorezm, Áyyemgi
Baktriya.
2. Eramızdıń IX ásirine shekem mámleketshilik rawajlanıwı. IX-XII ásirlerde
húkimdarlıq etken mámleketler. Ámir Temur - ullı mámleketlik ǵayratker hám
sárkarda. XVI-XIX ásirlerdiń birinshi yarımında Orta Aziyadaǵı jámiyetlik-siyasiy
jaǵday.
3. Túrkstan úlkesinde Rossiya imperiyası koloniallıq dúzimi. Milliy azatlıq
háreketleri.
4. Sovet húkimranlıǵı dáwirinde Ózbekstannıń orayǵa jámiyetlik-siyasiy hám
ekonomikalıq gárezliligi hám onıń aqıbetleri. Sovetlerdiń repressiya-zombılıq
siyasatı hám onıń mánisi.
Ádebiyatlar:
1. R.H. Murtazayeva O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik.
Darslik. - Toshkent: Mumtoz so‘z, 2019.
2. O‘zbekistonning eng yangi tarixi. R.H.Murtazayeva, A.A.Yermetov, A.A.Odilov
va boshqalar. - Toshkent, 2024.
3. O‘zbekiston tarixi. A.S.Sagdullayev umumiy tahriri ostida. 1-jild. Darslik. –
Toshkent: NIF MSH. 2024.
4. B.J.Eshov, A.A.Odilov. O‘zbekiston tarixi. 2-jild. Darslik. – Toshkent: NIF MSH.
2024.
5. К.Д.Саипова. Новейшая история Узбекистана (учебное пособие). –Ташкент:
NIF MSH, 2024.
Ózbekstan territoriyasında áyyemgi mámleket dúziminiń qáliplesiwi áyyemgi
dáwirge barıp taqaladı. Keyingi bronza hám erte temir dáwiri Orta Aziya
civilizaciyasınıń tiykarında, yaǵnıy b.e.sh. VIII-VII ásirlerde bul jerde dáslepki erte
mámleketshilik birlespeler Áyyemgi Baktriya patshalıǵı hám Úlken Xorezm
payda boldı. Áskeriy demokratiyalıq basqarıw usılı tiykarında qáliplesken bul
mámleketlik birlespeler aymaǵı boyınsha házirgi Ózbekstannıń barlıq wálayatların
óz ishine alǵan.

2.

Úlken Xorezm - Ámiwdáryanıń tómengi aǵımındaǵı arqadaǵı jerler, Murǵap
oazisi hám Parfiya territoriyası. Baktriya házirgi Surxandárya, Tájikstannıń
Ámiwdáryaǵa jaqın jerleri hám arqa Awǵanıstan territoriyası.
Avesto da Úlken Xorezmge tiyisli wálayatlar sanap jazıladı. Bul boyınsha
Orta Aziyanıń derlik úlken bólegi Úlken Xorezmge tiyisli ekenligine iseniw
múmkin. Bul xabar grek avtorları tárepinen de tastıyıqlanadı. Gerodot Úlken
Xorezm mámleketiniń egislik maydanların suwǵarıw ushın Oks dáryasına plotina
qurılǵanlıǵın bayan etip ketken. Biraq Úlken Xorezm mámleketiniń bir qatar
wálayatları Axamaniyler mámleketi tárepinen basıp alınǵan. Biziń eramızǵa
shekemgi IV ásirge kelgende Úlken Xorezm niń Ámiwdáryanıń tómengi alabı
aymaǵında Áyyemgi Xorezm mámleketi payda boldı. Orta Aziya aymaǵında
axamaniylerge shekem dúzilgen ekinshi mámleket -bul Baktriya patshalıǵı bolıp
tabıladı. Bul mámleket haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlar greciyalı táwip Ktesiyde
ushırasadı. Baktriya paytaxtı Baktra (házirgi Balx) bekkem qorǵanıw qurılmalarına
iye bolǵan.
Grek-makedon basqınshılarınıń Oraylıq Aziyaǵa keliwi hám olardıń jergilikli
xalıqtıń barlıq qatlamları ústinen júrgizgen talawshılıq siyasatı izsiz qalmadı.
Basqınshılar zulımınan azap shekken Oraylıq Aziya xalıqları óz azatlıǵı ushın
gúresin alıp bardı. Nátiyjede eramızǵa shekemgi III ásir ortalarında Oraylıq Aziya
territoriyasında bir qansha ǵárezsiz mámleketler payda boldı házirgi Túrkmenstan
aymaǵında arshakiylardıń Parfiya mámleketi Ózbekstan, Tájikstan hám arqa
Awǵanstannıń batısında Grek-Baktriya Ózbekstannıń arqası hám batıs Qazaqstanda
- Kangyuy Ferǵana oazisinde - Davan Ámiwdáryanıń tómeninde -Áyyemgi
Xorezm mámleketi payda boldı.
Grek-Baktriya, Parfiya hám Xorezm mámleketleriniń patshaları atınan
tengeler shıǵarılǵan hám usı úlkelerdiń óz jazıwlar bolǵan. Biziń eramızǵa shekemgi
IV ásirdiń aqırlarında Spitamenniń jenilisinen soń Qıtay jılnamalarında Yue-Chjiler
dep atalǵan massaget qáwimleri shıǵıs Túrkstannan Monǵolstan shegaralarına
shekemgi aymaqlarǵa ketip qalǵan edi. B.e.sh. -jılı Grek-Baktriya mámleketi
daǵdarısqa ushıradı. Tek usı jaǵdaydan paydalanǵan Yue-Chjiler b.e.sh. -jılı
Soǵd jerleri arqalı Baktriyaǵa kirip keledi.
Kushan mámleketiniń dáslepki patshaları Geray jabǵu Kudzulla jabǵu
jazıwlı tengeler shıǵarǵan. Bul tengeler olardıń túrkiy qáwimlerine etnik jaqınlıǵın
kórsetedi. Kudzulla Kadfiz mámleket húkimdarı sıpatında óz tengelerin shıǵara
baslaydı. Kanishka húkimdarlıǵı dáwirinde Hindstannıń qubla rayonları, Orta
Aziyanın, Sogdiana, Xorezm hám Shash wálayatları kushanlardıń qolına ótedi.
Kushanlar mámleketinde bir qatar qalalar payda boladı. Pul reforması ótkeriledi.
Budda dini mámleket dini dep daǵazalanadı. Magistral kanallar payda boldı,

3.

ónermentshilik hám sawda rawajlandı. III ásir ortalarınan baslap kushanlar saltanatı
teren ekonomikalıq hám siyasiy daǵdarısqa bet burdı. Biraq bunnan keyin de Kushan
mámleketi shıǵıstıń iri mámleketleriniń biri sıpatında jıldan aslam waqıt ómir
súrdi.
B.e.sh. mıń jıllıqtıń aqırı hám eramızdıń birinshi ásiri basında Jayxun menen
Sayxun aralıǵına arqadan kóship kelgen túrkiy xalıqlar hám Jayxunnıń qubla
tárepinen kóship kelgen parsı tilinde sóyleytuǵın qáwimler jasaǵan. Sonıń menen
birge IV-V ásirlerde bul jerge arqadan kóship kelgen xionit, kidarit, eftalit (shıǵıs
maǵlıwmatlarında) dep atalıwshı xalıqlar, hám aqırǵı VI-VII ásirlerde Orta Aziyada,
jáne házirgi Awǵanıstannıń arqa bóliminde óz húkimranlıǵın ornatqan Batıs Túrk
qaǵanlıǵı ómir súrgen.
Mawaraunnahr hám Xorasanda 821-jıldan baslap Taxiriyler dinastiyası
hákimiyat basına keldi. Taxiriyler Xorasannıń iri jer iyelerinen bolıp, bul
dinastiyanıń tiykarın salıwshı Taxir ibn Xuseyn edi. Onıń óliminen soń ornına
balaları Talxa (822 - 830 jıllar) hám Abul abbas Abdulla húkimdarlıq etti. Arab
xalifatı 807-810 jıllar Mawaraunnahrda Rofe ibn Lays basshılıǵında qozǵalańdı
bastırıwǵa járdem bergen Saman ibn Asadtı qollap quwatladı. Xalifa Mamun Nux
ibn Asadtı Samarqandqa, Axmad ibn Asadtı Ferǵanaǵa, Yaxyanı Shash hám
Ustrushanaǵa, İlyastı Geratqa nayıp etip tayınladı. Bul waqıya 810 – 820-jılları
boldı. IX ásirdiń ortalarına kelgende Buxara, Qashqadárya wálayatları hám
Chaganrud (házirgi Surxandárya) h.b. Mawaraunnahrdıń barlıq territoriyası Axmed
hám onıń ulları qol astına ótti. 873-jılı Taxiriyler dinastiyası qulatılıp Xorasanda
Saffariyler dinastiyasınıń ústemligi baslandı.
814-871 jılları Axmad ibn Asad dúnyadan ótkennen soń taxtqa onıń ulı Nasr
ibn Axmad (871-892) shıqtı. Ol 874-jılı óziniń inisi İsmayıl Samaniydi Buxaraǵa
hákim etip jónetedi. İsmayıl Samaniy 849-jılı Ferǵanada tuwılǵan. 888-jıldan
İsmayıl Samaniy Nasr ústinen jeńiske erisip Mawaraunnahrdı basqarıwdı óz qolına
aladı. 900-jılı ol Xorasan jerlerin ózine baǵındırdı. Ol oraylasqan mámleket dúzdi.
Oraylıq basqarıw mákemesi 10 diywannan ibarat boldı. Mámlekettiń paytaxtı
Buxara qalası boldı. Samaniyler mámleketi 999-jılǵa shekem ómir súrdi. Usı jılı
Samaniyler mámleketi Qaraxaniyler tárepinen basıp alındı. X ásirdiń aqırı - XI
ásirdiń basında qúdiretli Turk qaǵanatı mámleketiniń qaldıqları bolǵan turk tilles
xalıqlardıń Mawaraunnahrǵa ekspansiyası baslandı.
Qaraxaniyler dinastiyasınıń tiykarın salıwshı Satuk Bograxan islam dinin
qabıl etti hám túrklerdiń jańa mámleketiniń dúziliwine baslama salıp berdi. Onıń
áwladları oraylıq Tyan-Shan hám Jetisuwdı basıp aladı hám Mawaraunnahrǵa
topılısın baslaydı. 990-jılı olar Ferǵananı basıp alıp, ózleriniń teńgesin baspadan
shıǵardı. 999-jılı Qaraxaniylerdiń basshısı Nasr Buxara qalasın basıp aldı. Bunda
musılman ruwxaniyleriniń Qaraxaniylerdi qollap-quwatlawı sheshiwshi roldi

4.

oynadı. Mawaraunnahr jerleri sonda tolıǵı menen Qaraxaniyler mámleketiniń
quramına ótti. Qaraxaniyler dinastiyası 100 jılǵa shamalas ústemlik etti. (1097-jıl
shama menen) hám onıń territoriyası Buxaradan Sırdáryanıń tómengi aǵısına
shekem, batısta Jetisuw hám shıǵısta Qashqarǵa shekem sozıldı.
XI ásirdiń ekinshi yarımınan baslap Qaraxaniyler mámleketi seldjuklerdiń
topılısına ushıraydı. 1097-jıl seljuk sultanı Sanjar Qaraxaniyler ústinen jeńiske
erisedi. 1141-jıl Sanjar qaraqıtaylardan jeńilip qaladı. Qaraxaniyler dinastiyasınıń
sońǵı wákilleri 1211-jıl Xorezmshax Alawatdin Muxammad tárepinen óltiriledi hám
Qaraxaniyler mámleketi birotala saplastırıldı.
Ámiwdáryanıń túslik tárepindegi territoriya Sebuk-Tegin Ǵaznawiyge tiyisli
boldı. Sebuk-Teginniń balası Maxmud 998-jıldan baslap tolıq ǵárezsiz hákim boldı.
1138-jıldan baslap Mawaraunnahrǵa jańa kúsh qara qıtaylılar topılıs baslaydı.
Olardıń kelip shıǵıwın tungus hám mongollar menen baylanıstıradı. Olar arqa
Qıtaydan kelip shıqqan. Qara-qıtaylılar kóshpeli turmıs keshirip, olardıń sanı
áyyemgi avtorlardıń kórsetiwinshe 4 mıń shatır bolǵan. 1141-jıl Katwan
dalańlıǵında bolǵan sawashta qaraqıtaylılar seljukler ústinen jeńiske eristi. Usı jılı
olar Buxaranı, sońınan Xorezmdi iyeledi. Putkil Mawaraunnahr qaraqıtaylılarǵa
baǵındı. XII-XIII ásirdiń basında Xorezmshaxlar mámleketi ullı derjavalardıń birine
aylandı. Onıń paytaxtı Gurgandj X ásirde ekonomikalıq hám siyasiy jaqtan úlken
áhmiyetke bolıp Sibir hám túslik Rossiya menen kárwan sawda jolınıń sońǵı punkti
boldı. Bul jerden Otrar qalasına shekem kárwanlar barıp, onnan arman qaray «Ullı
jipek jolı» boyınsha Qıtayǵa shekem barıp jetti. 1217-jıl Xorezmshaxlar
imperiyasınıń territoriyası İraqtan Hindistanǵa shekem hám Aral teńizinen Hind
okeanına shekemgi aralıqqa sozıladı. 1221-jılı Xorezmshaxlar mámleketi
Shınǵısxan tárepinen basıp alınıp, ol dúzgen imperiyanıń quramında boldı.
Mawaraunnahr hám Xorasanda ǵárezsiz mámleketshilikti tiklewde Ámir Temurdıń
xizmetleri ullı boldı.
Ámir Temurdıń siyasiy maydanda payda bolıwı XIV ásirdiń 60 jıllarınan
baslandı. Usı dáwirde 1360-1361-jılları Mongolistan xanı Tuǵlıq Temur
Mawaraunnahrǵa atlanıs shólkemlestiredi. Xuseyin hám Temur 1366-jılı báhárde
Samarqandtı iyeledi. Xuseyin ózine qaraslı Balx qalasın bekkemlep, jańa qorǵanıs
bekinislerin qura basladı. 1370-jılı jaqsı qurallanǵan ásker toplap, Temur Balx
qalasına hújim etti hám qalanı iyeledi
Temur óz xizmetiniń birinshi dáwirde barlıq dıqqattı Mawaraunnahrda
birlesken, oraylasqan mámleket dúziwge itibar qarattı. 1370-jılı Temur Samarqand
qalasına keledi hám qalanıń diywanlların qayta qurdı, saraylar saldırdı. Áskeriy
tariyx Temurdı orta ásirlik Aziyada eń iri áskeriy sárkarda dep esaplaydı. Onıń
áskeriy talantı eki baǵdarda, áskeriy bólimlerdi qayta dúziwde, ásker basshı
sıpatında ayqın kózge tústi. Temur mámleketin dúziw ushın alıp barılǵan úlken

5.

sawashlarda Temurdıń ulları Jaxangir, Umarshayx, Miranshax, Shaxrux, aqlıqları
Muxammed Sultan Pirmuxammedler de ámir áskerlerine basshılıq etti. Jaxangirdiń
ulı Muxammed Sultan Ámir Temurdıń eń súyikli aqlıǵı bolıp, ákesi Jaxangirdiń
óliminen soń Temurdıń miyrasxorı etip belgilengen edi.
Temurdıń orta ásirdiń ataqlı mámleketlik isker hám áskeriy sárkarda
bolǵanlıǵın «Temur túzúklerin» de aytqannan kórinedi. Bul shıǵarmanıń barlıq
bólimlerinde Temur joqarı mártebeli, ádalatlı insan sıpatında maqtap kórsetiledi.
Temuriyler basqarǵan dáwirde Temur dúzgen imperiya onıń áwladları arasında
ǵárezsiz hákimliklerge bólsheklene basladı. Temurdıń ullarınıń biri Shaxrux (14091447) uzaq dawam etken tartıslardan soń temuriylerdiń bas húkimdarı dep tán alındı.
1409-jılı Uluǵbek Mawaraunnahr taxtına otırǵanda 15 jasında edi. Uluǵbek
zıyaratqa baratırǵan payıtta jolda Abbas degen shahs tárepinen 1449-jıl 25oktyabrde óltiriledi. Mırza Uluǵbek ilim hám mádeniyattın rawajlanıwına ayrıqsha
úles qostı. Ol Samarqandta observatoriya qurdıradı. 1449-jılı Uluǵbek óliminen soń
ol dúzgen akademiya tarqalıp ketedi.
XVI ásirdin baslarında Deshti qıpshaqlıq Muxammed Shaybaniyxan (14511510) Temuriyler mámleketine qarsı áskeriy júrisler qılıp, onı jeńgennen sońǵı
dáwirde Buxara, Xiywa, keyinrek Qoqan xanlıqları dúzildi.
Úlkeniń turmısında salmaqlı orın iyelegen Buxara xanlıǵında Muxammed
Shaybaniyxan tiykar salǵan dinastiya 100 jıl hákimiyat basında turdı. 1510-jılı
Muxammed Shaybaniyxan İran shaxı İsmayil Saffaviyden jeńiliske ushırap,
óltirilgennen keyin Kóshkinshixan (1510-1530), Abusaidxan (1530-1533) hám
Ubaydullaxan (1533-1539) sıyaqlı Shaybaniyler dinastiyasına tiyisli shaxslar
xanlıqtı basqardı. Olar arasında ásirese Ubaydullaxan puxta hám márt
siyasatshılardıń biri sıpatında mámleket birligen támiyinlewde kóp háreketler etti.
Biraq, onıń Abdullaxan (1539-1540), Abdulazizxan (1540-1549) hám Abdulatifxan
(1540-1550) sıyaqlı miyrasxorları waqtında óz-ara urıslar kúsheyip, oraylıq
hákimiyat bir qansha hálsiredi. Abdullaxan II húkimdarlıǵı dáwirinde (1557-1598)
úlkede oraylasqan mámleket hám qúdretli armiya dúzilip, ol ataqlı ásker basshı hám
mámleket iskeri sıpatında abroyǵa iye boldı. Abdullaxan II tusında pútkil Túrkstan
úlkesi bir pútin mámleketke birlestirildi.
1601-jılı bolsa hákimiyat tiykarı Astraxan xanlıǵınan bolǵan Baqı
Muxammed (1601-1605) qolına ótip usınnan baslap, Buxara xanlıǵında
shaybaniyler dinastiyasınıń húkimdarlıǵı saplastırılıp, ashtarxaniyler wákilleri taxttı
iyeleydi. 1747-jılı sońǵı ashtarxaniy Abulfaiz xan óltirilip hákimiyat mańgıt
qáwiminen shıqqan Muxammed Raximge tiyisli boldı. Buxara hákimiyatı is júzinde
jańa dinastiya - manǵıtlılarǵa ótedi.
Manǵitlar dinastiyasınan shıqqan húkimdar Shaxmurad kambaǵalardıń dostı
hám qorǵawshısı sıpatında dánqqa erisip, mal-mulkin olarǵa úlestirip bergen. Onıń

6.

perzenti Ámir Haydar (1800-1826) dáwiri óz-ara ishki urıslarǵa tolı boldı. 18211825-jıllar aralıǵında dawam etken Miyankól qozǵalańı zorǵa bastırıldı. Ámir
Haydar óliminen keyin úsh perzenti ortasında taxt ushın gúres baslandı, ol
Nasrullanıń jeńisi menen tamamlanadı (1826-1860). Bul xan barlıq taxt
dawagerlerin qırıp taslaydı. Nasrullaxan 1839-1841 hám 1858-jılları Qoqanǵa qarsı
urısıp, kóp adamlardın qırılıwına, baylıqlardıń talan-taraj bolıwına alıp keldi.
Sonday-aq 1842-1843-jılları Buxara hám Xiywa xanlıqları ortasında qanlı
soqlıǵısıwlar júz berdi.
Xanlıqtıń siyasiy turmısında kóbirek oraylıq hákimiyat talan-taraj maydanına
aylanǵan edi. Aqıbette mámleket júdá hálsirep, xanlıq jerleri kem-kemnen qısqarıp
bardı. Xanlıqta Shayxulislam úlken abıroyǵa iye bolǵan. Ol eń iri ruwxaniy hám sud
isleriniń sárdarı. Onnan keyingi orında Qazıkalon (joqarı sud) turǵan. Atalıq
hámelinen soń diywanbegi áhmiyetli orın iyelegen. Bul hámeldegi adam urıs hám
jarasıw, ayırım wálayat baslıqların tayınlaw hám basqa máselelerdi sheshiw menen
shuǵıllanǵan. Ol mámleket finansın da basqarǵan.
XVI-XVIII ásirdin birinshi yarımında qusbegi hámeli de bolıp, tiykarınan xan
tárepinen ótkeriletuǵın ańshılıqtı shólkemlestiriw menen shuǵıllanǵan. Manǵitlar
dinastiyası dáwirine kelip, qusbegi xannan keyingi ekinshi shaxs bolıp qaldı. Ol is
júzinde birinshi wázir esaplanıp mámlekettegi barlıq basqarıw tarmaqları onıń
qolında edi. 1505-jılı Shaybaniyxan Xorezmdi uzaq múddet qamaldan keyin
Buxaraǵa boysındırıwǵa erisedi. 1510-jılı ol İsmayilshax penen sawashta
óltirilgennen soń Xorezm İranǵa boysındırıldı. Kóp ótpey 1511 -jılı
Shaybaniylerden Deshti qıpshaqlardı basqa urıwınıń wákilleri jergikli xalıqtın
járdemi menen Xorezm ǵárezsizligin tikledi. Usı kóshpelilerdin basshısı Elbars
Xiywa xanı dep járiyalandı. Usı waqıtta ǵárezsiz Xiywa xanlıǵına tiykar salındı. Usı
payıtta arqa Xorasannıń ádewir bólegi, Balxan hám Manǵıshlıqtaǵı túrkmenler
xanlıqqa boysındırıladı. 1770-jılǵa kelip, qońırat urıwı qáwimleriniń húkimdarlıǵı
baslanıp, Muxammed Ali İnaq (1770-1790) hákimiyattı qolǵa aladı. Onıń dáwirinde
túrkmenler hám buxaralılardıń hùjimi qaytarıladı.
Xiywa xanlıǵı Muxammed Raxim (1806-1825) waqtında ádewir qáddin
tiklep, arallılar menen qaraqalpaqlar boysındırıladı, túrkmenlerdiń shawdır qáwimi
xanlıq quramına kirgizildi. Allaqulıxan (1825-1842) hám Muxammed Amin (18451855) waqtında Xiywa áskerleri bir neshe mártebe Xorasanǵa qarsı hùjim etip, onı
talan taraj maydanına aylandıradı. Seyid Muxammed (1856-1864) húkimdarlıǵı
paytında túrkmenler hám qaraqalpaqlardıń Xiywa xanlıǵına qarsı qozǵalańları boldı.
1827-jılı Aydos biy basshılıǵında, 1855-1856-jılları Ernazar Alakóz basshılıǵında,
1858-1859-jılları bolsa Qoǹırat kóterilisi boldı. Xanlıq taxtında eń kóp otırǵan
xanlardıń biri Seyid Muxammed Raxim II (1865-1910) boldı.

7.

1709-jılı Ferǵana hákimiyatın mıń urıwınan bolǵan Shaxruxbiy (1709-1821)
qolǵa alıp, ǵárezsiz siyasat júrgeze baslaǵan. Onıń óliminen keyin ornıńa ulı
Abduraximbiy (1721-1734) otırdı. Ferǵana oazisi Abdulkarimbiy (1734-1751)
dáwirinde jáne de bekkemleydi. Usı waqıtta Qoqanda jańa rezidenciya, jańa saray,
medrese hám qurılıslar qurıldı. Ayırım maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, 1740-jıldan
Qoqan paytaxt sıpatında tolıq qàliplesti hám rásmiylestiriledi. Alımxan xan ataǵın
járiya etken birinshi húkimdar boldı. Usınnan baslap taxt iyelerine ádettegidey biy
bálki xan ataǵı bereletuǵın boldı. Aqıbette Alımxan dushpanlar tárepinen
óltiriledi, ornına taxtqa Omarxan (1810-1822) otıradı. 1840-1841-jılları Buxara xanı
Nasrulla Oratóbe hám Xojentti iyelep, Qoqanǵa kúshli soqqı berdi. Bul da azday
1842-jılı Nasrullaxan Qoqanǵa hùjim etip, Madalixandı, Nadiranı hám basqa kóp
adamlardı óltirdi, qala talan-taraj etildi. Aradan kóp waqıt ótpesten Qoqanda
buxaralılar húkimdarlıǵı awdarılıp Sheralıxan (1842-1844) hákimiyattı basqardı.
Xanlıqta Xudayarxan úsh mártebe 1852-1858, 1862-1863, 1865-1875-jılları taxtqa
otırdı. Usı aralıqta Mallaxan (1858-1862) hám Sultan Saidxan (1863-1896)
húkimdarlıq etti. Usı waqıtqa kelip óz-ara urıslardıń tınımsız dawam etiwi hám
taxtqa ılayıqsız shaxslardıǹ otırıwı aqıbetinde xanlıq hár tárepleme tereǹ kriziske
ushıradı. Buxara Xiywa hám Qoqan xanlıqlarında belgili dárejede alǵa ilgerilewler
hám tabıslar kózge taslanǵan bolsa da, onsha úlken bolmaǵan úlkede bir-birine
dushpan úsh ǵárezsiz xanlıqtıń bolıwı hám olar arasındaǵı óz ara urıslar unamsız
hám qayǵılı aqıbetlerge alıp keldi.
Rossiyanıń Orta Aziya menen baylanısı Petr I waqtında bir qansha
rawajlandı. Sonlıqtan da 1717-jılı Xiywaǵa Bekovich Cherkasskiy basshılıǵındaǵı
ekspediciya jiberiledi. Ekspediciya Xiywa xanlıǵı tárepinen qıyratıldı. 1839-jılı
Orenburg general-gubernatorı Perovskiy tárepinen Xiywanı basıp alıwǵa urınıwlar
boldı. Biraq, bul háreketlerde bosqa ketti.1847-jılı rus áskerleri Sırdáryanıń tómengi
jaǵın iyelep aldı hám Aral qorǵanın qurdı. 1853-jılı Aq meshitti (Házirgi Qızıl Orda)
iyeleydi. 1853-jılı Alma-ata awılı janında Verniy bekinis qorǵanı salınadı.1864-jılı
Shımkent, 1865-jılı úlken qıyınshılıqlar menen Tashkent qalası jawlap alınadı. 1866jılı Xojent jawlap alınadı. Usı jılı Tashkent, Xojent, Shırshıq átirapları, Jizzax jawlap
alınadı. Rus áskerleri Buxara ámirliginiń bir bólegin iyelep, onı Qoqan xanlıǵı
shegaralarınan bólip tasladı.
Túrkstan general- gubernatorlıǵı dúzilgennen keyin (1867-jıl) Fon Kaufman
ózine berilgen úlken wákillikler tiykarında Buxaraǵa qarsı urıs háreketlerin keń
kólemde taǵı baslap jiberdi.1868-jılı 1-mayda 8300 adamlıq rus armiyası Samarqand
qalasınıń bosaǵasındaǵı Shopanata tóbeliginde ámirdiń armiyasın jeńdi.1868-jılı 23iyunde ámirdiń elshileri pitim dúziw ushın Samarqandta turǵan Fon Kaufmanǵa
keledi. Kaufman Samarqand, Kattaqorǵan hám Zarafshan dáryasınıń joqarı jaǵın
Rossiyaǵa beriwdi hám 500 mıń som muǵdarında kompensaciya tólewdi shárt etip

8.

qoyadı. Shártnama boyınsha Buxara ámiri shet mámleketler menen diplomatiyalıq
baylanıslar júrgiziw huqıqınan ayrıldı. Ámir Rossiyaǵa siyasiy baǵınıwın tolıq
moyınladı.
1873-jıldıń báhárinde onıń buyrıǵı boyınsha barlıq áskerler Xiywanıń
shegarasınan ótip, aldın-ala kelisilgen rejege muwapıq basqınshılıq urısın baslap
jiberdi. 1873-jılı 18-may kúni Fon Kaufman otryadları Ámudáryadan ótip, 23-may
kúni Xazarasp qorǵanın basıp aldı. Sonday-aq usı waqıtta Qońırat, Xojeli, Mańǵıt
qalaları da iyelendi. Rus áskeriy basshıları jergilikli húkimdarlardıń kelisimge keliw
ótinishlerine qaramastan bul qalalardı adam shıdamaslıq dárejede búlginshilikke
ushırattı. 1873-jıldıń 12-avgustında Fon Kaufman hám Xiywa xanlıǵı ortasında
kelisimge kelenedi. Haqıyqatında bul kelisim teńsizlik hám ádalatsızlıq túrde
dúzilgen shártnama edi. Shártnama boyınsha Xiywa xanı siyasiy huqıqlardan, óz
betinshe sırtqı siyasat jurgiziwden ayırıldı. Ámiwdáryanıń tómengi aǵısınıń oń
jaǵasındaǵı xanlıqqa tiyisli barlıq jerler Rossiyaǵa berildi.
1867-jılı 18-iyulde Rossiya imperatorı Aleksandr II Túrkstan áskeriy okrugin
dúziw hám Orta Aziyadan basıp alınıp, Rossiyanıń quramına kirgizilgen
aymaqlardan ibarat bolǵan Túrkstan general-gubernatorlıǵı duziw haqqında párman
berdi. Okrugtıń komandiri hám general-gubernator bolıp general adyutant
K.P.Kaufman tayınlandı.Patsha húkimeti qanshama awır jazalaw menen
qorqıtpasın, mine usı milliy ar-namıs hám jawıngerlik ruwxı xalıq háreketlerinde óz
sáwleleniwin taptı. Qoqandta Polatxan (molla İsxaq) basshılıǵında, 1878-jılı
Mıńtóbede Jetimxan basshılıǵındaǵı dáslepki patshashılıqqa qarsı úlken kóterilisler
boldı. Ulıwma keyin ala kóterilisler Túrkstannıń barlıq aymaǵında dawam etip bardı.
Usınday kóterilislerdiń biri 1892-jılǵı Tashkenttegi kóterilis bolıp esaplanadı.
Kóterilis oba keselligine baylanıslı kelip shıqtı.
1898-jılı 17-mayda Ferǵanada Dúkshi iyshan basshılıǵında kóterilis kelip
shıqtı. Ulıwma kóteris patsha áskerleriniń qupıya háreketleri nátiyjesinde tez
bastırıldı. İyshan qolǵa alındı. Ferǵana oypatında qatań jazalawlar baslandı.
Túrkstanda jadidshilik háreketi keń tarqaldı. XX ásirdin basında jadidler zıyalılarda
pútkil bir patriot qatnastı. Olardıń basında M. Bexbudiy, S.Ayniy, A.Avloniy,
A.Fitrat, Munavvar Qarı, Babaaxun Salimov hám basqa da kóplegen progressiv
insanlar turdı. Olar mudamı quwǵın, qamaq, súrgin usaǵan qáwip-qáterler basında
turǵan jaǵdayda da jumıs islewge májbur boldı. Jadidlerdiń pıtırańqı toparları áste
aqırın belgili baǵdarlama hám háreket baǵdarına iye bolǵan. Rossiyada bilim alıp
qaytqan Ubaydullaxojanıń átirapına uyımlasıp zıyalılardıń biyǵárez partiyasın
dúzedi. Bul partiya Taraqqiyparvarlar (progressivshiler) degen at penen tariyxqa
kirdi. Al 1914-jılı Taraqqiyparvarlar partiyasınıń Sadoyi Túrkston gazetası jarıq
kóredi.

9.

1916-jılı 25-iyunde imperator Nikolay II qol qoyǵan front artındaǵı xizmetler
ushın Turkstan, Sibir hám Kavkazda 19 jastan 43 jasqa shekemgi er adamlardı
mobilizaciyalawdı názerde tutqan párman shıqtı. Túrkstan general-gubernatorına
tezlik penen pármandı iske asırıw haqqında buyrıq berilip, Rossiyaǵa márdikar
jiberiw minnetlemesi júklendi. Bul párman xalıqtıń narazlıǵın kúsheytip jiberdi. 4iyulde úlkeniń iri sawda hám ónermentshilik orayı bolǵan Xojent qalasında narazılıq
háreketi baslanıp ketti. Ulıwma Túrkstannıń barlıq jerinde márdikarlıqqa alıwǵa
qarsı háreketler keń en jaydı. Bular qurallı kóteriliske de aylanıp, adamlardıń ólimine
sebep boldı. 1916-jılı milliy azatlıq háreketinde Jizzax kóterilisi ayrıqsha boldı.
Jizzax kóterilisine Nazirxoja iyshan hám Abdiraxman zerger basshılıq etti. Kóterilis
bastırılǵan bolsa da, biraq ol Túrkstan xalıqlarınıń watan súyiwshiligi, ar-namısınıń
sónbegenligin kórsetti.
Ózbekstan Sovetler dáwirinde «Orayǵa» tolıǵı menen baǵınatuǵın ǵárezli bir
úlke sıpatında qala berdi. 1920-1930-jıllar dawamında quwdalawshılıq siyasatı alıp
barıldı. Zorlıq hám repressiyalar ótkerildi. 1937-1953-jılları Ózbekstanda 100
mıńnan aslam adam repressiyaǵa tartıldı, sonnan 13 mıńnan aslamı atıp taslandı.
Ózbekstanda islep shıǵarılǵan taza altınnıń 100 %, uran hám basqa qımbat
bahalı metallardıń aqırǵı grammına shekem, paxta talshıǵınıń 96 % zorlıq penen,
hesh kimnen soralmastan orayǵa (Rossiyaǵa) alıp ketilgen. Dara xojalıq, jerge jeke
menshik hám waqım jerler joq etilip, burınǵı jer-suw qatnasları ıdıray basladı. 19251928-jıllardaǵı jer-suw reforması nátiyjesinde Ózbekstanda baylar iri sawdagerler
hám ruwxaniylerdiń 1,5 mıńǵa jaqın xojalıqları pútkilley saplastırıldı. 1960-jıllar
dawamında hám 1980-jıllardıń birinshi yarımında Ózbekstanda Angren, Nawayı,
Charvaq, Tashkent hám basqada iri elektr stantsiyaları iske qosıldı. Mashina soǵıw
hám metall islew Ózbekstan sanaatınıń iri tarmaǵı bolıp, xalıq xojalıǵın texnikalıq
jaqtan qurallandırıwda áhmiyetli rol oynadı.
1947-1955-jılları Sharjaw-Qońırat temir jolı qurıldı. 1972-jılı QońıratBeynew temir jolı ashıldı. Jańadan-jańa paxta egiletuǵın jerler ózlestirildi. Suw
tejemli túrde isletilmedi. Bunıń esesinen suw tamtarıslıǵı kelip shıǵıp, Aral
mashqalası kelip shıqtı. Paxta jeke hákimshiligi dáwirinde Ózbekstanda tek zor berip
paxta jetistirilip beriler hám shiyki zat esabında «Orayǵa» alıp ketiler, ózlerimizde
tayar ónimge aylandırılmas edi, yaǵnıy Ózbekstan Oraydıń shiyki zat bazasına
aylanǵan edi.