Nargizz(1)

1. ASHIQ SABAQ I.Yusupov o’miri ha’m do’retiwshiligi. ‘’Bu’lbu’l uyasi’’

«Tır jalańash qalsańdaǵı,
Bek bol, bala,
qalpaǵıńa!...»

2. Onıń tuwısqan ajaǵası Mádenbay Yusupov ekinshi duniya júzlik urısında qatnasqan. Belorus aymaǵında jaralanǵan. Urıstan keyin óz

eline
demobilizaciyadan keyin qaytıs bolǵan. Qaraqalpaq mámleketlik
pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım
ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı[2].
Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun)
Sayekeev (1875-1931-jıllar) óz
dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri
jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti
tárepinen quwdalawǵa ushırap,
1931-jılı Túrkmenstanǵa súrgin
etilgen hám onnan qaytpaǵan. Ayırım
tastıyqlanbaǵan maǵlıwmatlarǵa
bola, Yusup (axun) Sayekeev
Tashawız qamaqxanasınan
qashıp, Tórtkúl qalası átirapında orıs
basqınshılarına qarsı sawashta qaytıs
bolǵan.
Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı
tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda
anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım
13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı.

3.

Qaysın Kuliev Qırımda Rasul Gamzatov, Shıńǵız
Aytmatov hámde Ibrayım Yusupov ózi
qatnasıwında SSRA shayırları hám
jazıwshılarınıń
ushırasıwlarınanbirinde: «Ibrayım
Yusupov Nawayı hámde Maqtumqulı menen bir
qatarda túrkiy tilles xalıqlar poeziyasınıń
payǵambarı esaplanadı» degen edi.
T.Qayipbergenov,
SH.Aytmatov ,Ibrayım
Yusupov. Qaraqalpaqstan

4.

Ataqlı ózbek shayırı Zulfiya I.Yusupovtı
«Qaraqalpaq milletiniń XX ásirdegi
Pushkini» dep ataǵan. Ózbekstan
qaharmanı Ózbekstan hám
Qaraqalpaqstan xalq shayırı Abdulla
Aripov I.Yusupovtı «Óz ustazım» dep
ataǵan.

5.

Qırǵız jazıwshısı Shıńǵız Aytmatov «Pravda
vostoka»nıń 1991-jılǵı bir sanında bılay dep
jazadı: «Men Ibrayım Yusupov qosıqların tek
awdarma etilgen halında oqıǵanman. Mine
awdarmalanǵan formasınıń ózinde onıń
dóretiwshiligi bizdi tań qaldırıp tereń oyǵa saladı.
Onıń qosıqların hasıl negizgi variantında
oqıyalmaǵanımnan ókinemen. Eger bul insan óz
qábiliyetin prozada sınap kórgeninde Alla biledi ol
qanday biytákrar dóretpeler jaratar edi.
Oylawımsha bunday joqarı jetik danalıq penen ol
dúnyada Еrnest Xeminguey, Robindranat Tagorlar
qatarında bolıwǵa ılayıq.»

6.

Ibrayım Yusupov
háykeli Tashkenttegi «Jazıwshılar
alleyası»nda ornatılǵan. Nókis
qalasında shayır estelegine
qaraqalpaq tili hám ádebiyatına
qániygelestirilgen dóretiwshilik
mektebi bar. Sonday-aq
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń
rayon hám qalalarınıń oraylıq
kósheleri shayır húrmetine
atalǵan.

7.

I.Yusupovtıń qaraqalpaq ádebiyatında poema janrın
rawajlandırıwǵa qosqan úlesi salmaqlı. Shayırdıń
dóretiwshiliginde úlken orın iyeleytuǵın poemalarınıń
biri
– bul «Búlbil uyası». Poemada tiykarınan ekinshi jer júzlik urıs
dáwirindegi tılda bolǵan waqıyalar sóz etiledi. Shıǵarmanıń
bas qaharmanı muǵallimniń ayanıshlı táǵdiri búlbil hám onıń
uyası menen salıstırılıp súwretlenedi. Urıstıń insan basına
salǵan baxıtsızlıǵı, sol dáwirde jasaǵan adamlardıń ayanıshlı
táǵdiri kimdi bolsa da eljiretpey turmaydı. Poemadan
tásirlengen hár bir oqıwshı usı kúnlerdegi tınıshlıqqa shúkirlik
etiwi anıq.

8.

Poemada súwretlengen búlbúl uyası, búlbúl hám
onıń palapanı simvolikalıq mánide súwretlenedi.
Poemadaǵı buzılǵan uya, jetim qalǵan palapan,
oǵan ǵamxorlıq etken lirik qaharman, urısqa
ketken muǵallim jigit hám onıń kelinshegi menen
qızı obrazları birin-biri tolıqtırıp, ekinshi jáhán
urısı jıllarınıń awır kórinislerin kóz aldımızǵa janlı
elesletedi.

9.

Ketip baratırsam tanıs soqpaqtan,
Qulaqqa bir hálsiz ses kelip jetti.
Palapan eken ol shıyqıldap atqan,
Ayanıshtan janım seskenip ketti.
Uyası buzılǵan shóbi shashılıp,
Sheńgellikke kirdim tırnalıp áste.
Sarı awzı topıraqqa basılıp,
Jerde jatır qus balası náreste.
Úpledim qondırıp alaqanıma,
Shımshıq deyin desem, basqaraq onnan.
Jatır jalgız máyek qabıǵı ǵana.
Netken qus bunshelli násilge sarań!

10.

Qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi ullı tulǵalarınan
biri I.Yusupov 2008-jıl
24-iyul kúni dúnyadan
ótti. Ózbekstan Respublikası birinshi
prezidenti I.A.Karimov shayır qaza bolǵanda onıń
shańaraǵına muńlaslıq bildirdi: «Ol qayda islese
de, shólkemlestiriwshilik uqıplılıǵı, bilim hám
tájiriybesi menen barlıq jerde xalıqtıń abıroyı
hám húrmetine iye boldı». Shayırdıń qábiri Nókis
qalasındaǵı «Shorsha Baba» áwliyesinde
jaylasqan.
Ibrayım Yusupovtıń «Shorsha Baba
qoyımshılıǵı»ndaǵı qábiri, Nókis,
Qaraqalpaqstan.