Geologiya_Baykal_burmalanish_taqdimot

1.

Umumiy va tarixiy geologiya
Tog‘ burmalanish
bosqichlari
Baykal burmalanish bosqichlari
Mavzu mazmuni:
• tog‘ hosil bo‘lish bosqichlari
• Baykal burmalanishining tavsifi
• geologik tuzilishi, relyefi va
rivojlanishi
Umumiy va tarixiy geologiya | 1

2.

R eja
• Tog‘ burmalanish bosqichlari va magma-tektonik rivojlanish
tushunchasi.
•Baykal burmalanishining umumiy tavsifi, vaqti va geodinamik
ahamiyati.
• Baykalidlarning geologik tuzilishi, relyefi va rivojlanish
tarixi.
• Baykal burmalanishi bilan bog‘liq geomorfologik obyektlar va
foydali qazilmalar.
• Nazorat savollari va xulosa.
Tayanch iboralar: tektonik faollik, magmatik jarayonlar, magma-tektonik burmalanish,
Baykal burmalanishi, baykalidlar.
Umumiy va tarixiy geologiya | 2

3.

Magma-tektonik rivojlanish va tog‘ hosil bo‘lish
Asosiy g‘oya
•Yer po‘sti rivojlanishi
davomida tektonik faollik
doimiy emas, balki
kuchayish va nisbatan
turg‘un davrlar almashib
turadi.
•Tektonik faollik kuchaygan
davrlar ko‘pincha magmatik
jarayonlar va metamorfizm
bilan birga kechadi.
•Kontinental po‘stda bu
jarayonlar yirik
geotektonik sikllar va
bosqichlar ko‘rinishida aks
etadi.
Muhim xulosalar
•Burmalanish bosqichlari Yer
tarixini davrlashda asosiy
mezonlardan biridir.
•Har bir bosqichda tog‘
hosil bo‘lish, yoriqlar
paydo bo‘lishi, vulkanizm
va granitizatsiya
faollashadi.
•Baykal bosqichi kechki
proterozoy – erta paleozoy
oralig‘idagi muhim
orogenezlardan biridir.
Umumiy va tarixiy geologiya | 3

4.

Tog‘ burmalanis h bos qichlari
Era
Davrlar
Burmalanish
bosqichi
Kaynozoy
Paleogen – Neogen
– Antropogen
Alp
Mezozoy
Trias – Yura –
Bo‘r
Mezozoy (Kimmeriy)
Paleozoy
Perm – Toshko‘mir
Gersin
Paleozoy
Devon – Silur
Kaledon
Paleozoy / Ordovik – Kembriy
Kechki
bilan tutash
tokembriy
Baykal
Eslatma
•Geologik rivojlanishda
5 asosiy tog‘ hosil
bo‘lish bosqichi
ajratiladi.
•Baykal bosqichi
nisbatan qadimgi
bo‘lib, keyingi
Kaledon, Gersin va Alp
bosqichlariga zamin
yaratgan.
•Bosqichlar
platformalar va
burmali o‘lkalarning
shakllanishida muhim
rol o‘ynaydi.
Umumiy va tarixiy geologiya | 4

5.

Geotektonik sikllar va Baykal bosqichining o‘rni
Kontinental po‘st
rivojlanishining yirik
sikllari
3,6–2,5
Arxey
mlrd
yil
Erta-o‘rta
proterozoy
2,5–1,0
mlrd
yil
Kechki
proterozoy
1,0–0,5
mlrd
yil
Fanerozoy
0,5–0,0
mlrd
yil
Gota
Baykal bosqichi
yuqori proterozoy
Grenvil
venddan boshlanib,
Baykal
erta paleozoy
kembriygacha davom
Kaledon
etgan muhim magmaGersin
tektonik burmalanish
bosqichidir.
Alpiy
Umumiy va tarixiy geologiya | 5

6.

B aykal burmalanis hining umumiy tavs ifi
•Baykal burmalanishi Yer geologik
tarixining taxminan 650–550 mln yil
oralig‘ini (rifey – kembriy) qamrab
oladi.
•Atama 1932-yilda rus geologi N.S.
Shatskiy tomonidan vend va kechki
kembriy yotqiziqlari burmalanishini
ifodalash uchun qo‘llangan.
•Bu davrda tog‘ hosil bo‘lish,
yoriqlanish, granitizatsiya,
vulkanizm, seysmiklik va boshqa
geodinamik jarayonlar kuchaygan.
•Natijada yirik platformalarni o‘rab
turgan tog‘ inshootlari kamarlari
shakllangan; ular geologiyada
Baykalidlar
Baykal burmalanishi
davrida shakllangan
tog‘ jinslari va
burmali strukturalar.
Jarayonlar
• burmalanish
•yoriq hosil
bo‘lish
• granitizatsiya
• vulkanizm
•seysmiklik
Umumiy va tarixiy geologiya | 6

7.

Baykalidlarning tarqalishi
Ma’ruzada qayd etilgan
asosiy hududlar
Timan, Yenisey tizmasi,
Rossiya Sharqiy Sayan, XamarDaban, Patom va Baykal
chekkasi
Xitoy
TimanPechora
Alashan
Alashan
Baykal
Hindisto
Aravalli
n
Avstrali
Flinders
ya
Aravalli
Flinders
Shimoliy Afrika,
Boshqa
hududlar Yaqin Sharq, Fransiya
va Shimoliy Amerika
Sxema: baykalidlar saqlanib qolgan yirik
zonalarning shartli joylashuvi
Umumiy va tarixiy geologiya | 7

8.

Geologik tuzilis hi va relyefi
Geologik tuzilish
Relyef xususiyatlari
• Baykal tog‘li o‘lkasi
proterozoy oxiri – kembriy
boshlarida shakllangan.
• Asosiy tub jinslari:
granitlar, gneyslar,
kristalli slaneslar.
• Yoshroq cho‘kindi yotqiziqlar
asosan Zabaykalning janubisharqida joylashgan.
• Yuqori paleozoyda ayrim
yotqiziqlar yana burmalangan.
• Tog‘lararo pasttekisliklar
va botiqlar bilan ajralgan
burmali-palaxsali tuzilma
ustun.
• Ko‘pchilik baykalidlar past
yoki o‘rtacha baland
tog‘lardan iborat; ayrimlari
2000–3000 m gacha
ko‘tarilgan.
• Baykal ko‘li havzasi chuqur
botiq sifatida ajralib
turadi.
• Hududda seysmiklik yuqori
bo‘lib, ichki kontinental
rift zonasi shakllangan.
Umumiy va tarixiy geologiya | 8

9.

Rivojlanish tarixi
1
Yuqori proterozoy
– vend
Baykal bosqichidagi magma-tektonik faollik boshlanadi.
2
Erta kembriy
Burmalanish jarayonlari kuchayib, qadimgi platformalar
chekkasida tog‘ inshootlari shakllanadi.
3
Yuqori paleozoy
Ayrim cho‘kindi komplekslar qayta burmalanadi.
4
Mezozoy –
uchlamchi
Gumbazli ko‘tarilmalar hozirgi relyefni shakllantirib,
tog‘larni 2000–3000 m gacha ko‘taradi.
5
Hozirgi davr
Denudatsiya va qisman alp tektonik yoshartirish natijasida
zamonaviy ko‘rinish vujudga kelgan.
Umumiy va tarixiy geologiya | 9

10.

Amaliy ahamiyati va mas hhur baykalidlar
Foydali qazilmalar bilan bog‘liqligi
Mashhur geomorfologik obyektlar
•Baykal burmalanishi
bilan oltin, mis,
simob, qalay, rux kabi
foydali qazilmalar
konlari bog‘liq.
•Magmatik va metamorfik
jarayonlar rudalanish
uchun qulay geologik
muhit yaratgan.
•Shu bois baykalidlar
geologik qidiruv va
regional tektonik
•Sharqiy Sayan
•Xamar-Daban tizmasi
•Baykal tizmasi
•Yenisey tizmasi
•Timan tizmasi
•Patom tog‘ligi
Bu obyektlar baykalidlarning
Rossiyadagi eng mashhur
ko‘rinishlaridir.
Umumiy va tarixiy geologiya | 10

11.

Xulosa va nazorat savollari
Xulosa
•Tog‘ burmalanish
bosqichlari Yer po‘sti
rivojlanishidagi yirik
orogenetik voqealarni aks
ettiradi.
•Baykal burmalanishi kechki
proterozoy – erta paleozoy
oralig‘ida shakllangan
qadimgi burmalanish
bosqichidir.
•Baykalidlar geologik
tuzilish, relyef, foydali
qazilmalar va regional
tektonika nuqtayi nazaridan
Nazorat savollari
•Yerning geologik
rivojlanishida qaysi tog‘
hosil bo‘lish bosqichlari
ajratiladi?
•Baykal burmalanishi qaysi
davrlarni qamrab oladi?
•Rossiyaning eng mashhur
baykalidlariga qaysi
tuzilmalar kiradi?
•Baykal burmalanishi bilan
bog‘liq qanday jarayonlar
va foydali qazilmalar
mavjud?
Umumiy va tarixiy geologiya | 11

12.

Foydalanilgan adabiyotlar
• Tulyaganova N.Sh., Ashirov M.B., Adilov B.F., Karabayev M.S.,
Ilyasova D.M. Umumiy va tarixiy geologiya. O‘quv qo‘llanma.
Toshkent: “Innovatsiya-Ziyo”, 2020.
• Fatxullayev G‘.A., Husaiov S.T. Tarixiy geologiya va
paleontologiya asoslari. Toshkent, “O‘AJBNT” Markazi, 2004.
• Shorahmedov Sh.Sh. Umumiy va tarixiy geologiya. Toshkent,
O‘qituvchi, 1985.
• Ma’ruza matni: “22(27)-mavzu Tog‘ burmalanish” (yuklangan
fayl).
Umumiy va tarixiy geologiya | 12