voda i elektroliti

1. OSNOVE FARMAKOLOGIJE voda i elektroliti Smjer: zdravstveni tehničar razred: ii

OSNOVE FARMAKOLOGIJE
VODA I ELEKTROLITI
SMJER: ZDRAVSTVENI TEHNIČAR
RAZRED: II
1

2.

Voda je glavni sastojak ljudskog tijela. U odraslom dobu prosječno čini 60% tjelesne mase. U
dječjem organizmu sadržaj vode je još veći – na rođenju iznosi oko 75%, pa se postepeno
smanjuje do 12. godine života kada dostiže vrijednosti odrasle osobe. Kako starimo, procenat
vode u našem tijelu se smanjuje i kod starijih osoba iznosi od 50 do 55%.
Poslije 12. godine života, osobe ženskog pola sadrže manje vode u odnosu na muškarce zato
što imaju više masnog tkiva, dok muškarci imaju više mišićne mase, koja sadrži i više vode.
Uloga vode u tijelu:
– u vodenoj sredini se odvijaju svi metabolički procesi
– voda je glavni sastojak tjelesnih tečnosti i ćelija, pa služi za prenos hranljivih materijala do
svih djelova tijela
– učestvuje u odstranjivanju štetnih materija iz tijela
– učestvuje u regulaciji temperature tijela
– učestvuje u održavanju ravnoteže minerala u tijelu
– učestvuje u održvavanju kiselo bazne ravnoteže (pH)
Distribucija vode u tijelu nije ravnomjerna. Najveći procenat vode sadrže mozak, krv, mišići,
pluća, dok se najmanje vode nalazi u kostima i zubima. Zato manjak vode u organizmu
najprije utiče na funkciju organa koji je sadrže u većoj mjeri. Iz toga razloga je neophodno
da se u organizmu održava adekvatan sadržaj vode.
2

3.

Za održavanje homeostaze tjelesnih tečnosti važna su 3 međusobno povezana
faktora:
1. ZAPREMINA VODE
2. KONCENTRACIJA ELEKTROLITA U TJELESNIM TEČNOSTIMA
3. FARMAKOLOŠKA AKTIVNOST RASTVORENIH ELEKTROLITA
Zapremina vode odnosi se na:
Ekstracelularnu vodu (plazma,tkivna tečnost, cerebrospinalni likvor, očna vodica i sadržaj
vode u crijevima)
Intracelularna voda
Koncentracija elektrolita odnosi se na :
Osmolarnost ( ukupna koncetracija elektrolita)
Koncentracija svakog pojedinog elektrolita
Farmakološka aktivnost rastvorenih elektrolita odnosi se na:
Koncentraciju jona vodonika (pH)
Koncentraciju elektrolita koji ispoljavaju određena farmakološka dejstva
3

4.

4
Zapremina vode
Za održavanje konstantne zapremine vode i njenu distribuciju u organizmu
veliki značaj imaju elektroliti:
-Joni natrijuma, hlora i bikarbonata za ekstracelularnu tečnost
-Joni kalijuma, magnezijuma i fosfata za intracelularnu tečnost
Gubitak ili višak vode prouzrokuje odgovarajuće promjene u ekstracelularnoj
i intracelularnoj tečnosti.
Kao reakcija na promjene zapremine tečnosti aktiviraju se mehanizmi kako bi
se očuvala homeostaza : mijenja se sekrecija antidiuretičkog hormona i
aldosterona, smanjuje se ili povećava filtracija u glomerulima.
Odrasloj osobi prosječne tjelesne mase potrebno je 800-1300ml vode
dnevno.

5.

DEFICIT VODE- prouzrokuje smanjenje ekstra i
intracelularne tečnosti, uz istovremeno
povećanje koncentracije rastvorljivih sastojaka
u tim tečnostima. To dovodi do povećanja
osmolarnosti plazme.
Deficit vode nastaje ili usled smanjenog unosa ili usled povećanog gubitka vode.
Smanjeno unošenje postoji kod bolesnika bez svijesti ili kod bolesnika sa opstrukcijom
ezofagusa i pilorusa. Povećan gubitak vode se javlja kod bolesnika koji imaju groznicu,
dijabetes, oštećenu funkciju bubrega kao i poslije uzimanja diuretičkih ljekova.
Simptomi deficita vode su: žeđ, crvenilo kože, suvoća sluznice, tahikardija i oligurija
(stanje kod kog je dnevno izlučivanje urina (diureza) manje od 500 ml/dan). U teškim
dehidratacjama javlaju se i halucinacije, delirijum, koma.
Liječenje: Voda se nadokanđuje infuzijom 2,5-5%-tnog rastvora dekstroze.Pri
normalnoj funkciji bubrega daje se 2-3l vode. Ako je povećana konc. Natrijuma u krvi,
povećana je i osmolarnost, unošenje vode se nastavlja do korekcije osmolarnosti.
5

6.

VIŠAK VODE ( prekomjerna hidracija, dilucioni sindrom) – manifestuje se povećanjem
zapremine
tjelesnih tečnosti, smanjenom koncentracijom elektrolita i proteina u plazmi i
smanjenjem osmolarnosti plazme.
Dilucioni sindrom nastaje ili usled prekomjernog unosa vode ili usled njenog smanjenog
izlučivanja ( akutna i hronična isuficijencija bubrega, isuficijencija srca, ciroza jetre...)
Simptomi: glavobolja, mučnina, povraćanje, stupor (stanje utrnulosti gotovo svih
funkcija ličnosti, praćeno ukočenošću, letargijom i abulijom (bezvoljnost)), koma i
konvulzije skeletnih mišića.
Liječenje: Ograničen unos vode.
Ako je prisutna intoksikacija vodom liječenje se sprovodi infuzijom hipertonih rastvora
natrijum-hlorida. Kako bi se povećala osmolarnost plazme i višak intracelularne tečnosti
pokrenuo prema ekstracelularnom prostoru.
6

7.

KONCENTRACIJA ELEKTROLITA U TJELESNIM TEČNOSTIMA
Ukupna koncentracija rastvorljivih sastojaka (osmolarnost)
je ista u ekstracelularnoj i intracelularnoj tečnosti.
Mjerenje osmolarnosti plazme vrši se određivanjem
koncentracije natrijuma u plazmi.
Od značaja je i koncentracija glukoze i uree u krvi.
NATRIJUM I KALIJUM
Natrijum je mineral koji predstavlja elektrolit u čovečijem
organizmu. Natrijum se u većoj koncentraciji nalazi u
prostoru van ćelije i ima značajnu ulogu u adekvatnoj
distribuciji vode u tijelu, održavanju osmotskog pritiska i
funkcionisanju nerava i mišića.
7

8.

HIPERNATRIJEMIJA i hiperosmolarnost nastaje :
Usled većeg gubitka vode koji nije praćen istovremenim gubitkom natrijuma ili
Usled unošenja veće količine natrijuma bez ekvivalentne količine vode
Ovaj poremećaj se javlja kod insuficijencije miorarda, ciroze jetre, nefroze.
Liječenje: Nadoknadom vode i ograničenim unosom natrijuma u ishrani.
Kad to nije dovoljno primjenjuju se diuretički ljekovi koji prouzrokuju snažnu natriurezu.
HIPONATRIJEMIJA nastaje :
Usled povećanog gubitka natrijuma ili
Zbog dilucije tjelesnih tečnosti poslije retencije vode.
Ovaj gubitak nastaje kod insuficijencije nadbubrežne žlijezde, nakon djelovanja jakih diuretika,
kod insuficijencije bubrega, kao i nakon prekomjernog znojenja.
Retencija vode nastaje nakon terapijske upotrebe antidiuretskog hormona, kod insuficijencije
srca, ciroze jetre sa ascitesom (nakupljanje tečnosti u abdomenu), kod nefrotičkog sindroma.
Liječenje: Infuzija natrijum-hlorida sa ili bez natrijum-hidrogekarbonata. Koristi se 0,9%-tni rastvor
NaCl ili Ringerov rastvor.
Diluciona hiponatrijemija liječi se restrikcijom unosa vode.
8

9.

Kalijum je bitan intracelularni katjon koji ima važnu ulogu u kontrakciji skeletnih
mišića, u sprovođenju nervnih impulsa, u dejstvu enzima kao i funkciji ćelijske
membrane.
HIPERKALIJEMIJA nastaje:
Priakutnoj i hroničnoj insuficijenciji bubrega, oliguriji usled dehidratacije, gubitka
intracelularnog kalijuma kod opekotina i infekcija, kao i poslije prekomjernog
unosa kalijumovih soli.
Hiperkalijemija prouzrokuje paralizu skeletnih i glatkih mišića, poremećaj rada
srca pa čak i zastoj srca.
Liječenje: ograničen unos kalijuma; oralnim davanjem smola za razmjenu katjona
koje vezuju kalijum u digestivnom traktu i omogućuju njegovo izlučivanje;
primjenom insulina ( jer omogućuje deponovanje kalijuma u jetri); primjenom
kalcijuma kao antagonističkog katjona za kalijum; hemodijalizom ( kod
insuficijencije bubrega).
9

10.

HIPOKALIJEMIJA nastaje:
Usled smanjenog unosa kalijuma (gladovanje,opstrukcija jednjaka)
Smanjene resorpcije ili povećanog gubitka kalijuma (povraćanje, dijareja)
Poslije primjene mnogih diuretičkih ljekova
Poslije primjene prekomjernih količina sonih rastvora u kojima nema kalijuma
Poslije primjene kortikosteroidnih hormona
I kod hipokalijemije je poremećena funkcija mišića i srca.
Liječenje: Oralna i pareneralna primjena kalijuma ( najčešće kalijum-hlorida).
10

11.

FARMAKOLOŠKA AKTIVNOST RASTVORENIH
ELEKTROLITA
pH TJELESNE TEČNOSTI
Vrijednost pH intracelularne tečnosti je 7,0 a ekstracelularne 7,4.
Ove vrijednosti se održavaju pomoću puferskih sistema koji su sposobni
da otpuštaju ili vezuju jone vodonika, kao i posebnom regulacijom
preko pluća i bubrega.
Poremećaj pH tjelesnih tečnosti manifestuju se kao acidoza (sniženje
pH) i alkaloza (povišenje pH).
Ovi poremećaji nastaju usled respiratornih i metaboličkih promjena.
11

12.

REAPIRATORNA ACIDOZA nastaje zbog poremećaja plućne ventilacije usled čega se ugljen
dioksid nagomilava u pućima i krvi. Dolazi do poremećaja razmjene kiseonika i javlja se
hipoksija.
Liječenje se sprovodi popravljanjem disanja – mehanička pomoć, bronhodilatatorima...
RESPIRATORNA ALKALOZA nastaje usled hiperventilacije, čime se gubi veća količina ugljen
dioksida i povećava pH ekstracelularne tečnosti. Može da bude praćena poremećajima
nervno-mišićne razdražljivosti i tetanije (kliničko stanje povećane razdražljivosti centralnog i
perifernog nervnog sistema).
Liječenje: Anksiolitici, podešavanje respiratora...
METABOLIČKA ACIDOZA nastaje: usled gladovanja, nekontrolisanog dijabetes melitus-a sa
keto-acidozom, dijareja, insuficijencija bubrega.
Karakterističan je gubitak jona natrijuma, kalijuma, kalcijuma.
Liječenje: U dijabetesu se liječi insulinom i nadoknadom vode i elektrolita natrijuma, kalijuma i
hidrogenkarbonata. Teži oblici se liječe davanjem natrijum-hidrogenkarbonata.
METABOLIČKA ALKALOZA nastaje usled prekomjernog gubitka želudačnog soka u kome se
nalazi velika količina HCl ( uporna povraćanja) ili usled unošenja prekomjernih količina
natrijum-hidrogenkarbonata. U ovom stanju povećava se koncentracija bikarbonata u
tjelesnim tečnostima.
Liječenje: Nadoknada jona kalijuma ihlora ali i drugih elektrolita usled deficita.
12

13.

Izotonični rastvori imaju isti osmotski pritisak kao i plazma
(300mOsmol/l). Primjeri ovih rastvora:
0,9% natrijum-hlorid ( fiziološki rastvor)
5% glukoza
Složeni rastvori : Ringerov i Hartmanov rastvor
Ringerov rastvor je kombiniovani infuzijski rastvor natrijum hlorida,
kalijum hlorida, kalcijum hlorida i natrijum hidrogenkarbonata u
kome je razmjer koncentracija prisutnih elektrolita fiziološki usklađen
s potrebama organizma. Koristi se za ispiranje, ali i za privremeno
nadoknadu tečnosti i elektrolita pri hipotoničnoj i izotoničnoj
dehidrataciji, kod metaboličke alkaloze s hipohloremijom i kao
osnovni rastvor za davanje elektrolitskih koncentrata i kompatibilnih
ljekova.
Hartmanov rastvor sadrži: natrijum-hlorid, kalijum-hlorid, kalcijum hlorid, natrijum-laktat i vodu za
injekcije.
Hartmanov rastvor za infuziju se koristi za nadoknadu tečnosti i elektrolita u stanjima kada
kiselo-bazna ravnoteža nije poremećena ili u slučaju blage acidoze, kod izotonične i
hipotonične dehidratacije, za kratkotrajnu intravaskularnu nadoknadu tečnosti,kao rastvarač
za kompatibilne medicinske proizvode i elektrolite.
13

14. Hvala na pažnji!

14
HVALA NA PAŽNJI!