14.Климат түзуші факторлар

1.

Климат түзуші факторлар
Күн радиациясы, атмосфера циркуляциясы және жер бетінің төсеніш
сипаты

2.

АНЫҚТАМАЛАР МЕН НЕГІЗДЕР
Климат және климат түзуші факторлар
Климат дегеніміз не?
Климат түзуші факторлар
Белгілі бір аумаққа тән ауа райының ұзақ жылдар бойы
Жер шарының кез келген аймағындағы климаттың
қайталанып отыратын заңды жиынтығы.
қалыптасуына тікелей ықпал ететін табиғи жағдайлар.

3.

6-КЕСТЕ БОЙЫНША ЖҮЙЕЛЕУ
Климат қалыптастырушы 5 басты фактор
Фактор атауы
Климатқа тигізетін нақты әсері
1. Географиялық ендік
Жер бетіне келіп түсетін күн радиациясының жалпы түсу мөлшерін анықтайды.
2. Атмосфера циркуляциясы
Ауа массалары, қысым белдеулері мен орталықтары, фронттар, басым желдер.
3. Жер бедерінің сипаты
Абсолюттік және салыстырмалы биіктік, тау жоталарының орналасу бағыттары.
4. Мұхиттар мен теңіздер
Теңіздердің алыс-жақындығы, мұхиттағы жылы және суық ағыстардың ықпалы.
5. Төсеніш бет (альбедо)
Жер беті жамылғысының күн сәулесін шағылдыру және сіңіру мүмкіншілігі.

4.

ЭНЕРГИЯ КӨЗІ
Географиялық ендік және күн радиациясы
Күн радиациясы деген не?
Жер бетіне келіп түсетін бүкіл күн
жылуы мен сәулелік энергиясы күн
радиациясы деп аталады.
Ендік бойынша бөлінуі
Жердің шар тәрізді пішініне
байланысты күн сәулесінің түсуі
экватордан полюстерге қарай
біртіндеп азаяды.
Тәуліктік және жылдық
қозғалыс
Сәуле түсу бұрышы жердің өз
білігінен айналуы мен орбита
бойымен жылдық қозғалысына да
тікелей байланысты.

5.

СӘУЛЕЛЕНУ ТҮРЛЕРІ
Күн радиациясының құрылымы
1-ТҮРІ
2-ТҮРІ (ШАМАМЕН 25%)
ҚОСЫНДЫСЫ
Тура радиация
Шашыранды радиация
Жиынтық радиация
Күннен жер бетіне тікелей кедергісіз
Атмосферадағы бұлттар мен шаң тозаңнан
Тура және шашыранды радиациялардың
жететін сәулелер легі.
шашырап жеткен сәуле.
ортақ қосындысы.
Жиынтық радиация мөлшері тәуелді: 1) Түсу бұрышына • 2) Атмосфера мөлдірлігіне • 3) Жарық түсу ұзақтығына

6.

25-СУРЕТ КӨРНЕКІЛІГІ
Күн радиациясының жер бетіне түсуі мен альбедо
Жұтылған радиация
Жер беті сәулені сіңіріп, топырақ пен ауаны жылытады.
Шағылған радиация (Альбедо)
Күн радиациясының 15–30%-ы ғарыш кеңістігіне кері
қайтады.
Жердің сәулеленуі
Қызған жер бетінің жоғарыға қарай қарқынды жылу
шығаруы.

7.

ШАҒЫЛДЫРУ ҚАБІЛЕТІ
Альбедо — беткі қабаттың шағылдыру көрсеткіші
90%
35–40%
15–30%
Жаңа жауған қар
Құм беті
Ғарышқа қайтуы
Сәуленің басым бөлігін бірден кері шағылдырады.
Орташа мөлшерде шағылдырып, тез әрі қатты
қызады.
Жалпы шағылу нәтижесінде ғарыш кеңістігіне
кететін үлесі.

8.

ГЛОССАРИЙ ЖӘНЕ ЦИРКУЛЯЦИЯ
Ауа массалары және атмосфералық фронттар
Арктикалық (Антарктикалық):
Арктикалық және қоңыржай ауа шекарасында
қалыптасады.
Атмосфералық фронт
Физикалық қасиеттері түрліше ауа массаларының түйісу аймағындағы
өтпелі зона.
Фронттағы ауа қабаттары ендік бағытта жүздеген километрге, ал биіктігі
бойынша жүздеген метрге созылады.
Полярлық фронт:
Қоңыржай және тропиктік ауа массалары түйіскенде
түзіледі.
Ішкі тропиктік фронт:
Тропиктік және экваторлық ауа массалары шектескенде
пайда болады.

9.

МАТЕРИК ПЕН МҰХИТ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ
Жыл мезгілдері және қысым режимдері
Материктердегі режим
Мұхиттардағы режим
Солтүстік жарты шар: ең ыстық ай — шілде, ең салқын ай —
Су баяу жылынып, баяу суиды. Сондықтан ең жылы ай —
қаңтар.
тамыз, ең суық ай — ақпан.
Оңтүстік жарты шар: ең ыстық — қаңтар, ең салқын —
Оңтүстік жарты шар мұхиттарында ең жылы ай — ақпан,
шілде.
салқын ай — тамыз.
Қыста материктерде — жоғары қысым, жазда — төмен қысым
орнайды.
Қысым жыл бойы тұрақты, тек маусым бойынша сәл
солтүстікке/оңтүстікке ығысады.

10.

ЦИКЛОНДАР МЕН АНТИЦИКЛОНДАР
Басты қысым орталықтары мен тұрақты желдер
Материктік максимумдар
Мұхиттық максимумдар
Төмен қысым орталықтары
Орталық Азия, Солтүстік Америка және
Азор және Гавай жоғары қысым
Исландия және Алеут минимумдары
Антарктида антициклондары.
орталықтары.
(тұрақсыз ауа райы, жауын-шашын).
Басым тұрақты желдер: батыс желдері, пассаттар және муссондар ауа массаларын қозғалтып, жауын-шашынды таратады.

11.

ОРОГРАФИЯ МЕН ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ПІШІН
Жер бедері және жағалық сызықтың әсері
Биіктік және температура
Биіктік артқан сайын ауа
температурасы заңды түрде
төмендейді. Тау шыңдарында мәңгі
мұздықтар пайда болады.
Жел жақ беткейлер
Жағалық сызықтың
тілімденуі
Тау жоталарының жел өтіндегі
Қолтықтар, бұғаздар мен түбектер
беткейлеріне ылғалды ауа соғылып, ең
мұхиттық ауа массаларының құрлық
мол жауын-шашын түседі.
түкпіріне дейін өтуін жеңілдетеді
(Еуропа мысалы).

12.

ДҮНИЕЖҮЗІЛІК МҰХИТ ЫҚПАЛЫ
Жылы және суық ағыстардың климатқа әсері
Жылы ағыстар
Гольфстрим және Солтүстік Атлант ағыстары Солтүстік
Америка мен Еуропа жағалауын жылы әрі ылғалды етеді.
Климатты жұмсартады, жауын-шашынды арттырады.
Суық ағыстар
Суық ағыс жанап өтетін материк жағалаулары тіпті экватор
маңында орналасқанына қарамастан, құрғақ, шөлді
аймақтарға айналады.
Булануды басады, жауын-шашынды азайтады.

13.

САБАҚТЫ БЕКІТУ
Факторлардың өзара байланысы
Бұл факторлардың барлығы оқшау емес, үнемі бір-бірімен тығыз байланыста әрекет етеді.
Соның нәтижесінде Жер шарында ерекше климаттық белдеулер мен өзгерістер қалыптасады.
Сұрақтар мен талқылауға кезек берейік!