01_mavzu_Veb_texnologiyalarga_kirish_va_Internet_arxitekturasi

1.

Veb texnologiyalarga
kirish va Internet
arxitekturasi
Axborot tizimlari va texnologiyalari kursi | 1-Ma'ruza
Buxoro davlat texnika
Mavzu qamrovi
universiteti
Internet va World Wide Web
Veb evolyutsiyasi (Web 1.0–
Kafedra: "Sun'iy intellekt va
raqamlashtirish"
Ma'ruzachi: Hamroyev N.N.
3.0)
Client-Server arxitekturasi
Brauzerlar, Serverlar, DNS,
IP
HTTP / HTTPS protokollari

2.

Internet va World Wide
Web: Fundamental farq
Ko'pchilik adashtiradigan ikkita asosiy tushuncha
Internet — Global
Infratuzilma
Butun dunyo kompyuterlari,
World Wide Web
(WWW) — Axborot
Xizmati
serverlari va routerlarini
Internet infratuzilmasi ustiga
birlashtiruvchi jismoniy tarmoq.
qurilgan servis (1989-yil, Tim
U ma'lumotlarni manzilga
Berners-Lee).
yetkazuvchi global "avtomagistral
Hujjatlar, veb-sahifalar va
yo'l"dir (TCP/IP protokoli).
multimedia resurslarini
giperhavolalar orqali bog'laydi.
Qiyos: Internet — temir yo'l tizimi bo'lsa, Veb — unda
harakatlanuvchi poyezdlardan biridir (Email, FTP kabi).

3.

Veb tizimlar evolyutsiyasi: Web 1.0
dan Web 3.0 gacha
Statik sahifalardan markazlashmagan aqlli tarmoq sari
Web 1.0
Web 2.0
Web 3.0
1991–2004
2004–Hozir
Kelajak
"Faqat o'qish" (Read-Only)
"O'qish va Yozish" (Read-Write)
"O'qish, Yozish va Egalik" (Read-
Statik HTML sahifalar, bir
Foydalanuvchilar kontent yaratadi
tomonlama ma'lumot uzatish.
(UGC). Ijtimoiy tarmoqlar, AJAX,
Semantik veb, Sun'iy intellekt
Foydalanuvchi faqat o'quvchi.
dinamik platformalar va bulutli
agentlari, markazlashmagan
xizmatlar.
tarmoqlar (Blokcheyn) va shaxsiy
Write-Own)
ma'lumotlar ustidan to'liq nazorat.

4.

Client-Server (Mijoz-Server) modeli
Zamonaviy veb arxitekturasining poydevori
Mijoz (Client / Front-end)
Foydalanuvchi brauzeri (Chrome, Safari) yoki ilovasi.
Vazifasi: Interfeysni ko'rsatish, kiritilgan ma'lumotlarni qabul qilish va serverga so'rov
(Request) yuborish.
Server (Server / Back-end)
Yuqori quvvatli apparat va dasturiy ta'minot (Node.js, Python, PHP).
Vazifasi: So'rovni qayta ishlash, biznes-mantiqni bajarish, ma'lumotlar bazasi (MySQL)
bilan ishlash va javob (Response) qaytarish.
3-Darajali (3-Tier) standart arxitektura
Mijoz (Brauzer) → Ilova serveri (Backend) → Ma'lumotlar bazasi (Database)

5.

Brauzerlar qanday ishlaydi? Render konveyeri
HTML/CSS kodidan ekrandagi chiroyli interfeysgacha
Asosiy dvigatellar: Blink (Chrome, Edge), Gecko (Firefox), WebKit (Safari).
DOM
CSSOM
Render
Tree
Layout
Painting
Har bir bosqich ketma-ket bajariladi: display: none elementlar Render Tree bosqichida chiqarib tashlanadi va faqat ko'rinadigan elementlar Layout va
Painting bosqichlaridan o'tadi.

6.

Veb-serverlar:
Apache va Nginx
qiyosi
So'rovlarni qabul qilish va tarqatish mexanizmlari
Apache HTTP
Server
Nginx
Arxitekturasi: Asinxron va
Arxitekturasi: Jarayon va
hodisalarga asoslangan (Event-
oqimlarga asoslangan (Process-
driven).
driven). Har bir mijoz uchun
alohida oqim yaratadi.
Xususiyati: Yengil, statik
fayllarni juda tez tarqatadi, bir
Xususiyati: Yuqori
vaqtda 10 000+ so'rovlarni (C10K)
moslashuvchanlik (.htaccess),
kam resurs bilan ushlab turadi.
biroq katta yuklamalarda ko'p
RAM sarflaydi.
Zamonaviy loyihalarda
ko'pincha Reverse Proxy va Load
Balancer sifatida qo'llaniladi.

7.

IP manzillar va DNS: Internetning "telefon kitobi"
Raqamli koordinatalar va nomlarni o'zgartirish tizimi
IP Manzil (Internet Protocol)
DNS qidiruv zanjiri
IPv4 (32-bit)
IPv6 (128-bit)
195.158.24.1
2001:0db8:85a3::8a2e:0370:7334
4.3 milliard manzil — tugab bormoqda
Cheksiz manzil sig'imi
Inson tushunadigan nomni (bdtu.uz) IP manzilga aylantiradi.
01
Brauzer keshi
Avval mahalliy xotirada qidiradi
02
DNS Resolver
Provayder serveri so'rovni qabul qiladi
03
Root Server (.)
Eng yuqori darajali server
04
TLD Server (.uz)
Milliy domen serveri
05
Authoritative Server
Asl IP manzil qaytariladi

8.

HTTP protokoli: So'rov va javob
anatomiyasi
Gipermatn uzatishning qoidalari va holat kodlari
HTTP mohiyati: Holatsiz (Stateless) protokol. Standart port: 80.
Asosiy HTTP Metodlari
GET
POST
Ma'lumot olish (bazani
o'zgartirmaydi)
Yangi ma'lumot yuborish
(forma, ro'yxatdan o'tish)
PUT / PATCH
DELETE
Mavjud ma'lumotni to'liq /
qisman yangilash
Ma'lumotni o'chirish
HTTP Holat Kodlari (Status Codes)
Kod
Tur
Misol
2xx
Muvaffaqiyat
200 OK, 201
Created
3xx
Yo'naltirish
301 Moved
Permanently
4xx
Mijoz xatosi
400, 401, 404 Not
Found
5xx
Server xatosi
500 Internal, 502
Bad Gateway

9.

HTTPS va SSL/TLS:
Shifrlangan xavfsiz aloqa
Ochiq tarmoqda ma'lumotlar yaxlitligi va maxfiyligi
HTTP xavfi
Ma'lumotlar ochiq matn (plain-text)
ko'rinishida ketadi.
"Man-in-the-Middle" (o'rtadagi odam)
hujumlari orqali parollar o'g'irlanishi
mumkin.
HTTPS yechimi (Port:
443)
HTTP ustiga TLS (Transport Layer
Security) shifrlash qatlami qo'shiladi.
Aloqa o'rnatish
bosqichlari
1
TCP 3-Way
Handshake
SYN → SYN-ACK → ACK (Tarmoq
ulanishi)
2 TLS Handshake
Sertifikat tekshiruvi va assimetrik
shifrlash orqali simmetrik seans
kalitlarini kelishish
3 Shifrlangan ma'lumot
almashinuvi
Xavfsiz HTTP so'rovlar amalga
oshiriladi

10.

Sayt ochilishining to'liq sikli va Xulosa
URL kiritilgandan ekranda sahifa chizilgunicha nima sodir bo'ladi?
HTTP
TCP+TLS
Brauzer GET yuboradi,
server 200 OK bilan HTML
qaytaradi.
443-portda TCP aloqasi va
TLS kanali o'rnatiladi.
DNS
URL kiritiladi, IP
(195.158.24.1) aniqlanadi.
Asosiy xulosa: Veb-dasturlash faqat dizayndan iborat emas — uning zamirida kuchli tarmoq va arxitektura qonuniyatlari yotadi.
Render
HTML/CSS/JS yuklanib,
sahifa ekranga chiziladi.