03_G‘arb_falsafasining_ustuvor_yo‘nalishlari_va_ularning_fan_taraqqiyotiga

1.

ZARMED UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
FALSAFA
HSM
03
MAVZU
G‘arb falsafasining ustuvor yo`nalishlari
va ularning fan taraqqiyotiga ta’siri
1

2. Rеjа:

3.1.Qadimgi Yunon falsafa maktablarining fan
taraqqiyotiga ta’siri.
3.2.Ilk O‘rta asrlarda Yevropa falsafiy tafakkuri
rivojlanishining asosiy shakllari: apologetika va
patristika. Avgustin ta’limotining olam va odamni
tushunishdagi ahamiyati.
3.3.Uyg‘onish davri Yevropa falsafasida panteizm,
antroposentrizm va dialektikaning rivojlantirilishi.
FA L S A FA
2

3. Rеjа:

3.4.XVIII asr Yevropa ma’rifatparvarlari g‘oyalarining
axloqiy tarbiyadagi roli. Nemis klassik falsafasining
inson mohiyatini tushunishdagi ahamiyati.
3.5.XIX-XX asr G‘arb falsafasining mohiyati va uning
shaxslararo munosabatlarga ta’siri.
FA L S A FA
3

4.

Арасту – ҳамиша Арасту эмас (яъни,
донишманд ҳам хато қилади).
Қашшоқлик ва қарилик –
кулфатларнинг энг улуғи.
Такрор – билимнинг онаси.
Вақтнинг қадрига ет!
Инсон
ният
қилади,
ижобати
қанчалигини Худонинг ўзи билади.

5.

Er. avv. VI asrda Yunonistonda
Naturfalsafa
Kosmologiya
Kosmogoniya rivojlandi.
FA L S A FA
5

6.

Qadimgi G‘arb xalqlari falsafiy qarashlari:
Fales –
suv
Milet maktabi
Anaksimen
havo
FA L S A FA
Anaksimandr Noaniq materiyaapeyron
6

7.

Zenon
aql va hissiyotlar
o‘rtasidagi qaramaqarshilik haqidagi
fikrlarni bayon qilgan
Eley maktabi
namoyondalari
qarashlari
Ksenofant
tabiat- o‘zgarmas
va harakatsiz deb
ta’kidlaydi.
FA L S A FA
Parmenid
sezgi bilimlariga
asoslanib, ong va
fikrni o‘z ichiga oladi
deb hisoblaydi.
7

8.

Suqrot (Sokrat)
Afinaning
ijtimoiyhayotida
faol
ishtirok
etgan
faylasuf
FA L S A FA
Yoshlar
tarbiyasi bilan
shug‘ullangan
axloq
masalalarini
maydonga
olib chiqqan
donishmand
Hurfikrli,
jamiyat
masalalari
bilan
shug‘ullan
gan inson
8

9.

Suqrotning falsafiy qarashlari
Falsafaning maqsadi oʻz-oʻzini bilish boʻlib, bu esa chin
ezgulikka erishish yoʻlidir; ezgulik - bilim yoki donolikdir.
Taʼlimning maʼruza oʻqish shaklidan voz kechib,
suhbat va munozaralar orqali haqiqatni izlab topishni
asosiy uslubga aylantirdi.
Bilim berishning yagona vositasi - ishontirishdir.
FA L S A FA
9

10. Demokrit ta’limoti

• Dunyo moddiy bo‘lib abadiy va poyonsiz
chеksiz chеgarasiz rеallikdir, olam eng
mayda zarrachalardan ya’ni atomlardan va
bo‘shliqdan iborat dеya ta’lim bеradi
• U ong va ruh ham atomdan iborat dеb
hisoblagan
• Donolik – yaxshi fikrlash, yaxshi
so‘zlash, yaxshi harakat qilishdir, dеydi
Dеmokrit.
FA L S A FA
10

11.

Geraklit ta’limoti
Olamdagi barcha narsa va hodisalarning asosi
olovdan iborat
Narsa va hodisalar doimiy o‘zgarishda, o‘zaro
aloqadorlikda, bog‘liqlikda, bir-biriga o‘tib turadi
O‘zgarib rivojlanib turishning manbai qaramaqarshiliklarning birligi va ularning o‘zaro kurashidadir
FA L S A FA
11

12. Aflotun (Platon) ta’limoti

“G‘oyalar dunyosi va soyalar dunyosi”
ta’limotining asoschisidir
Odil jamiyatdagi qonun va qoidalarga
bo‘ysunishi ijtimoiy- taraqqiyotning
garovidir
Siyosiy nazariya va pеdagogikaning
bilimdoni bo‘lgan
Haqiqiy o‘zgarish va taraqqiyot g‘oyalar
dunyosiga hos, soyalar dunyosidagi
harakat esa uning aksidir
FA L S A FA
12

13. Arastu (Aristotel)

Moddiy dunyo
ob’ektiv
mavjud
FA L S A FA
Narsalar materiya va shakldan
paydo bo‘lib, doimiy harakat
va o‘zgarishdadir
“Metafizika” yoki “Birinchi falsafa”,
“Fizika”,
“Jon
to‘g‘risida”,
“Analitika”,
“Kategoriyalar”,
“Etika”, “Siyosat” kabi asarlar
muallifi
13

14.

G‘arbiy Yevropada O‘rta asr
Xudo dunyoni yo‘qlikdan yaratgan.
I asrdan XV asrgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga
Inson panoh topishining asosiyoladi.
yo‘li uning
xristian cherkoviga mansubligidir
Avgustin “haqiqiy falsafa va haqiqiy din”ni bir
Xristianlik
davlat dini va mafkurasiga aylandi.
deb hisoblagan.
Xristian
cherkovi
“ilohiy
shahar”ning g‘oyalari asosida
Falsafiy
fikrlar
yakkaxudolik
yerdagi vakilidir
rivojlana boshladi
FA L S A FA
14

15. Avreliy Avgustin

Xudo dunyoni yo‘qlikdan yaratgan. Inson
panoh topishining asosiy yo‘li uning xristian
cherkoviga mansubligidir
Avgustin haqiqiy falsafa va haqiqiy
dinni bir deb hisoblagan.
Xristian cherkovi “ilohiy shahar”ning
yerdagi vakilidir
FA L S A FA
15

16.

Appologetika
Ma’jusiylik dini va falsafasi, hamda
bid’atchilarning adashishlariga qarshi
kurashiga apologetlar
(yunoncha apologiya-himoya) deb
atalgan qadimgi antik davrning keyingi
xristian yozuvchilari bel bog‘ladilar.
Sxolastika
Хudо bir, lekin
siymolarda uchta:
Хudо-оtа, Хudо-o‘g‘il
va Xudo-muqaddas
ruh qanday tushunish
kerak?
FA L S A FA
Patristika
ruhoniylar
tomonidan
xristianlikning
asosiy aqidalarini
shakllantirilishi davri
(I-IV asrlar)
16

17.

• Alohida predmetlargina real mavjuddir,
umumiy tushunchalar esa nomlarni
Nomina
ifodalaydi va ular ikkilamchidir.
lizm
Rea
lizm
• Umumiy tushunchalar ob’ektiv mavjud bo‘lib, aniq
narsalar ularning ifodalanish shakllaridir.
• Realizm – umumiylikka narsadan oldin paydo
bo‘luvchi ideallik sifatida yondoshgan
FA L S A FA
17

18.

Foma Akvinskiy
Realizm mo‘tadil
namoyondasi.
Tomizm falsafasining
asoschisi.
Dunyo fazoda
chegaralangan vaqtda
cheklangan bo‘lib, u
faqat tabiatdan
tashqaridagi kuch orqali
harakat qilishi mumkin.
U xudoning
birlamchiligi, ruhning
o‘lmasligi kabi
g‘oyalarni targ‘ib qildi.
Shakl birlamchi
boshlang‘ich va faol
ijodiy kuch
moddiy predmetlar esa
shaklning mahsuli va
(passiv kuchdir).
FA L S A FA
18

19.

Renessans –Uyg‘onish davri XV - XVI аsrlar
Uyg‘onish
davri
Uyg‘onish
davri
Uyg‘onish
davri
FA L S A FA
• Fan g‘oyat tez sur’atlar bilan rivojlana
boshladi.
• Tabiatni ilohiyatdan xoli qilish boshlandi.
• Yer va osmon jismlari mexanikasi
takomillashtirildi.
19

20.

• Polyak astronomi. Olamning geliotsentrik matematik
dunyoqarashi umumiy rivojining tabiiy ilmiy zaminiga
Kopernik asos yaratdi.
• Geliotsentrizm nazariyasi tarafdori, sayyoralar holatini
kuzatish asosida sayyoralar harakatining 3 qonunini
kashf qildi.
Kepler
• Quyosh sistemasi tuzilishi manzarasini aniqlashtirishga
va butun olamning tortilish qonunini ochishga imkon
beradi.
FA L S A FA
20

21.

Quyosh sistemasidan
tashqari yana sanoqsiz
dunyolar mavjud
Materiya moddiydir, uning
har bir qismi doimo o‘zaro
tortishuv asosida
harakatlanadi
Jordano Bruno
Moddiy olam mangu, u hech
qanday Xudo tomonidan
yaratilgan emas: bordan
yo‘q, yo‘qdan bor bo‘lmaydi
FA L S A FA
Cheksiz narsa va hodisalar
bir-biri bilan o‘zaro aloqada,
birlikdadir
21

22.

G‘arbiy Yevropa ХVI-ХVIII аsrlardа
• Tabiat fanlari ichida mexanika va matematika fanlari
katta yutuqlarga ega bo‘ldi
• Kimyo va biologiya esa bu davrda hali u qadar
rivojlanmagan edi.
• Yangi davr, avvalo, XVII аsr falsafasida оntologiya,
ya’ni borliq va substansiya haqidagi ta’limotga katta
e’tibor berildi
FA L S A FA
22

23.

Rene Dekart
Rene Dekart
Ratsionalistik oqimning
asoschisi, aqlning
yordamida inson o‘ziga
zarur bo‘lgan haqiqatga
erishishi mumkin
FA L S A FA
Tabiatni bilishning
birdan-bir yo‘li deduktiv
uslubdir.
“Men fikrlayman demak, men
mavjudman” degan
tezisini ilgari suradi.
23

24.

Hamma mavjud
narsalar
moddiydir
Harakat
materiyaning
ajralmas
xususiyati,
harakatsiz
materiya
bo‘lishi
mumkin emas
FA L S A FA
XVIII аsr
fransuz
falsafasi
(ontologiya
)
Materiya mayda
molekula va atom
zarrachalaridan
tashkil topgan.
Kishi sezgi
a’zolariga ta’sir
etuvchi hamma
narsalar
materiyadir
Materiyaning
asosiy
xususiyatlari hajm, og‘irlik,
o‘tkazmaslik,
figura va mexanik
harakatdan iborat.
24

25.

Nemis klassik falsafasi XVIII
Immanuil Каnt
Nemis klassik
falsafasining
asoschisi
Falsafasining rivoji asosan 2 davrga
bo‘linadi:
1-davr tanqidiy falsafagacha bo‘lgan
davr (tabiatshunoslikning falsafiy
masalalari bilan shug‘ullandi).
“Butun umumiy tabiiy tarix va osmon nazariyasi”
asarida: Quyosh sistemasi koinotdagi boshlang‘ich
katta tumanlikning aylanma harakat qilishi natijasida
kelib chiqqan- degan fikr ilgari surilgan.
FA L S A FA
25

26. G.F.Gegel

Metafizik
konservativ sistema
muallifi
Miqdor oʻzgarishlarining
sifat oʻzgarishlariga
oʻtishi qonuni —
dialektikaning qonunlaridan biri.
Tabiat, jamiyat va tafakkur
taraqqiyotining eng umumiy
tarzini ochib beradi. Uni Gegel
taʼriflab bergan. Rivojlanish
murakkab jarayon boʻlib, unda
miqdor va sifat oʻzgarishlari sodir
boʻladi.
FA L S A FA
Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni —
dialektikattg qonunlaridan biri. Uni Gegel ishlab chiqqan.
Bu qonunga koʻra, ziddiyat, qarama-qarshi tomonlar,
kuchlar oʻrtasidagi kurash harakat va rivojlanishning
sababi, manbai hisoblanadi. Rivojlanish ziddiyatlarning
paydo boʻlishi, rivojlanishi va bartaraf qilinishi jarayonidan
iborat, bu eskining yoʻqolishi va yangining paydo boʻlishiga
olib keladi. Qaramaqarshilik deb narsa va hodisalarning
bir-birini taqozo etuvchi tomonlari, quchlarning oʻzaro
munosabatiga aytiladi.
Inkorni inkor
qonuni - dialektikaning
«Logika fani» asarida
dialektikaning 3
asosiy qonunini
asosladi:
asosiy qonunlaridan biri. Tabiat,
jamiyat va tafakkur taraqqiyoti
jarayonining yoʻnalishini,
shaklini va natijasini ifodalaydi.
Birinchi boʻlib Gegel rivojlanish
qonuni sifatida taʼriflab bergan.
Inkor har qanday taraqqiyotda
muqarrar va qonuniyatli
ravishda sodir boʻladigan jarayon
(moment)dir.
26

27.

Nemis falsafasi.
Immanuil Kant (1724-1804) faqat mashhur faylasufgina bo‘lib qolmasdan, yirik
tabiatshunos olim hamdir.
«Narsa o‘zida» biz uchun faqat aql bilan bilish mumkin bo‘lgan, lekin tajribadan
kelib chiqmaydigan mohiyatdir. Kant inson aqlining cheksiz qudratiga ishonchsiz
qaraydi.
I
Bilish nazariyasida Kant dialektikaga katta o‘rin beradi.
Qarama-qarshilikni bilishning zaruriy omili sifatida
qaraydi.
Hegelning ta’kidlashicha, kategoriyalar borliqning ob’ektiv
shakllaridir. Borliqning asosida esa, «dunyoviy aql», «mutlaq g‘oya»
yoki «dunyo ruhi» yotadi.

28.

Yangi davr ingliz falsafasi
Tomas Gobbs
(1588-1679 yy)
F. Bekon
(1561-1626 yy)
Falsafaga oid 2 ta — „Yangi organon“ (1620),
„Yangi Atlantida“ (1627) asari bor. Birinchi
kitobida Aristotel „Organon“idagi deduktiv
uslubning hayotdan ajralganligini tanqid qilib,
induktiv uslubga asos soladi. Fan tajribaga
asoslanishi kerakligi haqidagi gʻoyani olgʻa
surib, ilmiy tadqiqot ning kuzatish,
eksperiment, tajriba uslublarini ishlab
chikadi. Bacon bevosita tajribaga asoslangan
bilimlar ishonarli boʻlishini koʻrsatdi.
FA L S A FA
Jon Lokk
(1632-1704 yy)
Ingliz faylasufi hamda liberalizm
asoschisi(29-avgust 1632 – 28-oktyabr
1704). Asosiy falsafiy asari "Inson aqli
toʻgʻrisida tajriba" (1690) inson
bilimlarining kelib chiqishi, turlari va
imkoniyatlarini tahlil qilishga
bagʻishlangan.
ingliz faylasufi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan.
Oksford universitetini bitirgan (1608). Gobbs
dunyoqarashi 17-asr ingliz inqilobi taʼsirida
shakllandi. Falsafada Gobbs zamonasidagi
tabiatshunoslik bilan bogʻliq mexanistik
materializm tarafdori boʻlgan. U geometriya va
mexanikani ilmiy tafakkurning ideal namunasi,
deb bilgan. Tabiatii katta-kichikligi, shakli, oʻrni va
harakati (joyini oʻzgartirishi) bilan farqlanuvchi
jismlar majmui, deb hisoblagan.
28

29. XX-XXI аsr falsafasi

Pragmatizm
Neopozitivizm
Germenevtika
FA L S A FA
Pozitivizm
Ekzistensializm
Psixoanaliz-ruhiy tahlil
falsafasi.
Neotomizm
29

30.

Adabiyotlar:
1. Xayitov SH., Xayitova K., Ziyautdinova X. Falsafa asoslari. Albom sxema. - T.:
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, 2009.
2. Pulatova D., Qodirov M., Ahmedova M. va boshq. Falsafa tarixi: Sharq
falsafasi. O‘quv qo‘llanma. –T.: TDSHI. 2013.
3. Tulenov J.,Tulenova G.,Tulenova K.Falsafa. Darslik.– T.: Fan va texnologiya,
2016.
4. G.Tulenova, D.Sagdullayeva. Falsafa (O‘quv qo‘llanma ). - T.: “Aloqachi”,
2019.
Internet saytlari:
1. www. Ziyo net.uz
2. www. faylasuf.uz
FA L S A FA
30

31.

ZARMED UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
31