Улағыштар. Органикалық улағыштардың түрлері

1. Қоршаған ортаның улағыштары. Органикалық заттардың улы қасиеттері

5-дәріс

2. Қоршаған ортаның улағыштары туралы жалпы түсінік

• Улағыштар (токсиканттар) – қоршаған ортаға түсе отырып, тірі ағзаларға
зиянды әсер ететін химиялық заттар.
• Негізгі орта: ауа, су, топырақ
• Улағыштардың жіктелуі
• Шығу тегіне қарай
• Табиғи улағыштар - алкалоидтар, микотоксиндер.
• Антропогендік улағыштар -пестицидтер, өнеркәсіп қалдықтары.
Химиялық табиғатына қарай:
• Бейорганикалық улағыштар, Органикалық улағыштар,
• Әсер ету сипатына қарай
• Жалпы улы, Аллергенді, Канцерогенді, Мутагенді, Тератогенді

3.

• Органикалық улағыштар дегеніміз - құрамында көміртек (C) бар,
тірі ағзаларға улы әсер ететін химиялық заттар. Олар табиғи да,
жасанды (антропогендік) та болуы мүмкін.
• Органикалық улағыштарға:
• Пестицидтер
• Мұнай және мұнай өнімдері
• Фенолдар мен спирттер
• Альдегидтер, кетондар
• Диоксиндер
• Органикалық еріткіштер жатады.

4.

5.

6. Пестицидтердің түрлері

7.

8.

9.

Мұнай - көмірсутектер қоспасы болып табылатын, жанатын
майлы сұйықтық; қызыл-қоңыр, кейде қара түске жақын,
немесе әлсіз жасыл-сары, тіпті түссіз түрі де кездеседі;
өзіндік иісі бар; жерде тұнбалық қабатында орналасады;
пайдалы қазбалардың ең маңызды түрі.
• Мұнай және мұнай
өнімдері
•
Бензин
•
Керосин
•
Дизель отыны
•
Мазут
• Су мен топырақты
ластайды, балықтар мен
өсімдіктерге зиян келтіреді.

10.

• Әдетте мұнай тек бензин, дизель майы, керосин, мазут немесе
мотор майы ретінде белгілі болғанымен, бұл шын мәнінде табиғи
түрде жер астынан шығарылатын және одан алынатын
өңделмеген шикі мұнайды білдіреді.
• Ол мұнай көмірсутектерінен тұрады, бірақ тұрақты химиялық
құрамы жоқ. Табиғи отын болып табылатын мұнайдың құрамы
оны шығаратын жердің сипаттамаларына байланысты өзгеріп
отырады.

11.

Спирттер деп құрамындағы бір немесе бірнеше сутегі
атомдары гидроксил топтарына ауысқан көмірсутектерді
айтады. Гидроксил тобының (–ОН) санына қарай спирттер
бір атомды, екі атомды, үш атомды және көп атомды болып
бөлінеді.
Фенолдар
–
молекула
құрамында
көміртек
атомымен байланысқан бір немесе бірнеше гидроксил тобы
бар хош иісті қосылыстар.
• Фенолдар
мен
спирттер
• Өнеркәсіпте
қолданылады
.
• Улы, су
экожүйесіне
қауіпті.

12.

• Альдегидтер мен
кетондар
• Мысалы: формальдегид.
• Тыныс алу жолдарын
тітіркендіреді, улы әсер
етеді.

13.

Диоксиндер
—
полихлорланған
дибензодиоксиндер (ПХДД) және
соларға
ұқсас
полихлорланған
дибензофурандар (ПХДФ) класына
жататын улы химиялық заттектер.
Диоксиндер мен фурандар химиялық,
целлюлоза-қағаз, металлургия және
өнеркәсіптің басқа да салаларының
қосымша ластағыш заттектері болып
табылады.
Олар
сондай-ақ
өнеркәсіптік
және
түрмыстық
қоқысты, қорғасын қосылыстары бар
бензинді, қозғалтқыш отынын және
т.б. жаққан кезде түзіледі. Өте
тұрақты
қосылыс
болғандықтан
(топырақтағы жартылай ыдырау
кезеңі шамамен 10 жыл) Диоксиндер
топырақта, өсімдікте, жануарда және
адам организмінде жиналады.
• Диоксиндер
• Өте улы органикалық
қосылыстар.
• Иммундық жүйеге,
бауырға, жүйке
жүйесіне зиян.

14.

Еріткіштер – біртекті қоспалар түзе отырып, басқа заттарды
еріте алатын заттар. Олар химия өнеркәсібі, бояу
өнеркәсібі, фармацевтика өнеркәсібі және т.б. сияқты
әртүрлі салаларда кеңінен қолданылады. Еріткіштердің
әртүрлі түрлері әртүрлі қасиеттерге ие және процестің
қажеттіліктері мен талаптарына байланысты қолданылады.
• Органикалық еріткіштер
•
Бензол
•
Толуол
•
Ксилол
• Жүйке жүйесіне әсер етеді.

15. Қорытынды

• Қысқаша айтқанда, органикалық улағыштар көбіне өндіріс, ауыл
шаруашылығы, көлік және тұрмыстық қалдықтар арқылы
қоршаған ортаға таралады. Олар:
•
су мен топырақта жиналады.
•
тірі ағзалардың денесінде биожинақталады.
•
экожүйеге ұзақ мерзімді зиян келтіреді.