Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar va ularning turlari

1.

IQTISODIYOT NAZARIYASI
Ijtimoiy-Iqtisodiy Tizimlar va Ularning Turlari
Iqtisodiy tizim tushunchasi, uning asosiy belgilari, bozor hamda ma’muriy-buyruqbozlik modellari va zamonaviy aralash
iqtisodiyot xususiyatlari

2.

Taqdimot Rejasi
1
3
Ijtimoiy-Iqtisodiy Tizim Tushunchasi
01 / 04
2
Tizimning Asosiy Turlari
Iqtisodiy tizimning mazmuni, mohiyati va jamiyat oldida turgan 3 ta asosiy
An'anaviy, ma’muriy-buyruqbozlik, bozor va aralash iqtisodiy tizimlar
savol.
tavsifi.
Bozor va Buyruqbozlik Farqlari
4
Aralash Iqtisodiyot Modeli
Mulkchilik, narx belgilash, raqobat va resurslarni taqsimlash bo'yicha
Bozor va davlat tartibga solishining uyg'unligi hamda zamonaviy milliy
qiyosiy tahlil.
modellar.

3.

1. Ijtimoiy-Iqtisodiy Tizim Nima?
Rasmiy Ta'rif
Reja 1
Jamiyatning 3 Asosiy Savoli
Ijtimoiy-iqtisodiy tizim — bu jamiyatda cheklangan resurslardan
Har qanday iqtisodiy tizim quyidagi uchta bazaviy savolga qanday javob
foydalangan holda moddiy va nomoddiy ne'matlarni ishlab chiqarish,
berishi bilan farqlanadi:
taqsimlash, ayirboshlash va iste'mol qilish jarayonida yuzaga
keladigan barqaror iqtisodiy munosabatlar va muassasalar majmuidir.
1. Nima ishlab chiqarish kerak?
Qaysi tovarlar va xizmatlarga ehtiyoj bor va qancha miqdorda?
Ushbu tizim har bir jamiyatning iqtisodiy tuzilishini belgilab beradi va resurslar
tanqisligi sharoitida qaror qabul qilish tartibini o'rnatadi.
2. Qanday ishlab chiqarish kerak?
Qaysi texnologiya, resurslar va usullardan foydalaniladi?
3. Kim uchun ishlab chiqarish kerak?
Yaratilgan boylik va daromadlar jamiyatda qanday taqsimlanadi?

4.

Ijtimoiy-Iqtisodiy Tizimning Asosiy Belgilari
1. Mulkchilik Shakllari
Ishlab chiqarish vositalariga (yer, korxonalar, kapital) bo'lgan mulkchilik munosabatlari (davlat mulki, xususiy mulk, jamoa mulki). Bu tizimning negizidir.
2. Resurslarni Taqsimlash Mexanizmi
Iqtisodiy resurslar va tayyor mahsulotlar qanday taqsimlanishi: erkin bozor narxlari (talab va taklif) orqali yoki markazlashtirilgan davlat rejasi vositasida.
3. Iqtisodiy Qaror Qabul Qilish Tizimi
Qarorlar kim tomonidan qabul qilinadi: erkin tadbirkorlar va iste'molchilar xohishi bilanmi yoki markaziy rejalashtirish organlari ko'rsatmasi bilanmi?
4. Rag'batlantirish Mexanizmi
Ishtirokchilarni mehnat qilish va tashabbus ko'rsatishga undovchi omillar: shaxsiy manfaat (foyda, ish haqi) yoki ma'muriy jazo hamda buyruqlar.
Reja 1

5.

2. Ijtimoiy-Iqtisodiy Tizimlarning 4 Asosiy Turi
1. An'anaviy Tizim
Reja 2
2. Ma'muriy-Buyruqbozlik
Urf-odatlar, an'analar va avloddan-avlodga o'tib kelayotgan tajribaga tayanadi. Qo'l
Davlat resurslarga to'liq egalik qiladi. Barcha iqtisodiy qarorlar markaziy rejalashtirish
mehnati ustun, texnika va innovatsiyalar rivojlanishi juda sekin kechadi.
orqali qabul qilinadi. Narxlar davlat tomonidan qat'iy belgilanadi.
3. Erkin Bozor Tizimi
4. Aralash Tizim
Xususiy mulkchilik va erkin raqobatga asoslanadi. Narxlar talab va taklif asosida o'z-
Bozor mexanizmining samaradorligi va davlatning ijtimoiy tartibga solish
o'zidan shakllanadi. Davlatning iqtisodiyotga aralashuvi minimal.
funksiyalarini o'zida birlashtirgan zamonaviy va eng keng tarqalgan model.

6.

3. Bozor va Ma'muriy-Buyruqbozlik Tizimlari Farqi
Taqqoslash Mezonlari
Bozor Iqtisodiyoti Tizimi
Ma'muriy-Buyruqbozlik Tizimi
Mulkchilik shakli
Xususiy mulkchilik ustunlik qiladi va qonun bilan himoyalanadi
Davlat mulki mutlaq hukmronlik qiladi (xususiy mulk yo'q)
Narx shakllanishi
Erkin narxlar (Talab va taklif muvozanati bo'yicha)
Davlat organlari tomonidan qat'iy va belgilangan narxlar
Raqobat muhiti
Erkin va sog'lom raqobat mavjud, monopoliyaga qarshi kurashiladi
Raqobat umuman yo'q, davlat monopoliyasi hukmron
Resurs taqsimoti
Bozor mexanizmi ("ko'rinmas qo'l") va foyda normasi orqali
Davlat rejalashtirish komiteti (Besh yillik reja) orqali
Iqtisodiy rag'bat
Shaxsiy manfaat, foyda olish va raqobatda yutish
Rejani bajarish va ma'muriy intizom/javobgarlik
Reja 3

7.

Har Ikki Tizimning Afzallik va Kamchiliklari
Bozor Tizimi
Ma'muriy-Buyruqbozlik Tizimi
Afzalliklari:
Afzalliklari:
✓ Resurslardan samarali foydalanish va moslashuvchanlik
✕ To'liq bandlikni ta'minlash (ishsizlikning yo'qligi)
✓ Yuqori innovatsiyalar va texnologik taraqqiyot
✕ Katta resurslarni muayyan maqsaddalarga tez safarbar etish
✓ Iste'molchilar ehtiyojiga tezkor javob berish
✕ Ijtimoiy kafolatlarning mavjudligi
Kamchiliklari:
Kamchiliklari:
✓ Inflyatsiya, ishsizlik va iqtisodiy inqirozlar xavfi
✕ Mahsulotlar tanqisligi (defitsit) va past sifat
✓ Aholi qatlamlari o'rtasida tengsizlikning ortishi
✕ Tashabbuskorlik va shaxsiy manfaatning yo'qligi
Reja 3

8.

4. Aralash Iqtisodiyot Nima va U Nima Uchun Kerak?
Aralash Iqtisodiyot = Bozor Erkinligi + Davlat Tartibga Solishi
Zamonaviy dunyoda sof bozor yoki sof buyruqbozlik tizimi mavjud emas. Barcha rivojlangan mamlakatlar aralash iqtisodiyot modelidan foydalanadi.
Bozor Mexanizmi Vazifasi
Davlatning Vazifalari
• Talab va taklif orqali narxlarni belgilash
• Monopoliyalarni cheklash va raqobatni himoya qilish
• Tadbirkorlik va erkin raqobatni rivojlantirish
• Ijtimoiy himoya (pensiya, nafaqa, bepul ta'lim/tibbiyot)
• Resurslarni samarali sohalarga yo'naltirish
• Makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash (inflyatsiyani tiyish)
• Innovatsiya va sifatni rag'batlantirish
• Atrof-muhit va ekologiyani muhofaza qilish
Reja 4

9.

Zamonaviy Aralash Iqtisodiyot Modellari
Amerika Modeli
Shved (Sotsial) Modeli
Xususiy mulk va erkin tadbirkorlikka urg'u beriladi. Davlatning aralashuvi minimal,
Yuqori darajadagi ijtimoiy tenglik va kuchli davlat himoyasi. Daromadlar qayta
ijtimoiy yordam faqat muhtoj qatlamlarga yo'naltirilgan.
taqsimlanadi, darajali soliqlar va yuqori ijtimoiy kafolatlar mavjud.
Nemis Modeli
Ijtimoiy-bozor iqtisodiyoti. Erkin bozor mexanizmlari bilan birga jamiyatdagi barcha
qatlamlar manfaati va tartib-intizom davlat tomonidan nazorat qilinadi.
Yapon Modeli
Davlat va xususiy biznes o'rtasidagi yaqin hamkorlik hamda milliy an'analarga
tayanish. Indikativ (tavsiyaviy) rejalashtirish ustunlik qiladi.
Reja 4

10.

Xulosa
Yakun
Iqtisodiy Tizim Har Bir Jamiyatning Asosidir
Ijtimoiy-iqtisodiy tizim jamiyatda cheklangan resurslarni samarali taqsimlash va uchta asosiy iqtisodiy savolni hal etish mexanizmidir.
Sof Modellar Tajribada O'zini Oqlamadi
Sof bozor tizimi ijtimoiy tengsizlikka, ma'muriy-buyruqbozlik esa mahsulotlar tanqisligi va samarasizlikka olib kelganligi sababli tarixan inqirozga uchradi.
Aralash Iqtisodiyot — Eng Maqbul Yo'l
Bugungi kunda har bir rivojlanayotgan va rivojlangan davlat bozor erkinligi hamda ijtimoiy adolatni ta'minlovchi o'zining optimal aralash iqtisodiyot modelini barpo
etmoqda.

11.

E’tiboringiz Uchun Rahmat!
Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar va ularning rivojlanish bosqichlari bo'yicha savollaringiz bo'lsa,
muhokama qilishga tayyormiz.
Iqtisodiyot Nazariyasi va Amaliyoti