Similar presentations:
Бурятский язык 3
1.
Буряад хэлэн:«Манай бүлэ»
Будажапова Лариса Батуевна,
к.филол.н., доцент кафедры бурятского языка
и методики преподавания БГУ
2.
Олон хэлэ мэдэдэг хүн – ухаатай,түрэл хэлэеэ мэдэдэг хүн – хүндэтэй
3.
Этоттермин происходит от латинского
agglutinatio и переводится, как приклеивание.
Агглютинативные языки – языки, в которых
главную роль в образовании слов играют так
называемые форманты: суффиксы, аффиксы,
частицы, которые «приклеиваются» к основе
слова и образуют новые значения. При этом,
работает правило: один формант – одно
значение.
4.
Суть агглютинации можно проиллюстрироватьследующим образом: представим себе, что основа
слова – это локомотив, а дополнительные части
слова – форманты – это вагоны. Они прицепляются
к основе – локомотиву по определённым законам и
в определённой последовательности. Вагонов
может быть один, а может быть и несколько. В
некоторых случаях основа слова может состоять
всего из 2-3 букв, но за счёт дополнительных
частей, она увеличивается во много раз.
5.
Жэшээ:Аба = отец
Аба+нар = отцы
Аба+нар+та = отцам
Аба+нар+та+мнай = нашим отцам
Аба+нар+та+мнай+шье = даже нашим
отцам
6. Выражение принадлежности лицу
Для выражения принадлежности тому или иному лицув бурятском языке можно использовать два способа:
1) личные местоимения в родительном падеже.
Например: минии эжы – моя мама, шинии ахай – твой
старший брат, тэрэнэй нүхэр – его друг; манай гэр –
наш дом, танай мал – ваш скот, тэдэнэй бүлэ – их
семья.
2) аффиксы личного притяжания. Например: эжымни
– мама моя, ахайшни – брат твой, нүхэрынь – друг его,
гэрнай – дом наш, малтнай – скот ваш, бүлэнь – семья
их.
7.
Личныеместоимения
Личные местоимения
в родительном падеже
Аффиксы
личного притяжания
Би
Ши
Тэрэ
Бидэ
Та
Тэдэ
Минии
Шинии
Тэрэнэй
Манай
Танай
Тэдэнэй
-мни, -ни
-шни
-нь, -ынь, иинь
- мнай, - най
-тнай
-нь, --ынь, -иинь.
8.
аба – папааха (ахай) – брат,
сын;
эжы – мама
басаган – девочка,
девушка, дочь;
үбгэн – муж; старик;
хүбүүн – мальчик,
юноша;
эхэнэр – женщина;
хүн – человек;
миисгэй – кошка;
нохой – собака;
нүхэр – супруг;
супруга; друг;
hамган – жена,
женщина;
танил – знакомый;
эгэшэ – сестра.
9.
дүү басаган – младшаясестра;
эрэ хүн – мужчина;
дүү хүбүүн – младший
брат;
баһа – тоже
эгээ – самый (-ая, -ое)
болоно – является
энэ – это
олон – много
гэртээ – дома
хадамтай – замужем
нүхэр хүбүүн – друг;
аба эжы – родители;
нүхэр басаган – подруга
булта – все
үшөө – еще
бэзэ – кажется
бү мэдэе – не знаю
бэшэ – не, нет, не так
минии һанахада – помоему
10.
өөрөө – сам(а)һамгатай – женат
тиимэ – да, так
һамга абаа – женился
тэрэ – он, она, то
һайн даа – спасибо
харин – а
(противительный союз)
абадаа / эжыдээ адли –
похож(а) на папу / маму
11.
Термины родстваХүгшэн аба,
хүгшэн эжы,
аба,
эжы,
нагаса аба,
нагаса эжы,
ахай,
эгэшэ,
дүү хүбүүн,
дүү басаган.
12.
В предложении Бадма дүү басагатай существительноедүү басагатай имеет форму совместного падежа,
которая передает значение: У Бадмы есть младшая
сестра.
Существительные в совместном падеже имеют
окончание -тай (-той, -тэй), выбор того или иного
варианта окончания зависит от корневой гла-сной.
Например: Дандар басагатай. – У Дандара есть дочь.
Солбон номтой. – У Солбона есть книга.
В словах, оканчивающихся на -н, в этой форме слова -н
опускается. Например: басаган, но: Сэлмэг басагатай. –
У Сэлмэг есть дочь.
13.
Нүхэр – друг, приятель,супруг(а)
Yхибүүн – ребенок
Басаган – девочка,
девушка, дочь
Хүбүүн – мальчик,
молодой человек, сын
Танил – знакомый
Миисгэй – кошка
Нохой – собака
14. Скажите, кто есть у Жаргала, Лены, … и т. д., используя форму совместного падежа.
Жаргал: старшая сестра, младший Саян: сестра, брат.брат
Марина: муж,
Лена: младший брат, младшая
старший брат,
сестра.
Баатар: младшая сестра и младший младший брат,
старшая сестра, сын,
брат.
дочь.
Сэсэг: муж, сын, дочь.
Михаил: жена, дочь, сын.
Вика: 5 ручек, 3
Соёлмаа: собаки, кошка.
тетради, 1 книга.
Эрдэм: старший брат, старшая
Анатолий: собака,
сестра, младший брат, младшая
попугай.
сестра.
15. Скажите у кого, кто / что есть.
Бадма дүү хүбүүтэй.Дугар дүү басагатай.
Балма эгэшэтэй.
Ханда ахайтай.
Зоригмаа басагатай.
Жамбал хүбүүтэй.
Содном үхибүүдтэй.
Арюуна дэбтэртэй.
Сэндэмэ шугамтай.
Ардан миисгэйтэй.
Солбон нохойтой
16.
Прилагательные, обозначающие качества людейбэлигтэй
талантливый, одаренный
хүсэтэй
сильный (телом, духом)
зоригтой
смелый
ажалша
трудолюбивый,
бэрхэ
умелый (способный, лучший, опытный)
хүхюутэй
веселый (жизнерадостный)
хѳѳрүү
общительный
шанга
строгий
номгон
спокойный (уравновешенный
17.
hайнжаргалтай
харюусалгатай
найдабаритай
тэсэбэритэй
ухаатай
нарин
томоотой
сэбэрхэн
хѳѳрхэн
үнэн сэхэ
добрый
счастливый
ответственный
надежный
стойкий
умный
аккуратный
серьезный
красивый, симпатичный
милый, приятный
честный
18.
«Миниибүлэ ехэ юм. Бидэ гэртээ табан
үхибүүдбди. Абамнай Юра гэжэ нэрэтэй, эжымнай
Оля гэжэ нэрэтэй. Би хүгшэн эжытэйб, нагаса
эжытэйб. Хүгшэн эжымнай Валя гэжэ нэрэтэй,
нагаса эжымнай Ира гэжэ нэрэтэй. Би нэгэхэн
эгэшэтэйб, тэрэмни Ирина гэжэ нэрэтэй, харин
аяар гурбан ахайтайб. Ехэ ахаймни Миша, дунда
ахаймни Леня, жаа ахаймни Слава гэжэ нэрэтэй. Би
дүү хүбүүгүйб, дүү басагагүйб – би одхонби. Иимэл
даа».
19. Прочитайте следующие предложения, скажите, что обозначают эти прилагательные. Дополните рассказ.
Энэ бүлэ – ехэ эбтэй бyлэ. Незнайкасолбон, тоомгүй хүбүүн, харин Знайка
ухаатай, ехэ томоотой хүбүүн.
Золушка ажалша басаган. Арлекино ехэ
хүхюyтэй. Леопольд зѳѳлэн зантай, hайн
hанаатай миисгэй. Минии дуратай герой
– Дюймовочка. Дюймовочка - …
20. . Прочитайте рассказ Даримы и скажите, что нового вы узнали о семье Шагдаровых
Манай бүлэ, минии hанахада, тиимэшье ехэ бэшэ. Бидэгэртээ долообди. Энэ хадаа минии аба эжы, минии ахай,
эгэшэ, би өөрөө, минии дүү хүбүүн ба дүү басаган.
Манай аба Эрдэни гэжэ нэрэтэй юм. Тэрэ мүнѳѳ дүшэн
дүрбэтэй. Абамнай үндэр, томо бэетэй, харахан
шарайтай, хаб хара нэгэ бага буржагар үһэтэй, хара
нюдэтэй хүн. Манай аба номгон зантай, үсөөн үгэтэй.
Үшөө абамнай ехэ ажалша, тиигээд, үшөө, минии
һанахада, найдабаритай хүн. Эрэ хүн найдабаритай
байха ёһотой гэжэ эжы хэлэдэг. Эжы абаhаа хоёр дүү,
дүшэн хоёртой. Эжымнай сагаахан шарайтай, үндэр
бэшэ, сэбэрхэн, хүхюүтэй, хөөрүү, һайн һанаатай.
21.
Манай эжы ехэ харюусалгатай хүн. Дамбаахай – гэрэй эгээ ехэ хүбүүн болоно. Тэрэ
мүнѳѳ ѳѳрын бүлэтэй. Нёдондо* hамга абаа.
Ахайн нүхэр Туяана – хорин нэгэтэй. Тэрэ
үшѳѳ оюутан, харин мүнѳѳ гэртээ. Юундэб
гэхэдэ, ахайтан жаахан хүбүүтэй юм.
Хүбүүниинь Майдар гэжэ нэрэтэй. Майдар жаахан, хөөрхэн, түхэрёохэн шарайтай.
Бидэ булта тэрээндээ дуратайбди.
22.
Минии эгэшэ Саран гэжэ нэрэтэй. Саран абгай хоритой,тэрэ баhа оюутан. Би Дариима гэжэ нэрэтэйб, би
hурагшаб. Дүү басагамни Долгор гэжэ нэрэтэй. Долгор
баһа һургаша. Долгорнай эжыдээ адли ехэ хүхюүтэй,
хөөрүү хүн. Дүү хүбүүмнай Эрдэм гэжэ нэрэтэй.
Тэрэмнай hая дүрбэтэйхэн. Бүхы хүнүүд Эрдэм абадаа
аб адли гэдэг. Харин би эжыдээ адлиб. Минии эгэшэ,
дүү басаган хоёр, минии hанахада, эжыдээшье, абадаашье* адли. Харин Дамба ахай манай хүгшэн абадаа
адли гэдэг. Юундэб гэхэдэ, манай хүгшэн аба ехэ үндэр,
томо хүн юм. Дамба ахай тэрэнэй эгээ ехэ, эгээ дуратай
аша хүбүүн юм.
23. *нёдондо – в прошлом году *эжыдээшье, абадаашье адли – и на маму, и на папу похож
Асуудалнуудта харюусагты:1. Даримын бүлэ ехэ гү?
2. Даримын аба эжы хоёр хүгшэн гү?
3. Туяана гэжэ хэн бэ?
4. Туяана юундэ гэртээб?
5. Дариима Саранhаа хэды дүүб?
6. Даримын бүлэдэ хэн hурагшад бэ?
7. Хэн хэндэ адлиб?
24.
Расскажите все, что вы знаете о каждомчлене семьи Шагдаровых. Используйте
сведения из предыдущих текстов и
упражнений.
Эрдэни: ………… Дариима: ………….
Баярмаа: ………. Долгор: …………
Дамба: ………….. Эрдэм: ………..
Саран: ………… Туяана: …………..
25.
Сэсэн үгэтэй,Сэбэр сэдьхэлтэй,
Һаруул бодолтой,
Һайхан hанаатай
Ябыт даа!
lingvistics