Ұлы Дала аумағындағы мыс-тас және қола дәуірлері

1.

«Ұлы Дала» ұғымының тарихигеографиялық сипаттамасы
«Ұлы Дала» деп Дунайдан Алтайға,
одан Маньчжурияға дейінгі кең аймақ.
Ұзындығы алты мың, ені мың
шақырымды құрайды.
Ұлы Дала – географиялық емес, тарихи-мәдени
ұғым. Географиялық атауы – Еуразия даласы.
Мұсылмандар дерегінде – Дешті Қыпшақ деп
аталады.

2.

Дешті Қыпшақ
Батыс Дешті Қыпшақ
(Қара теңіз бен Еділ)
Шығыс Дешті Қыпшақ
(Еділ мен Алтай)
Алтай халықтарының ежелгі мекені және кейбір деректерде үнді еуропа
халықтары осы жерден шыққан деген болжамдарда бар.
Ежелгі заманда көшпелілер орта азиялық, ирандық, антикалық
және қытайлық өркениеттермен байланыс орнатты.
Орта ғасырда қытайлық, христиандық және ислам өркениеттерімен тығыз
қарым-қатынаста болды. Ұлы Жібек жолындағы көлік дәлізі қызметін атқарды.

3.

ҰЛЫ ДАЛА АУМАҒЫНДАҒЫ МЫС-ТАС ЖӘНЕ ҚОЛА ДӘУІРЛЕРІ

4.

Энеолит (мыс-тас) дәуірі б.з.б. ІІІ-ІІ мыңжылдықтарды қамтыды. Далада мал
шаруашлығы қалыптасты. Далалықтар жылқы малын қолға үйретті.
Ботай
Ботай (Ботай-Терсек) мәдениеті
- Солтүстік Қазақстанда орналасқан;
- 1980 жылы В.Зайберт зерттеді;
- Аумағы: 50 гектар, 158 тұрақ, 70 мың жылқы сүйегі
табылды;
- Б.з.б. ІҮ мыңжылдықта жылқы малы қолға
үйретілді;
- Адамзат тарихында жылқыны алғаш қолға
үйреткен – Ботайлықтар;

5.

Ботай-Терсек - Б.з.б. 3700-3100 жылдар аралығын қамтыды
-
-
Б.з.б.
ІІІ
мыңжылдықта
қуаңшылық
салдарынан жылқы малы азайды, Ботай
мәдениеті өз ерекшелігін жоғалтты.
Ботайлықтар өз қоныстарын тастап,
Оңтүстік Орал мен Шығыс Қазақстандағы
балық аулау мен аңшылықты кәсіп еткен
тайпалар арасына сіңіп кетті.

6.

Ботай мәдениеті

7.

Көнешұңқыр мәдениеті ерекшелігі.
- Мәйіттерді қорған астындағы шұңқырға жерледі;
- Мәйітті тізесін бүгіп, арқасымен жатқызып, үстіне
бояу сепкен;
- Адамдармен бірге жануарларды қоса көмді;
- Төрт дөңгелекті арба қалдықтары табылды.
Маңғыстауда энеолиттік тұрақ Шебір тұрағы болды.
Онда шебірліктер теңіз малюскаларынан бойтұмарлар жасап
таққан.

8.

Қазақстандағы Қола дәуірі
(ІІ-І мыңжылдық)
Мыс пен қалайының қосындысынан Қола алынды.
Қазақстандағы Қола дәуірі б.з.б. ХҮІІІ-ҮІІІ ғасырларды қамтыды.
Б.з.б. ІІ-І мыңжылдықта Ұлы Далада түсті металл кен көздер,
Сарыарқа мен Кенді Алтайда мыс өндіру б.з.б. ІІ мыңжылдықтан
басталып, б.з.б. ХІІІ-ХІІ ғасырда кен өндірісі жоғарғы шегіне жетті.
Орталық Қазақстанда 500–ге жуық кен орны анықталды.
- Б.з.б. ІІІ мыңжылдықтың соңында дөңгелекті арбалар
пайда болды.
- Қолөнер мен тоқымашылық қалыпасты.
- Әскери арбалар пайда болды.

9.

Андрон мәдени-тарихи қауымдастық.
Еуразиядағы қола дәуірінің мәдениеті – Андрон тарихимәдени қауымдастығы болып табылады.
Қола дәуірінің ең көне қалалары Арқайым мен
Сынтасты.
1914 жылы Батыс Сібір, Ачинск қаласы,
Андронова селосынан Тугаринов ашты.

10.

Андрон мәдениеті басым бөлігі Оңтүстік Орал мен Солтүстік және
Батыс Қазақстанда кездеседі.
Қазақстанда Қола дәуірі андрон мәденетінің 5 кезеңі мен БеғазыДәндібай мәдениетінен тұрады.

11.

1. Сынтасты мәдениеті (Б.з.б. ХХІ-ХҮІІІ ғғ.).
- Ресейдің Оңтүстік Орал аймағында шоғырланған.
- Қоныстары дөңгелек немесе тікбұрышты пішінді
болады.
- Екі аяқты арба және жылқыны қоса көмген.
- Қостанайда Арқайым қонысына ұқсас Қамысты
қонысы бар.
2. Петров мәдениеті (б.з.б. ХҮІІ-ХҮІ ғғ.).
- Қазіргі Солтүстік Қазақстанда (Петровка мен
Новокольск аралығы).
- Қорғаныс орлары болды.
- Балалар мен жауынгерлерді жерлеу орындары бөлек
орналасқан.
- Қорымдардан әскери арбалар қалдықтары табылған.

12.

3. Алакөл мәдениеті (б.з.б. ХҮІІ-ХІІІ ғғ.).
- Орманды далаларда өмір сүрген.
Қоныстарының
қабырғалары
бөренелермен
құрастырылған.
- Қыш өндірісі, тоқымашылық, сүйек өңдеу өркендеген.
- Батыс Қазақстанда Тасты-Бұтақ қонысы – ағаш
болмауына байланысты, тасты қолданған.
- Тасты-Бұтақта мәйітті өртеу кездеседі.
4. Федоров мәдениеті (ХҮ-ХІІ ғғ.).
- Алакөлдіктердің дәстүрін жалғастырды.
- Тобыл мен Ертіс аймақтарында қоныстанды.
- Батыс Қазақстаннан Федоровтықтарды Қималықтар
ығыстырып шығарды.
- Жартылай жер үйлерде тұрды.
- Обалары өзен жағалауларында тобымен орналасты.
- Атқа міну кең таралды.
- Алғаш рет өзекті, сүйікті, мүйізді ауыздықтар қолдана бастады.

13.

5. Сарғарылық мәдениеті (б.з.б. ХІІІ-ҮІІІ ғғ.)
- Федоровтықтарды алмастырды.
- Андрон мәдениетінің соңғы кезеңі.
- 200 қоныс пен 40 қорым табылды.
- Үлкен тікбұрышты жер үйлерде тұрды.
- Ерекше белгісі жапсырма қыш ыдыстар болып
табылады.
- Қолөнер өркендеп, қола металлургиясы жоғарғы
деңгейде дамыды.

14.

Беғазы-Дәндібай мәдениеті (б.з.б. Х-ҮІІІ ғғ.)
- Шығыс және Орталық Қазақстанда қола
дәуірінің соңғы кезеңі.
Мал
шаруашылығы
мен
қола
металлургиясының
дамуына
байланысты
өркендеді.
- Ашқан Ә.Марғұлан (1946 ж. Қола дәуірін
жоспарлы түрде зерттеу).
- Ерте темір дәуірінің басталу белгілері бар.
- Бірқатар ыдыстан тамғаға ұқсас белгілер
табылды.
Шалқасынан
жатқызып
жерлейтін
кесенелердің болуы мәдениеттің ерекшелігі.