Географиялық нысандарды атау және қазақтың халықтық географиялық терминдері

1.

ТРЕНИНГ
«Әріптер әлемі»
Нұсқау. «Материк» Осы сөздегі әріптерді пайдаланып
барынша көп географиялық сөз құрау қажет
МАТЕРИК

2.

ҮЙ ТАПСЫРМАСЫ
«БЛИЦ» әдісі
Оқушылар ЖИ мүмкіншілігі арқылы жасалынған «блиц» әдісі арқылы өткенге шолу жасайды
Geo_aqparat.kz - 9.1.1.3.9.1.1.4
Дескриптор
Жалпы – 2 балл
-Қазіргі география ғылымының жаһандық және экологиялық проблемаларын (климаттың өзгеруі,
ресурстардың сарқылуы, урбанизация, техногендік ластану) дұрыс анықтайды — 1 балл.
-Геосаяси, демографиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді (трансшекаралық өзендер, шөлдену,
азық-түлік қауіпсіздігі, ГАЖ әдістері) нақты мысалдармен жүйелі түрде түсіндіреді — 1 балл.

3.

«АДАЛ АЗАМАТ»
бағдарламасы аясында жас ұрпақтың бойында ұлттық құндылықтарды қалыптастыруға бағытталған
нақты мысал келтіріледі.
«Жанұям – қорғаным, ата-анам – тірегім!» дәйексөзі
Ұлжанның мейірімі — жан дүниені байытатын
рухани тірек
Бәйбіше Ұлжан – ақылды, байсалды, әзіл-оспаққа
ұста, әділ әрі жұмсақ мінезді жан. Ол шаңырақтың
ішкі берекесі мен жылулығының ұйытқысы
болды.
Жүрек жылуы: Құнанбайдың қаталдығынан
қаймыққан немесе өмірден әділетсіздік көрген
сәттерде Абай анасының кең құшағына, жылы
сөзіне сүйенді. Ұлжанның парасаты мен
адамгершілігі Абайдың жан дүниесіне ізгілік
нұрын септі.
Халық қазынасына баулу: Ұлжан арқылы Абай
қазақ халқының ауыз әдебиетін, шешендік өнерін,
ана тілінің байлығын бойына сіңірді. Ана мейірімі
баланың жүрегіне мерімділік, эмпатия және
халыққа деген сүйіспеншілік ұялатты.

4.

ЖАҢА САБАҚ
«КІЛТТІК СӨЗДЕРІ» әдісі
Оқушылар тақырыпқа байланысты негізгі кілттік
сөздерді атайды. Оқушылар сабақтың тақырыбын
анықтайды
❖ Топонимика
❖ Ойконим
❖ Гидроним
Бүгін сабағымыздың тақырыбы қандай болмақ?

5.

Сабақтың тақырыбы
Географиялық нысандар мен құбылыстарды номинациялау
ерекшеліктері.
Қазақтың халықтық географиялық терминдері
Оқу
бағдарламасына 9.1.1.3 географиялық нысандар мен
сәйкес
оқыту номинациялау ерекшеліктерін анықтайды
мақсаттары:
9.1.1.4
қазақ
халқының
халықтық
Сабақтың мақсаты
құбылыстарды
географиялық
терминдерінің мағынасын түсіндіреді
Географиялық нысандар мен құбылыстардың номинациялау
(атау беру) ерекшеліктерін анықтайды және қазақ
халқының
халықтық
географиялық
терминдерінің
мағынасын өлкетанулық материалдар арқылы түсіндіреді.
ЕББҚ: Мұғалімнің қолдауымен көрнекіліктерді пайдалана
отырып, танымал географиялық нысандардың аталу
себептерін ажыратады және қазақ халқының негізгі
халықтық географиялық терминдерінің (мысалы: сай,
бұлақ, қоныс) мағынасын түсінеді.

6.

МАҒЫНАНЫ ТАНУ
«ТҮРТІП АЛУ» әдісі
Бейнеролик: Географиялық атауларды номинациялау
❖ Топонимика дегеніміз не?
❖ Жер су атауларын зерттеген қазақ ғалымы кім?
❖ Гидроним дегеніміз не?
❖ Космоним дегеніміз не?
https://youtu.be/Rjl-vlBPbbk

7.

Географиялық атауларды – Топонимика (грек. Topos – орын, onyma - аты) ғылымы зерттейді
Географиялық атаулар туралы ғылым – топонимика
Бір тілдегі атауларды басқа тіл әріптерімен беру – транслитерация
Әкімшілік – аумақтық бірліктердің атаулары – хоронимдер
Жер бедері (рельеф) формаларының атауы (тау, ойпат, үстірт) – оронимдер
Су нысандарының атауы (өзен, көл, мұздық, бұлақ) – гидронимдер
Елді мекендер атауы (қала, кент, ауыл) – ойконимдер
Қалаішілік нысандардың атауы (көше, алаң, мұражай, театр, фирма) – урбонимдер
Көлік жолдарының атауы (теңіз, теміржол, автомобиль, керуен жолдар) – дромонимдер
Жалқы есімдердің пайда болу тарихы мен өзгерістерін зертейтін тіл білімінің бөлімі – ономастика
Өсімдіктердің атаулары – фитоним
Жануарлар мен хайуанаттар атаулары – зооним
Галактикалық және ғарыштық денелердің, жұлдыздар, жұлдыз шоғырының атаулары – космоним
Халықтың ұлттың атаулары – этноним
Қазақ тілінде 600 – ге жуық географиялық терминдер бар екенін анықтаған – Ғ.Қонқашбаев

8.

№1. ТАПСЫРМА
«ИНТЕРАКТИВТІ КАРТА» әдісі
(ТЖ) Топтық жұмыс
(функционалдық сауаттылық тапсырмасы)
Оқушылар «интерактивті карта» әдісі арқылы топоним түрлерін анықтап оларға мысалдарды картаға белгілейді.
Geo_aqparat.kz - 9.1.1.3.9.1.1.4
Дескриптор
Жалпы – 3 балл
-Топонимдердің топтары мен олардың анықтамаларын (географиялық нысан атауларын) кестеде дәйекті түрде дұрыс
сәйкестендіреді — 1 балл.
-Берілген мысалдар бойынша тиісті географиялық нысандарды картадан қатесіз анықтап белгілейді — 1 балл.
-Картадағы нысандарды таңдау арқылы олардың аталу тарихын түсіндіріп, тапсырманы толық орындайды — 1
балл.

9.

ҚЫЗЫҚ ЕКЕН
Оқушыларға тақырыпқа байланысты қызықты информация беріледі
Атының шығу тарихы мен аңызы:
Халық эпосында айтылатындай, Баян сұлу
көлде шомылып жүріп қолындағы
сабынын суға түсіріп алады. Содан бастап
көлдің суы жұмсарып, шомылғанда және
киім жуғанда кірді тез кетіретін қасиетке
ие болған, осыған байланысты көл
«Сабындықөл» деп аталған.
Суының ерекшелігі: Шынында да бұл
көлдің суы өте жұмсақ әрі кір кетіргіш
қасиетке ие, оның қасиетіне барып
шомылған әрбір адамның көзі жетеді.
Орнасқан жері: Аталмыш көл Павлодар
облысы Баянауыл ұлттық саябағының
аумағындағы
Баянауыл
ауылының
қасында орналасқан.

10.

№2. ТАПСЫРМА
«ТЕРМИН» әдісі
(ТЖ) Топтық жұмыс
(функционалдық сауаттылық тапсырмасы)
Оқушылар «термин» әдісі арқылы халықтық географиялық терминдердің мағынасын талдап, олардың жер бедерінің
қай түріне қатысты екенін түсіндіреді
1-топқа арналған терминдер:
❖Арқа
❖Сораң
❖Шоқы
2-топқа арналған терминдер:
❖Кент
❖Қорған
❖Орда
3-топқа арналған терминдер:
❖Атырау
❖Сор
❖Көл
Дескриптор
Жалпы – 3 балл
-Берілген халықтық географиялық терминдердің мағынасын дәл талдап
түсіндіреді — 1 балл.
-Терминдердің жер бедерінің немесе нысанның қай түріне қатысты
екенін дұрыс ажыратады — 1 балл.
-Әрбір терминді өз топтық бағыты бойынша жүйелеп, нақты мысалдар
арқылы толық сипаттайды — 1 балл.— 1 балл.

11.

№3. ТАПСЫРМА
«ЖИҺАНГЕЗ» әдісі
(ЖТ)Жеке жұмыс
(ФС тапсырмасы)
Оқушылар ЖИ мүмкіншілігі арқылы жасалынған тапсырманы, қазақтың халықтық географиялық терминдері мен
географиялық нысандарды өзара сәйкестендіріңіз. Әрбір нысанның аталу мағынасын ашып, тиісті топонимдер
тобына жіктеңіз.
Халықтық термин
Жалаңаш
Сары
Балқаш
Қара
Сабынды
Алма
Ақ
Абай
Нарын
Семей
Географиялық нысан
Мағынасы
Geo_aqparat.kz - 9.1.1.3.9.1.1.4 №3 Тапсырма
Топонимдер тобы

12.

Кері байланыс
«ҚҚҚ» әдісі
Оқушылар бүгінгі сабақты түсінгендігі жөнінде қққ әдісі арқылы
қорытындылайды
❖ Құнды
❖ Қиын
❖ Қызық
Geo_aqparat.kz - "Бағалау шкаласы" әдісі