Amir Temur va Temuriylar davrida O'zbek davl

1.

MAVZU: AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA O‘ZBEK DAVLATCHILIGINING
YUKSALISHI: IJTIMOIY-SIYOSIY, IQTISODIY
VA MADANIY HAYOT
Reja:
1
Amir Temurning hokimiyat tepasiga kelishi. Uning markazlashgan
davlat tuzishdagi tarixiy xizmati.
2
Amir Temur va temuriylar davrida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
hayot. «Temur tuzuklari».
3
Ilm-fan va madaniyat ravnaqi va arxitektura qurilish san`ati
•06.04.2026

2.

ADABIYOTLAR:
•Karimov I.A Amir Temur - faxrimiz, g’ururimiz.
T. 5. -T.: O’zbekiston, 1997, 181-192 betlar.
•Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat
•–yengilmas kuch. Toshkent, «Ma’naviyat» 2008.
•Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S..
•O’zbekiston tarixi. Darslik..
–T.: Iqtisod-moliya, 2006.
•Azamat Ziyo O’zbek davlatchiligi
tarixi -T.: Sharq, 2000. 151-171 betlar.
•Mo’minov I. Amir Temurning
O’rta Osiyo tarixida tutgan
o’rni va roli. -T.: “Fan”, 1993. 5-47 betlar.
Usmonov Q., Sodiqov M., Oblomurodov N.
O’zbekiston tarixi. O’quv qo’llanma.
-T.: Meros, 2002. 171-194 betlar.
•Murtazaeva R.X. O`zbekiston tarixi.
darslik. -T.: 2003
TAYANCH SO’Z VA
IBORALAR:
Siyosiy tarqoqlik. Amir Temur.
Amir Temur- markazlashgan
davlat asoschisi.
Amir Temur urishlari. Temur tuzuklari.
Movoraunnahr. Xuroson.
Shohruh Mirzo. Mirzo Ulug’bek.
Husayin Baqaro.
Madaniat. Ulug’bek akademiasi.
Alisher Navoiy.

3.

AMIR TEMURNING SHAXSIY FAZIYLATLARI\
•Ma’rifatparvarlik, ilmparvarlik
•Donishmandlik
•Rayiatparvarlik
•Adolatparvarlik
•Kechirimlilik, rahimdillik
•Olijanoblik
•Mardlik, bahodirlik
•Irodalilik
•Qattiqqo’llik
•Jasoratlilik
•Sobitlik, vazminlik, chidamlilik
•Sabr-bardoshlik, insoflilik
•Mehribonlik, muruvvatpeshalik

4.

Amir Temur tomonidan
markazlashgan qudratli
davlatga asos solinishi
1361-1365 - yillar Mo’g’uiliston xoni Tug’luq Temur va uning o’g’li
Ilyosxo’jaga qarshi urush.
1370 - yili Amir Husaynga qarshi Balxga urish va uni bartaraf etish.
1370-1371 - yillarda Farg’ona, O’tror, yassi, Toshkent, Hisor, Badaxshon,
Qunduzning bo’sundiryildi.
1381 - yili Hirot, Seiston, Mozandaron, Saraxs, Sabzavorni bo’sundiriladi.
1371-1389 - yillarda jami 7 marta Mo’g’uliston hukmdori Amir Qamariddinga
qarshi jangu jadallar olib borish va sharqi, shimoliy hududlarning
yurtga Birlashtirilishi
1371 -1388 - yillarda Xorazmdagi So’fiylar sulolasi hukmdorlariga qarshi olib
borilgan urushlar va Xorazmning yurt tarkibiga qo’shib olinishi

5.

Амир Темур –мутлоқ ҳукмдор
Девонбеги
Вазирлар
Махфий ва очиқ кенгашлар

6.

АМИР ТЕМУР ДАВЛАТИНИНГ МАЪМУРИЙ ТУЗИЛИШИ
Вилоят ва туман бошкарувлари
САЛТАНАТ
Улус
Вилоят
Ҳоким
Молия девони бошлиғи
Адолат амири
Қози
Туман (10 минг аскар етказиб
берган)
Муфтий
Ҳазора (минглик)
Мутаваллий
Сада (юзлик)
Даҳа (ўнлик)
Мухтасиб
Кутвол (комендант)
Маҳаллий эркин жамоалар
Маҳалла оқсоқоллари

7.

Амир Темурнинг ташқи юришлари
1381 — 84 йиллар давомида Амир Темур Эроннинг катта қисмини эгаллади. Аввал
(1381) Калот, Туршиз ва Сабзавор, кейин (1383) Сеистоннинг Зиреҳ. Зова, Фараҳ ва
Буст қалъалари, 1384 йилда Астробод вилояти ва Озарбайжоннинг Омул, Сори,
Султония ва Табриз шаҳарлари буйсундирилди
1371, 1373, 1375, 1379, 1388-йилларда Хоразмга қарши беш марта юриш қилди ва уни
бўйсундирди. 1371-1389-йилларда Мўғулистон бўйсундирилган
«Уч йиллик» (1386 - 88) ҳарбий юришлар оқибатида Жанубий Озарбайжон,
Ироқнинг шим қисми. Гуржистон ва Ван кўли атрофидаги ерлар эгалланди
Амир Темур бутун эътиборини Эрон, Ироқ, Сурия, Кичик Осий ва Ҳиндистон
ерларини узил-кесил забт этишга қаратди. У «беш йиллик» (1392 — 96) уруш
давомида Ғарбий Эрон, Ироқи Ажам ва Кавказни эгаллади, натижада музаффарийлар
ва жалоирийлар ҳукмронлиги барҳам топди
Амир Темур 1398-1399 йилларда Ҳиндистонни забт этган
Амир Темурнинг 1399 — 1404 йилларда олиб борган «етти йиллик» ҳарбий юришлари
натижасида Шомнинг Ҳалаб (Алеппо), Хумс, Баалбек (Баъалбак), Димишқ (Дамашқ) каби йирик
шаҳарлари ва Ироқи Арабнинг Убулистон ўлкаси (қад. Каппадокия) билан Бағдод, шунингдек
Туркиянинг катта қисми забт этилади. Анқара жангида Амир Темур жаҳоннинг буюк
саркардаларидан бири Боязид Йилдирим устидан ғалаба қозонди

8.

DAVLATNING BOSHQARUV TIZIMI
Dargoh
Mulkchyilik va soliq ishlari vaziri
Harbiy vazir
Moliya vaziri
BOSH
VAZIR
Xolisa (askarlar maoshi va
oziq-ovqat ta’minoti bilan
shug’ ullanuvchi)
Saroy vaziri
Bosh xojib
Jibachi
Xazinachi
Bakovul
Munshyilar
Tabiblar
Bitikchi
Sozanda
Choparlari
Dorichi

9.

АМИР ТЕМУР ДАВЛАТИДАГИ ИЖТИМОИЙ ТАБАҚАЛАР:
1-саййидлар, уламо, шайхлар ва фозиллар;
2-ақлли кишилар ва кенгаш соҳиблари;
3-дуогўй кишилар;
4-амирлар, сарҳанглар, сипоҳсолорлар;
5-сипоҳ ва раият;
6-ишончли, тўғри эътиқодли кишилар;
7-вазирлар, девон котиблари ва муншийлар;
9-муҳаддислар, пайғамбарлар ва авлиёлар тарихини ўрганувчи тарихчилар;
10-машойихлар, суфийлар, орифлар;
11-касбу ҳунар эгалари;
12-саёҳатчилар, мусофирлар.

10.

Shaxulislom
A’lam
Qozikalon
MAMLAKATDA
DINIY HOKIMIYAT
TIZIMI QUYIDAGI
TARZDA
BOSHQARILGAN
Sadriy a’zam
Muhtasib
Qozi ahdos
Qozi askar
Mutavalli

11.

Amir Temur o‘zigacha shakllangan o‘zbek davlatchiligining quyidagi
8ta asoslariga izchil amal qildi:
•1. Davlat o‘z vakolatini bajarmog‘i uchun eng avvalo siyosiy jihatdan mustaqil bo‘lishi zarur.
•2. Davlat va jamiyatning yaxlitligi buzilmasligi kerak.
•3. Davlat va jamiyat muayyan qonunlar, tartiblar, g‘oyalar asosida boshqarilmog‘i lozim.
•4. Boshqaruvning turli bo‘g‘inlarini, muvofiqlashtirib turuvchi ma’lum bir tizim shakllangan
bo‘lishi darkor.
•5. Jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar ahvoli (taraqqiyoti) davlatning diqqat markazida
turmog‘i kerak.
•6. Fan va madaniyat ravnaqi to‘g‘risida doimiy qayg‘urish davlat ahamiyatiga molik qat’iy
siyosat sifatida qaralmog‘i lozim.
•7. Har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko‘ra davlat jamiyat ichki taraqqiyoti masalalarini
tashqi dunyodagi mavjud omillardan foydalangan holda hal etib borishi darkor.
•8. Davlatni boshqaruvchi kuchlar o‘tmish, zamona va kelajakni teran tafakkur, mustahkam
iymon, g‘oyat yuksak ma’naviyatparvarlik va millatparvarlik ila anglamog‘i kerak.
•Amir Temur bu milliy davlatchilik asoslarini rivojlantirish bilan birga yangidan qo‘shgan
muhim to‘qqizinchi asos, u ham bo‘lsa jamiyat rivojida barcha ijtimoiy tabaqalar faoliyatini
nazarda tutish va ularning manfaatlarini ta’minlashdir.

12.

TEMURIYLAR DAVRIDA AHOLI TO’LAYDIGAN
TURLI-TUMAN SOLIQLAR
1Xiroj (yer solig’i)
2.Ushr (daromadning o’ndan bir qismi), tamg’a (savdosotiq, hunarmand ahlidan olinadigan soliq)
3.Zakot,
4.Tutun solig’i, bug’ solig’i, uloq (davlat xizmatidagilar
uchun), dorug’ona (harbiy qo’riqchilar uchun),
5. Mirobona (suv yetkazib beruvchilar uchun),
6. Asoq (chorva mollari uchun)
7. Begor (davlat hisobiga ishlab berish: saroy qurilishi,
ariq, kanallar qazish uchun)

13.

AMIR TEMUR VA TEMURYILAR DAVRIDA BUNOD ETYILGAN
ME’MORI OBIDALAR VA BOG’LAR
Samarqandda:
•Go’ri Amir maqbarasi
•Shohi Zinda ansambli majmui
•Ko’k saroy
•Bo’stonsaroy
•Bibixonim masjidi va madrasasi
•Ulug’bek madrasasi
•Ulug’bek rassadxonasi
•Bog’u Dyilkusho
•Bog’i Behisht
•Bog’i Jahonaro
•Bog’i Nav
•Bog’i Davlatobod
•Bog’i Shamol
Hirot va uning atrofida:
•Boysunqur Nigoristoni
•Gavharshodbegim
madrasasi
•Ixlosia madrasasi
•Xalosia xonaqosi
•Shifoa shifoxonasi
•Husayn Boyqaro davrida
quryilgan 300 dan ziod
noyob inshootlar, masjidu
madrasalar, maqabarau
shifoxonalar, rabotu
karvonsaroylar, suv
havzalari, ko’priklar v.b.
Toshkent atrofida
qurilgan Zangiota
maqbara majmuyi
•Turkistonda Ahmad
Yassaviy maqbara majmuyi
•Shahrisabzdagi
Oqsaroy majmuyi
•Buxoro, G’ijduvonda
barpo etilgan masjid,
madrasalar
•Toshkent yaqinida
Shohruhiya shahri
qurilishi

14.

«Zijiy Ko’ragoni».
Bu asarda 1018 ta ulduzning o’rni, holati
Mirzo Ulug’bek
aniqlangan. Jahondagi 683 ta geografik jolarning
qalamiga mansub Samarqand kengligiga nisbatan koordinatlari
asarlar:
belgilangan.
«To’rt ulus tarixi»
ULUG’BEK
AKADEMIYASI
OLIMLARI
IJODIDAN
NAMUNALAR
Qozizoda Rumiy
asarlari:
G’iyosiddin
Jamshid
Ali Qushchi
asarlari:
«Risola fil hisob» («Hisobga doir risola»)
«Sharhi Mulahhas fil-ha’at»
(«Astronomia asoslariga sharh»)
«Risolatul jab» («Sinus haqida risola»)
Taftazonining «Muftahul-ulum» («Yillar
kaliti») asariga sharh
Suslam us-samo» («Osmon norvoni»)
«Risolat ul-atvor val-jab» («Vatarlar va
sinus haqida risola»)
•«Risola dor ilmi hisob»
•«Risolai qusur»
•«Risola dar handasa»
• «Risola dar falakiot»
•«Risola dar yilmi ha’at»
•«Risolai mantiq»

15.

TEMURYILAR DAVRI
XATTOTLLARI:
•Mirali Tabrizi, Shayx
Muhammad,
• Junaid Naqqosh,
• Sultonali Mashhadiy,
• Abdujamil Kotib,
• Darvesh Muhammad Toqi,
• Mirali Qilqalam,
• Sulton Muhammad Nur
TASVIRIY SAN’AT
NAMOYANDALARI
•Shamsiddin
Muhammad ibn
Abdulha,
•Shax Turoni,
•Abdulla Hiravi,
•Ustoz Gung,
•Ustoz Jahongir

16.

O’ZBEK MUMTOZ ADABIYOTINING
NAMOYONDALARI
Alisher
Navoiy
Mavlano
Lutfiy
Durbek
Gadoiy
Atoiy
Sakkokiy

17.

ALISHER NAVOIYNING IJOD GULSHANI
Jami 51ming
misradan
iborat 5 ta go’zal
dostonni o’zida jam
etgan mashhur
«Hamsa» asari:
•«Hayratul Abror»
•«Farhod va Shirin»
•«Layli va Majnun»
•«Sabbai Sayor»
•«Saddi Iskandari»
45 ming misradan iborat
«Hazoinul-maoni»
(«Ma’nolar xazinasi») asari
«Muhokomatul lug’atan»
(«Ikki til muhokomasi»)
«Majoyisul ul-Nafois»
(«Nafis majlislar»)
«Mahbub ul-qulub»
(«Ko’ngillar mahbubi»)
«Me’zon ul-avzon»
(«Vaznlar o’lchovi») v.b.
12 ming
misrani jam
etgan, Foniy
taxallusida
bitilgan forsiy
tildagi nafis
•badiy asarlar:
•Mufradat
•Sittayi zaruriya
•Fusumi arbaya