Лекция 3

1. Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

«ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ »
Тақырып 3. Химиялық элементтердің және олардың
қосылыстарының экологиялық қасиеттері
6В05201-Экология білім беру бағдарламасы үшін
Сабақ түрі: дәріс
Қарағанды 2024

2. Жоспар 1. Ластаушы заттардың жалпы сипаттамасы. 2. Шекті рауалды концентрация (ШРК) туралы түсінік. 3. s, p, d, f –

элементтердің
сипаттамасы.

3. Әдебиеттер тізімі:

• Джильберт М. Экологиялық инженерия негіздері. Алматы, 2016.
• Mukatayeva ZH. S. Chemical Ecology. - Almaty, 2016.
• Қорабаев Е.М., Заманбеков Н.А. Токсикология. –
Алматы, 2011.
• Ауельбекова А. Қ. Биологиялық экология. Қарағанды, 2016.
• Тыкежанова
Г.
М.
Биогеохимия
және
экотоксикология: оқу құралы; Акад. Е.А.Бөкетов
атындағы Қарағанды мемлекеттік ун-ті. - Қарағанды :
Типография Арко, 2016.
• Химия окружающей среды: учеб. пособие / под общ.
ред. С. К. Мырзалиевой. - Алматы : Эпиграф, 2016.

4.

Ластаушы заттардың жалпы сипаттамасы
Экологияда химиялық заттарды органикалық, бейорганикалық және
элементоорганикалық деп бөлетін химиялық жіктелу кеңінен
қолданылады. Бекітілген химиялық номенклатура ға сүйене отырып,
заттардың класы мен тобын анықтауға болады.
Қолдану мақсаты бойынша келесі жіктелу ұсынылады:
• Өндірістік улар, солардың ішінде – органикалық еріткіштер, отын,
бояғыштар, химиялық реагенттер және т.б.
• Арамшөптер және ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестерімен
күресте қолданылатын улы химикаттар.
• Өзінің фармокологиялық жіктелуі бар дәрілік заттар;
• Күнделікті қолданылатын химикаттар, тамақ қоспалары, санитариялық,
жеке гигиеналық, косметологиялық заттар және т.б.
• Биологиялық өсімдіктекті және жануартекті улар.
• Қару ретінде қолданылатын улы заттар.

5.

Шекті рауалды концентрация (ШРК) туралы
түсінік
Термин «рұқсатты шектеулі концентрация» алғаш рет
1930 жылы қолданылды. 1957 жылы Киев қаласында
инсектофунгицидтердің гигиенасы және токсикологиясы
бойынша
бірінші
Бүкілодақтық
конференцияда
ауылшаруашылығында қолданылатын пестицидтер үшін
ШРК ұсынылды. Сол жылы улы химикаттарды
гигиеналық бағалау мен нормалау бойынша әдістемелік
нұсқаулар жарық көрді және барлық химиялық заттардың
токсикометриясы үшін бірыңғай тәсілдер құрастырылды.

6.

s, p, d, f – элементтердің сипаттамасы
• Тірі ағзаларда химиялық элементтердің таралу
заңдылығын зерттей отырып, А.П. Виноградов
тірі ағзадағы химиялық элементтердің сандық
мөлшері жалпы түрде олардың рет нөміріне кері
тәуелді болатындығын атап көрсетті.
• Ағза үшін элементтердің жеткілікті болуы
ерігіштігі мен ұшқыштығына, комплекс
түзгіштігіне және тотығу-тотықсыздану
реакцияларына бейімділігіне байланысты болады.
• Көбінесе адам ағзасында Nа+, К+, Мg2+, Са2+
жеңіл металл иондары және d1 элементтеріне
жататын Мn2+, Ғе2+, Со3+, Zn2+ болады.

7.

• s-элементтерінің II тобында сүйек құрамына
кіретін (Са, Мg) сүйектер ұлпаларының
құрамына кірмейтін (Sr, Ва, Rа) орналасқан.
Кальций иондарының қанның ұюуына, жүйке
тамырларының оянуына, және қан
тамырларына әсерінің биологиялық
функциялары жетік зерттелген.
• II топтың s-элементтерінің атом массасы өскен
сайын олардың улылық қасиеті өседі және
ағзадағы олардың мөлшері азаяды (мысалы,
адам денесінде стронцийдің мөлшері 10-3%,
барий 10-5, радий 10-12%).

8.

• ІА тобының s —элементтері
• Сутек
• Биосферада сутек бос күйінде кездеспейді.
Биосферада ол табиғи су, газдар және
органикалық заттардың құрамында болады.
Сутек ағзадағы көмірсутек ақсылдар,
майлар және нуклеин қышқылдарының
құрамына кіреді. Сутек органикалық
қосылыстардың
құрылысын
түзуге
қатыспайды. Тірі жасушалар массасының
90% құрайтын суда сутегі атомдарының
негізгі мөлшері болады. Су жасушалар
жүйесінде еріткіш қызметін атқарады.

9.

• ІІ А тобының s-элементтері
• Бериллий
• Кальций
• Магний
• Барий
• Стронций

10. IVА тобының р-элементтері VА тобының р-элементтері Көміртек Азот Кремний Фосфор Қорғасын Мышьяк VІА тобының р-элементтері Оттек

VІІА тобының р-элементтері
Фтор
Хлор
Бром
Йод

11.

ІВ тобының d-элементтері
•Мыс
•Күміс
•Алтын
ІІ В тобының d-элементтері
•Мырыш
VІВ жэне VІІВ тобының d-элементтері
•Хром
•Молибден
•Марганец
VIII топтың d-элементтері
•Темір

12.

Сыртқы ортада химиялық қосындылардың рұқсатты
шектеулі концентрациясы – бұл адам ағзасына ұзақ уақыт
бойы химиялық заттардың әсерінің болмауы.
Қоршаған
ортада
химиялық
заттар
құрамының
экологиялық-гигиеналық нормалаудың негізі – тәжірибе
жүзінде олардың тірі ағзаға биологиялық әсерін зерттеу.
Қоршаған ортадағы зиянды факторлардың гигиеналық
регламентациясының концепциясы: шектеулі рұқсатты
концентрация (ШРК); болжаулы қауіпсіз деңгейі (БҚД);
максималды рұқсатты деңгейі (МРД); рұқсатты қалдықтар
мөлшері (РҚМ); шектеуші рұқсатты деңгейі (ШРД).

13.

Экологияда химиялық заттарды бөледі:
• Органикалық
• Бейорганикалық
• Элементоорганикалық
Қолдану мақсаты бойынша:
• Өндірістік улар, солардың ішінде – органикалық еріткіштер, отын,
бояғыштар, химиялық реагенттер және т.б.
• Арамшөптер және ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестерімен
күресте қолданылатын улы химикаттар.
• Өзінің фармокологиялық жіктелуі бар дәрілік заттар;
• Күнделікті
қолданылатын
химикаттар,
тамақ
қоспалары,
санитариялық, жеке гигиеналық, косметологиялық заттар және т.б.
• Биологиялық өсімдіктекті және жануартекті улар.
• Қару ретінде қолданылатын улы заттар.

14. Бақылау сұрақтары

1. Қоршаған ортада химиялық заттар құрамының экологиялық-гигиеналық
нормалаудың көрсеткіштері.
2. Химиялық заттардың шекті рауалды концентрацияларының (ШРК) сипаттамасы.
Тест сұрақтары
Судағы ластаушы заттардың ШРК-сы:
A) Күн сайын 8 сағат бойы дем алғанда адамның денсаулығына, жағдайына
ешқандай әсер етпейтін ауадағы зиянды заттардың концентрациясы.
B) Тәулік бойы дем алғанда адам денсаулығына зиянды әсер етпейтін
тұрғылықты жердегі ауаның құрамындағы концентрациясы.
C) Адам ағзасындағы рефлекторлық емес реакцияның концентрациясы.
D) ШРК аспайтын уақыт бірлігінде шығарылатын максималды көлем.
E) Әртүрлі тұтыну кезінде адам ағзасына судағы химиялық заттардың
концентрациясының зияны.