Maktabda mentorlik (ustoz-shogirdlik) dasturini samarali boshqarish

1.

O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi
A.Avloniy nomidagi
milliy-tadqiqot instituti
Menejerlik o‘quv kursi tinglovchisi
Nimatillayeva Iroda Jumanboyevna.
Maktabda mentorlik (ustoz-shogirdlik) dasturini samarali
boshqarish

2.

Mavzuning dolzarbligi
Maktabda mentorlik (ustoz-shogirdlik) tizimini samarali boshqarish bugungi kunda shunchaki an'ana
emas, balki ta’lim sifatini oshirishning strategik zaruriyatidir. Ushbu mavzuning dolzarbligini bir necha
muhim jihatlar bilan asoslash mumkin:
1. Pedagogik kadrlarning kasbiy moslashuvi (Adaptatsiya)
Yangi ish boshlagan o‘qituvchilarning ko‘pchiligi dastlabki yillarda
"psixologik zarba" va uslubiy qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Muammo: Tajribasiz kadrlar dars o‘tish metodikasi va sinfni boshqarishda qiynalib, kasbdan
sovushi mumkin.
Yechim: Mentorlik dasturi yosh mutaxassisning maktab muhitiga tezroq moslashishini va
mehnat unumdorligining oshishini ta’minlaydi.
2. Ta’lim sifatini uzluksiz oshirish
Zamonaviy ta’limda o‘qituvchining bilim darajasi uning o‘quvchilari natijalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi.
Tajriba almashinuvi: Tajribali ustozlar o‘zlarining
yillar davomida to‘plagan “Bilim"larini (metodik
usullarini) shogirdlariga o‘rgatish orqali umumiy
ta’lim sifatini barqarorlashtiradi.
Jamoaviy madaniyat: Maktabda
hamkorlik muhiti shakllanadi, bu
esa jamoaning yaxlit organizm
sifatida rivojlanishiga xizmat qiladi.

3.

Mavzuga oid normativ-huquqiy hujjatlar
O‘zbekiston Respublikasining "Pedagogning maqomi to‘g‘risida"gi Qonuni
Bu hujjat mentorlik tizimining huquqiy poydevori hisoblanadi. Qonunda quyidagilar belgilangan:
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 17-sentyabrdagi 572son qarori:
Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 30-sentyabrdagi 823-son
qarori:
Pedagog kadrlarni attestatsiyadan o‘tkazish tartibi
to‘g‘risidagi nizomda pedagogning shogirdlari erishgan
yutuqlar uning malaka toifasi olishi yoki attestatsiyadan
o‘tishi jarayonida inobatga olinishi belgilangan.
Maktab direktorlari va o‘qituvchilarini moddiy
rag‘batlantirish jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan yosh
mutaxassislarga biriktirilgan mentorlarga ustamalar
belgilash imkoniyati ko‘zda tutilgan.

4.

Mavzuga oid adabiyotlar
1. O‘zbekistonlik olimlarning tadqiqotlari va uslubiy qo'llanmalar
O‘zbekiston ta’lim tizimida ustoz-shogirdlik an’analari va pedagogik mahoratga oid manbalar:
•X. Ibragimov, Sh. Abdullayeva. "Pedagogika nazariyasi". (Darslik). Ushbu kitobda pedagogik jamoada hamkorlik va yosh o‘qituvchilar bilan
ishlash asoslari yoritilgan.
•N. Muslimov va boshqalar. "Kasbiy ta’lim metodikasi". (O‘quv qo‘llanma). Mentorlikning metodik jihatlari va kasbiy shakllanish bosqichlari
haqida ma'lumot beradi.
•B.X. Xodjayev. "Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti". (Darslik). Pedagogik mahoratni oshirishda mentorlikning o‘rni tahlil qilingan.
2. Psixologik va boshqaruvga oid adabiyotlar
Mentorlik faqat o‘qitish emas, balki psixologik qo‘llabquvvatlash hamdir:
3. Xalqaro adabiyotlar va zamonaviy mentorlik modellari
G‘arb tajribasida mentorlik (mentoring) va kouching (coaching)
masalalari bo‘yicha fundamental asarlar:
•Daniel Goleman. "Emotional Intelligence". (Hissiy intellekt).
Mentor uchun shogirdining emotsional holatini tushunish va
motivatsiya berishda juda muhim manba.
•David Clutterbuck. "Everyone Needs a Mentor". (Mentorlik
bo‘yicha dunyodagi eng mashhur qo‘llanmalardan biri).
Mentorlik dasturlarini tashkil etish va boshqarish strategiyalari
haqida.
•Sh. Qurbonov, S. Seytxalilov. "Ta’lim sifatini boshqarish".
Maktab menejmenti va kadrlar bilan ishlashning zamonaviy
usullari.
•Lois J. Zachary. "The Mentor’s Guide: Facilitating Effective
Learning Relationships". Mentor va shogird o‘rtasidagi samarali
muloqotni qurishga bag‘ishlangan.
•Eric Parsloe, Melville Leedham. "Coaching and Mentoring".
Ushbu kitob maktabda kadrlar salohiyatini oshirishda kouching
va mentorlikning farqlari va amaliy usullarini tushuntiradi.

5.

MAQSAD
Maktabda mentorlik (ustoz-shogirdlik) dasturini samarali boshqarishning asosiy maqsadi — tajribali
pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini yosh mutaxassislarga tizimli ravishda uzatish orqali maktabda
yuqori sifatli ta’lim muhitini yaratish va kadrlar salohiyatini doimiy rivojlantirib borishdir.
Strategik maqsad
Maktabning ichki resurslaridan foydalangan
holda, tashqi treninglarsiz o‘qituvchilarning
kasbiy mahoratini oshirishning barqaror
mexanizmini yaratish. Bunda maktab o‘zo‘zini rivojlantiruvchi tizimga aylanadi.
Innovatsion maqsad
"Teskari mentorlik" (Reverse mentoring)
orqali tajribali ustozlarning ham
yoshlardan zamonaviy texnologiyalar, AKT
va yangi pedagogik trendlarni o‘rganishiga
zamin yaratish.
Taktik maqsadlar (Amaliy vazifalar)
•Kasbiy moslashuv:Yangi ish boshlagan
o‘qituvchilarning dars o‘tish metodikasi, hujjatlar
bilan ishlash va maktab ichki tartib-qoidalariga
tezroq ko‘nikishini ta’minlash.
•Sifat nazorati: O‘quv jarayonida yo‘l qo‘yilishi
mumkin bo‘lgan uslubiy xatolarning oldini olish va
dars samaradorligini kafolatlash.
•Psixologik qo‘llab-quvvatlash:Yosh
o‘qituvchilarda uchraydigan "emotsional yonish"
(charchash) holatining oldini olish va ularda kasbga
bo‘lgan motivatsiyani kuchaytirish

6.

Vazifalar
Maktabda mentorlik (ustoz-shogirdlik) dasturini samarali boshqarishning vazifalari qo‘yilgan maqsadlarga
erishish uchun bajarilishi lozim bo‘lgan aniq qadamlardir. Bu vazifalarni uchta asosiy darajaga bo‘lish
mumkin:
Metodik va o‘quv vazifalari (Mentor/Ustoz
Tashkiliy va boshqaruv vazifalari (Maktab
uchun)
ma'muriyati uchun)
Mentor shogirdiga nafaqat bilim beradi, balki uni
Dasturning muvaffaqiyati uni to‘g‘ri rejalashtirish va
yo‘naltiradi:
resurslar bilan ta’minlashga bog‘liq:
•Individual rivojlanish rejasini tuzish:
•Mentorlarni saralash: Faqat ish stajiga qarab emas,
Shogirdning kuchli va kuchsiz tomonlarini
balki muloqot qobiliyati, psixologik tayyorgarligi va
aniqlab, bir yillik o'sish xaritasini chizish.
zamonaviy metodikani bilishiga qarab ustozlarni
•Hujjatlar bilan ishlashni o'rgatish: Sinf jurnali,
tanlash.
dars ishlanma va hisobotlarni yuritishning "sir•Monitoring va baholash: Dasturning borishini
asrorlari"ni ko'rsatish.
kuzatish, oraliq natijalarni tahlil qilish va kerak bo'lsa
rejalarga o'zgartirish kiritish.
Ijtimoiy-psixologik vazifalar
Jamoada sog'lom muhit yaratish uchun:
•Kasbiy etika: Shogirdga o'quvchilar, ota-onalar va hamkasblar bilan muloqot qilish
madaniyatini singdirish.
•Konfidentsiallik: Shogirdning xatolarini jamoat oldida muhokama qilmasdan, yakkamayakka tartibda tuzatish (ishonchli muhit yaratish).

7.

Xorijiy tajribalar
Buyuk Britaniya: "NQT" (Newly Qualified
Teacher) Dasturi
Britaniyada yangi ish boshlagan o‘qituvchilar uchun maxsus Induksiya yili
mavjud.
•Induksiya davri:Yosh o‘qituvchi bir yil davomida mentor nazoratida bo‘ladi.
•Yuklamani kamaytirish:Yosh o‘qituvchining dars soatlari boshqalarga
nisbatan 10% ga kam qilib belgilanadi. Bu vaqt uning mentor bilan ishlashi va
o‘z ustida ishlashi uchun ajratiladi.
•Sertifikatlash: Mentorning yakuniy hisoboti asosida o‘qituvchiga to‘liq dars
berish huquqi beriladi.
AQSH: "Induction and Mentoring"
(Induksiya va Mentorlik)
AQSHning ko‘plab shtatlarida mentorlik davlat darajasidagi dastur
hisoblanadi.
•Mentorlarni tayyorlash: Mentor bo‘ladigan o‘qituvchilar maxsus
kurslarda o‘qib, "Mentorlik sertifikati"ni olishlari shart.
•Kouching yondashuvi: Mentor shogirdiga buyruq bermaydi, balki
kouching savollari orqali uning muammolarini o‘zi hal qilishiga yordam
beradi.
Yaponiya: "Jugyo Kenkyu" (Lesson Study)
Yaponiyada mentorlik individual emas, balki jamoaviy (kollektiv) xarakterga
ega.
•Dars tadqiqoti: Mentor va shogird (ba’zan butun metod-birlashma) birgalikda
bitta darsni rejalashtirishadi.
•Birgalikda kuzatish: Dars o‘tilayotganda barcha kuzatuvchilar o‘qituvchini
emas, balki o‘quvchilarning qanday o‘rganayotganini tahlil qilishadi.
•Uzluksiz takomillashish: "Kaizen" falsafasi asosida darslar qayta-qayta
takomillashtiriladi.

8.

Qiyosiy tahlil
T/R
Amaldagi holat
(O‘zbekistonda)
Amaldagi holat (Xorijda AQSH, Britaniya, Yaponiya)
Taklif
1
Mentorlik faoliyati ko‘p hollarda
rasmiyatchilik asosida yuritiladi. Ustozshogirdlik faqat buyruq bilan belgilanadi,
ammo natijani monitoring qilish tizimi
sust. Mentorlar malaka oshirish
kurslaridan maxsus o'tmaydi.
Buyuk Britaniyada mentorlik tizimi
"Induksiya yili" sifatida qonun bilan
mustahkamlangan. Mentorlar maxsus
tayyorgarlikdan o'tadi va ularning
shogird bilan ishlashi uchun ish vaqti
(10%) ajratiladi.
Maktabda mentorlik faoliyatini tizimli
monitoring qilish dasturini joriy etish.
Mentor bo‘ladigan o‘qituvchilar uchun
"Mentorlik mahorati" bo‘yicha qisqa
muddatli kurslar tashkil qilish.
2
Mentorlarni rag‘batlantirish tizimi
yetarli darajada emas. Ustozlarga
yuklatilgan qo'shimcha vazifa sifatida
qaraladi. Moddiy rag'batlantirish ko'p
hollarda maktab rahbarining xohishiga
bog'liq bo'lib qolmoqda.
AQSHda mentorlik uchun maxsus
sertifikatlar va tabaqalashtirilgan
ustamalar mavjud. Mentorlik — bu
o'qituvchi karyerasining muhim bosqichi
(Lead Teacher) sifatida tan olinadi.
Mentorlik faoliyati uchun aniq KPI
(samaradorlik ko'rsatkichlari) ishlab
chiqish. Shogirdi yutuqqa erishgan
mentorga malaka toifasini berishda
imtiyozlar tizimini kengaytirish.
3
Jamoaviy mentorlik va tajriba
almashinuvi sust. O'qituvchilar
ko'pincha o'z darslari doirasida "yopiq"
faoliyat yuritishadi. "Teskari mentorlik"
(yoshlardan AKTni o'rganish) deyarli
qo'llanilmaydi.
Yaponiyada "Lesson Study" metodi
orqali jamoaviy mentorlik yo'lga
qo'yilgan. Mentor va shogird birgalikda
dars ishlanmasi yaratadi va uni butun
jamoa bilan tahlil qiladi (Kollektiv
mas'uliyat).
Maktablarda "Kouching-markazlar" va
fan metod-birlashmalari qoshida
"Ustozlar kengashi"ni tuzish.
Hamkorlikda dars loyihalashtirish va
"Teskari mentorlik" modelini
ommalashtirish.

9.

Xulosa
Maktabda mentorlik tizimi — bu shunchaki tajriba almashish usuli emas, balki
ta’lim muassasasining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi strategik boshqaruv
vositasidir. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mentorlik to‘g‘ri tashkil etilganda:
Yosh pedagoglarning kasbiy moslashuv davri qisqaradi va ish sifatiga
ijobiy ta'sir ko'rsatadi;
Maktabda o‘zaro ishonch va jamoaviy madaniyat shakllanadi;
Tajribali ustozlarning o‘z kasbiga bo‘lgan sadoqati va mas’uliyati ortadi.
Biroq, tizimni faqat buyruqbozlik (formal) asosida yuritish kutilgan natijani
bermaydi. Muvaffaqiyat kaliti — bu samarali monitoring, moddiy va
ma'naviy rag'bat hamda zamonaviy kouching texnologiyalarini qo'llashda.
Kelajakdagi natija
Ushbu takliflar amalga oshirilsa, maktab nafaqat o‘quvchilar
bilim oladigan joyga, balki o‘qituvchilarning ham professional
"laboratoriyasi"ga aylanadi. Bu esa milliy ta’lim reytingida
maktab nufuzining oshishiga xizmat qiladi.

10.

TAKLIFLAR
Boshqaruv va tashkiliy tuzilmani takomillashtirish
•"Mentorlar Kengashi"ni tuzish: Maktabda tajribali,
yuqori malaka toifasiga ega o‘qituvchilardan iborat
maslahat kengashini tashkil etish. Ular mentorlarni
tanlash va juftliklarni shakllantirishga mas'ul bo'ladi.
•Mentorlik shartnomasini joriy etish: Ustoz va shogird
o'rtasida o'zaro majburiyatlar va kutilayotgan natijalar
aks etgan "Ma'naviy va professional hamkorlik
memorandumi"ni imzolash. Bu jarayonning
mas'uliyatini oshiradi.
Metodik va texnologik innovatsiyalar
•"E-Mentoring" (Elektron mentorlik): Maktab ichki
tarmog'ida yoki Telegram guruhlarida maxsus "Metodik
bank" yaratish. Unda mentorlar o‘zlarining eng yaxshi
dars ishlanmalari va video-darslarini shogirdlar uchun
ochiq qoldiradilar.
•"Shadowing" (Soya kabi ergashish) metodi: Shogird
haftasiga bir kun davomida mentorining barcha ish
jarayonini (dars o'tish, ota-onalar bilan muloqot, hujjat
to'ldirish) yonida turib kuzatishini tashkil etish.
•"Teskari mentorlik" (Reverse Mentoring):Yosh
o'qituvchilarga tajribali ustozlarga AI (Sun'iy intellekt),
raqamli ta'lim platformalari va zamonaviy gadjetlardan
foydalanishni o'rgatish vazifasini yuklash.
Moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish mexanizmlari
•Diferensial ustamalar: Mentorning ish samaradorligini (shogirdining
yutuqlari, dars sifati o'sishi) KPI ko‘rsatkichlari asosida baholab,
maktab direktorining jamg‘armasidan har oylik ustamalar belgilash.
•"Yil mentori" tanlovi: Har yili maktab miqyosida eng yaxshi ustozshogird juftligini aniqlash va ularni faxriy yorliq yoki qimmatbaho
sovg‘alar bilan taqdirlash.
•Karyera o‘sishi: Mentorlik faoliyatini o‘qituvchining malaka toifasi
uchun navbatdan tashqari attestatsiyaga tavsiya etishda asosiy
mezonlardan biri sifatida belgilash.
Taklif yo'nalishi
1 yildan keyingi natija
Rag'batlantirish
Mentorlikka bo'lgan qiziqish va
mas'uliyat 40% ga ortadi.
E-Mentoring
Metodik resurslar bazasi
shakllanadi, qog'ozbozlik
kamayadi.
Teskari mentorlik
Maktabning umumiy raqamli
savodxonligi oshadi.

11.

CHORA TADBIRLAR
T/r
Muammo
Amalga oshirish mexanizmi
1. Mentor va shogird juftliklarini fan yo‘nalishi va psixologik moslik
asosida shakllantirish.
1
Mentorlik tizimining
rasmiyatchilikka asoslangani va
monitoringning yo‘qligi.
2. Har bir juftlik uchun individual "Kasbiy rivojlanish xaritasi"ni
tasdiqlash.
3. Choraklik monitoring o‘tkazish (ochiq darslar va hujjatlar tahlili).
Mas’ullar
Maktab
direktori,
MMIBDO‘,
Metodbirlashma
rahbarlari
Muddati
Kutilayotgan natija
Aprel-may
(shakllantirish),
Doimiy
(monitoring)
Mentorlik jarayoni tizimlashadi,
yosh o‘qituvchilarning metodik
xatolari 30-40% ga kamayadi.
Har chorak
yakunida
Mentorlarning mas’uliyati ortadi,
o‘qituvchilar o‘rtasida sog‘lom
raqobat va hamkorlik muhiti
shakllanadi.
Har haftaning
shanba kuni
Maktabda raqamli savodxonlik
darajasi ko'tariladi, darslar
o‘quvchilar uchun qiziqarli va
zamonaviy bo‘ladi.
1. Shogirdi yutuqqa erishgan (olimpiada, ko‘rik-tanlov) mentorlarga
direktor jamg‘armasidan ustamalar belgilash.
2
Mentorlarni rag‘batlantirish va
motivatsiya tizimining pastligi.
2. "Eng yaxshi ustoz-shogird" nominatsiyasi bo‘yicha maktab ichki
tanlovini o‘tkazish.
Maktab
direktori,
Kasaba
uyushmasi
3. Mentorlik faoliyatini attestatsiya hujjatlarida alohida band
sifatida ko'rsatish.
1. "Teskari mentorlik" (Reverse mentoring) soatlarini tashkil etish:
yoshlar ustozlarga raqamli texnologiyalarni o‘rgatadi.
3
Yosh o‘qituvchilarning zamonaviy
metodlar va AKTdan foydalanish
ko‘nikmalari yetishmasligi.
2. Birgalikda interaktiv dars ishlanmalarini (Prezi, Canva, AI tools)
yaratish.
3. Haftalik "Metodik kofe" formatidagi norasmiy tajriba almashish
uchrashuvlarini o‘tkazish.
MMIBDO‘, AKT
bo'yicha
mas'ul,
Mentorlar

12.

E’TIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT!