Бәсекеге қабілетті фирманың пайдасын барынша арттыру

1. №7 Тақырып Бәсекеге қабілетті фирманың пайдасын барынша арттыру

Оқытушы: PhD, доцент м.а. Әбжан Ж.Қ.
Астана, 2026 ж

2.

Бұл лекция фирма кірісінің мәнін, түрлерін және көздерін,
сондай-ақ әртүрлі нарықтық құрылымдардағы кіріс, баға және
сату көлемі арасындағы өзара байланысты зерттеуге арналған.
Микроэкономика және фирма теориясы негіздерін оқитын
экономикалық және бизнес мамандықтар студенттеріне арналған.
Дәріс жоспары
Фирма кірісі: мәні, түрлері, функционалдық тәуелділіктері
Жалпы, орташа және шекті кіріс
Кіріс және пайда: негізгі айырмашылықтар
Бухгалтерлік, экономикалық және қалыпты пайда
Пайданы есептеудің маңыздылығы мен құрылымы
Рентабельділік көрсеткіштері
Фирма кірісінің түрлері: жалпы, орташа, шекті
Бақылау сұрақтары және әдебиеттер тізімі

3.

1. Фирма кірісі: мәні, түрлері, функционалдық тәуелділіктері
Кәсіпорынның кірісі экономикалық тұрғыдан өндірілген және сатылған өнімнің ақшалай баламасы болып табылады.
Ол белгілі бір кезеңде орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің ғана емес, сонымен қатар өндірілген және
сатылған өнімнің барлық көлемінің құнын сипаттайды. Кіріс фирманың нарықтағы қызметінің негізгі көрсеткіші
болып табылады, өйткені ол өндірістік шығындарды жабуға және пайда табуға мүмкіндік береді.
Фирма кірісінің негізгі функционалдық тәуелділіктері:
• Бағаға тәуелділік: Өнім бағасы неғұрлым жоғары болса, басқа жағдайлар тең болғанда, фирманың кірісі соғұрлым
көп болады.
• Сату көлеміне тәуелділік: Сатылған өнім көлемі ұлғайған сайын, фирманың жалпы кірісі де артады.
• Өндіріс шығындарына тәуелділік: Төмен шығындар фирмаға өнімді бәсекеге қабілетті бағамен сату арқылы
кірісті ұлғайтуға мүмкіндік береді.
• Нарықтық құрылымға тәуелділік: Бәсекелестік деңгейі (мысалы, жетілген бәсекелестік, монополия,
олигополия) баға белгілеу стратегиясына және кіріс алу мүмкіндіктеріне әсер етеді.

4.

Кіріс және пайда: негізгі айырмашылықтар
Кіріс (Түсім)
Пайда
Кіріс – бұл фирманың тауарлар мен қызметтерді сатудан алатын жалпы
ақша сомасы. Ол фирмаға түскен барлық қаражатты көрсетеді және
шығындарды ескермейді.
Пайда – бұл фирманың кірістерінен барлық шығындарын (өндірістік,
операциялық және басқа да) шегергеннен кейін қалатын ақша сомасы.
Пайда фирманың қаржылық нәтижесін көрсетеді.
Тауарлар мен қызметтерді сатудан түскен қаражат.
Өндіріс шығындарын жабуға арналған бастапқы көз.
Фирманың нарықтық белсенділігінің индикаторы.
Кәсіпкерлік қызметтің қаржылық нәтижесі.
Фирманың негізгі мақсаты және даму көзі.
Кәсіпорынның тиімділігін көрсетеді.
Пайда – бұл кез келген меншік нысанындағы кәсіпорындар құратын ақшалай жинақтардың негізгі бөлігінің ақшалай көрінісі. Экономикалық
категория ретінде ол кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің қаржылық нәтижесін сипаттайды. Пайда – кәсіпкерлік қызметтің басты мақсаты.

5.

Бухгалтерлік, экономикалық және қалыпты пайда
Компания қызметін бағалауда пайданың үш түрі ерекшеленеді:
1
2
3
Бухгалтерлік Пайда
Экономикалық Пайда
Қалыпты Пайда
Бухгалтерлік есепте пайда кәсіпорынның
шаруашылық қызметінен түскен кірістер
мен нақты шығындар арасындағы айырма
ретінде қарастырылады. Нақты
шығындарға субъектінің шыққан,
бағаланатын және құжатпен расталатын
шығындары жатады.
Экономикалық пайда бухгалтерлік
пайдадан шығындар құрамы бойынша
ғана ерекшеленеді. Экономикалық пайда –
бұл алынған түсім мен барлық шығындар
– нақты және жасырын шығындар
арасындағы айырма. Жасырын
шығындарға баламалы мүмкіндіктердің
құны жатады.
Қалыпты пайда – бұл қосымша көрсеткіш,
оның шамасы экономикалық және
бухгалтерлік пайда арасындағы айырма
ретінде анықталады:
Бухгалтерлік Пайда = Жалпы Кіріс Нақты Шығындар
ЭП = БП – НШ, мұндағы: ЭП –
экономикалық пайда; БП – бухгалтерлік
пайда; НШ – жасырын шығындар.
ҚП = ЭП - БП
Басқаша айтқанда, бұл кәсіпкердің
ресурстарын осы салада пайдаланғаны
үшін алатын минималды кірісі, ол оны
кәсіпкерлік қызметті жалғастыруға
ынталандырады.

6.

Пайданы есептеудің маңыздылығы
Пайданы есептеу кәсіпорынның тиімді жұмыс істеуі үшін өте маңызды.
Ол бірнеше негізгі мақсаттарға қызмет етеді:
Кәсіпорынның тиімді жұмысын бағалау
Пайда көрсеткіштері кәсіпорынның ресурстарды қаншалықты тиімді
пайдаланып жатқанын және нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін
көрсетеді.
Инвестициялық шешімдер қабылдау
Потенциалды инвесторлар кәсіпорынның пайдалылығына негізделіп,
оған инвестиция салу туралы шешім қабылдайды.
Салық салынатын мөлшерді анықтау
Пайда салық есептеу үшін негіз болып табылады, бұл мемлекеттік
бюджетке аударымдарды анықтайды.
Меншік иелерін байыту
Пайданың жоғарылауы меншік иелерінің әл-ауқатының артуына
әкеледі, бұл оларды кәсіпкерлік қызметті дамытуға ынталандырады.

7.

Кәсіпорын пайдасының құрылымы
Кәсіпорынның жалпы пайдасы (жалпы пайда) үш бөліктен тұрады, олар әртүрлі қызмет түрлерінен алынған табыстарды көрсетеді:
1
Өнімді сатудан түскен пайда
Бұл өнімді сатудан түскен түсім
(ҚҚС және акциздік салықты
ескермегенде) мен оның толық
өзіндік құны арасындағы айырма.
Бұл фирманың негізгі қызметінен
түсетін ең үлкен пайда көзі.
2
Материалдық құндылықтар мен
басқа мүлікті сатудан түскен пайда
Бұл оларды сату бағасы мен
оларды сатып алуға және сатуға
кеткен шығындар арасындағы
айырма. Бұл әдетте негізгі емес
активтерді жою немесе жаңарту
кезінде туындайды.
3
Негізгі қызметке тікелей
байланысты емес операциялардан
түскен пайда
Бұл пайдаға бағалы қағаздардан
түскен кірістер, бірлескен
кәсіпорындарға қатысудан түскен
кірістер, мүлікті жалға беруден
түскен кірістер, сондай-ақ алынған
айыппұлдардың төленген
айыппұлдардан артық болу сомасы
және т.б. жатады.
Таза пайда жалпы пайда мен салықтар мен пайдадан аударымдар арасындағы айырмашылықты білдіреді.

8.

Рентабельділік көрсеткіштері
Кәсіпорынның нақты тиімділігін сипаттайтын базалық көрсеткіш – оның рентабельділігі. Негізгі рентабельділік көрсеткіштеріне мыналар жатады:
01
02
03
Шығындардың (өнімнің) рентабельділігі (Рш)
Сатудың (іске асырудың) рентабельділігі (Рі)
Активтердің (капиталдың) рентабельділігі (Ра)
Өнімді сатудан түскен пайданың (Пс)
талданатын кезеңдегі сатылған өнімнің толық
өзіндік құнына (Ө) қатынасы ретінде
анықталады.
Өнімді сатудан түскен пайданың (Пс)
талданатын кезеңдегі сатудан түскен түсімге
(салықтар мен аударымдарсыз) (Т) қатынасы
ретінде анықталады.
Пайданың (баланстық немесе таза) (Пб(т))
талданатын кезеңдегі активтердің орташа
шамасына (Ао) қатынасы ретінде анықталады.
Ра = Пб(т) / Ао
Рш = Пс / Ө
Рі = Пс / Т
04
05
Айналым активтерінің рентабельділігі (Рта)
Меншікті акционерлік капиталдың рентабельділігі (Рак)
Кәсіпорынның таза пайдасының (Пт) талданатын кезеңдегі айналым
активтерінің орташа шамасына (Ат) қатынасы ретінде анықталады.
Таза пайданың (Пт) талданатын кезеңдегі кәсіпорынның меншікті
капиталының орташа шамасына (Км) қатынасы ретінде анықталады.
Рта = Пт / Ат
Рак = Пт / Км

9.

2. Жалпы, орташа және шекті кіріс
Кірістің болуы ресурстардың барлық түрлерін сатып алуға және төлеуге,
өндіріс үшін қажетті барлық төлемдерді, салықтарды жүзеге асыруға
мүмкіндік береді және кәсіпорынның қалыпты жұмыс істеп тұрғанын
көрсетеді. Қазіргі уақытта ақшалай кірісті бағалауда және талдауда
бағалаудың үш түрі ерекшеленеді:
Жалпы кіріс (Total
Revenue - TR)
Орташа кіріс
(Average Revenue AR)
Шекті кіріс
(Marginal Revenue
- MR)

10.

Жалпы кіріс (Total Revenue - TR)
Жалпы кіріс – бұл өнімді сатудан түскен түсім және кәсіпорынның есеп айырысу шотына түскен қаражат. Ол
фирманың белгілі бір уақыт кезеңінде барлық сатылған өнімнен алатын жалпы ақша сомасын білдіреді.
Жалпы кірістің бірнеше түрлері бар:
• Негізгі өндірістің өнімін сатудан түскен кіріс: Бұл фирманың басты қызметінен түсетін кіріс.
• Қызмет көрсетуші өндірістерден түскен кіріс: Негізгі өндірістің қызмет көрсетуші бөлімшелерінен түсетін кіріс.
• Өзге қызмет түрлерінен түскен кіріс: Негізгі қызметке тікелей байланысты емес, бірақ фирманың өндірістік
процесіне қатысы бар қызметтерден түскен кіріс.
• Негізгі емес операциялардан түскен кіріс: Мысалы, бағалы қағаздардан түскен кірістер немесе мүлікті жалға
беруден түскен кірістер.
• Қажетсіз мүлікті және пайдаланылмаған материалдық ресурстарды сату: Артық немесе ескірген активтерді
сатудан түскен кіріс.
Жалпы кіріс фирманың қызметін бағалауда маңызды көрсеткіш болып табылады, өйткені ол өндірістік шығындарды
жабуға және пайда алуға негіз болады.

11.

Орташа кіріс (Average Revenue - AR)
Орташа кіріс (AR, average revenue) – бұл сатылған өнімнің бір бірлігіне келетін ақшалай түсімнің шамасы. Ол
жалпы кірісті сатылған өнім көлеміне бөлу арқылы есептеледі.
мұндағы:
AR – орташа кіріс
TR – жалпы кіріс
Q – сатылған өнім көлемі
P – өнімнің бағасы
Орташа кірісті есептеу әдетте белгілі бір уақыт аралығында бағалар өзгерген кезде немесе фирма шығаратын өнім
ассортименті бірнеше немесе көптеген тауарлардан немесе қызметтерден тұратын жағдайларда қолданылады.
Жетілген бәсекелестік жағдайында орташа кіріс әрқашан бағаға тең болады, өйткені фирма жеке өзі бағаға әсер ете
алмайды және оны нарық белгілейді.

12.

Шекті кіріс (Marginal Revenue - MR)
Шекті кіріс (MR, marginal revenue) – бұл қосымша бір бірлік өнімді өндіру және сату нәтижесінде алынған жалпы
кірістің өсімі. Басқаша айтқанда, ол өнімнің әрбір келесі бірлігін сатудан фирма алатын қосымша кірісті көрсетеді.
мұндағы:
• ΔTR – қосымша бір бірлік өнімді сату нәтижесіндегі жалпы кірістің өсімі
• ΔQ – өндіріс және сату көлемінің бір бірлікке өсуі
Шекті кіріс фирманың өндіріс көлемін оңтайландыру үшін маңызды талдау құралы болып табылады. Фирма, әдетте,
шекті кіріс шекті шығыннан (MC, marginal cost) жоғары болғанша өндірісті ұлғайтады. Бұл көрсеткіш фирманың баға
белгілеу және өнім сату стратегияларын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.
Монополия жағдайында шекті кіріс орташа кіріске (яғни бағаға) қарағанда әрдайым төмен болады, өйткені
өнімнің қосымша бірлігін сату үшін монополист барлық өнімнің бағасын төмендетуге мәжбүр болады.

13.

Нарықтық құрылымдардағы кірістер
Жетілген Бәсекелестік
Баға: Жеке фирма нарықтық
бағаға әсер ете алмайды, ол
"баға қабылдаушы" болып
табылады.
Орташа кіріс (AR): Нарықтық
бағаға тең (AR = P).
Шекті кіріс (MR): Орташа
кіріске тең (MR = AR = P).
Сұраныс қисығы: Жеке фирма
үшін көлденең, абсолютті
серпімді.
Ерекшелігі: Фирма кез келген
көлемде өнім сата алады,
бағаны өзгертпейді.
Жетілмеген Бәсекелестік
(Монополия)
Баға: Монополист бағаға әсер
етеді, "баға орнатушы" болып
табылады.
Орташа кіріс (AR): Сұраныс
қисығына сәйкес келеді және
төмен қарай еңісте болады.
Шекті кіріс (MR): Орташа кіріс
қисығынан төмен орналасқан
және одан тез төмендейді (MR <
AR).
Сұраныс қисығы: Төмен қарай
еңісте болады, өйткені бағаны
төмендетпей көлемді ұлғайту
мүмкін емес.
Ерекшелігі: Монополист
пайданы арттыру үшін баға мен
өндіріс көлемін реттейді.

14.

Бақылау Сұрақтары
Бұл бөлімде фирма кірісі және онымен байланысты ұғымдар туралы негізгі түсініктерді тереңдетуге арналған бақылау
сұрақтары келтірілген. Бұл сұрақтар лекцияның негізгі тұстарын қайталауға және материалды игеру деңгейін
тексеруге көмектеседі.
Фирма кірісі дегеніміз не?
Кәсіпорынның тауарлар мен қызметтерді сатудан алатын жалпы ақша сомасының экономикалық анықтамасын және
оның фирма қызметіндегі рөлін сипаттаңыз.
Түсім мен пайда арасындағы айырмашылық неде?
Түсім (кіріс) және пайда ұғымдарын салыстырып, олардың есептелуіндегі және экономикалық мағынасындағы
негізгі айырмашылықтарды көрсетіңіз.
Жалпы кіріс дегеніміз не?
Жалпы кірістің (TR) мағынасын, оны есептеу формуласын және оның құрамына не кіретінін түсіндіріңіз.
Орташа кірісті қалай есептеуге болады?
Орташа кірісті (AR) анықтау әдісін, оның формуласын және әртүрлі нарықтық құрылымдардағы ерекшеліктерін
сипаттаңыз.
Шекті кіріс дегеніміз не?
Шекті кірістің (MR) экономикалық мәнін, оны есептеу формуласын және фирманың өндіріс көлемін оңтайландырудағы
рөлін түсіндіріңіз.

15.

Бақылау Сұрақтары (жалғасы)
Жетілген бәсекелестік жағдайында баға мен орташа кіріс қалай байланысты?
Жетілген бәсекелестік нарығында фирманың баға белгілеу мүмкіндіктерін және орташа кірістің (AR) бағамен (P) қалай тең болатынын
талдаңыз.
Жетілген және жетілмеген бәсекелестік жағдайындағы фирма кірістерінің айырмашылығы неде?
Екі нарықтық құрылымдағы кіріс қисықтарының (AR, MR) айырмашылықтарын салыстырып, олардың фирманың баға белгілеу
стратегиясына әсерін түсіндіріңіз.
Монополия жағдайында шекті кіріс қалай өзгереді?
Монополия жағдайында шекті кірістің (MR) динамикасын және оның орташа кіріске (AR) қатысты орналасуын талдаңыз.
Экономикалық пайда дегеніміз не?
Экономикалық пайданың анықтамасын, оны есептеуді және оның құрамына кіретін шығындарды (нақты және жасырын) сипаттаңыз.
Бухгалтерлік және экономикалық пайда арасындағы айырмашылық неде?
Екі пайда түрін салыстырып, олардың есептелуіндегі және экономикалық шешімдер қабылдаудағы практикалық маңыздылығындағы
айырмашылықтарды көрсетіңіз.

16.

Ұсынылған Әдебиеттер
Бұл тізім фирма кірісі және микроэкономикалық теория бойынша білімдеріңізді тереңдетуге арналған негізгі оқу құралдарын қамтиды.
Материалды толық игеру үшін осы көздерді пайдалану ұсынылады.
Микроэкономика: жоғары оқу орындарына арналған оқулық / В.Ф. Максимова [және басқалар]; В.Ф.Максимованың жалпы
редакциясымен. - Мәскеу: Юрайт баспасы, 2020. - 325 б.
Кунцман М.В. Микроэкономика. Дәрістер курсы. – М., 2015. – 140 б.
Микроэкономика: оқу құралы / Г.Г. Балабанова, Т.А. Давыденко, Л.И. Журавлева [және басқалар]; В.В. Шилькованың редакциясымен.
- Белгород: В.Г. Шухов атындағы Белгород мемлекеттік технологиялық университеті, АСВ ЭБС, 2018. - 229 б. - Қол жеткізу режимі:
https://e-uni.kz/catalog/books/92268 (қаралу күні: 17.01.2025).
Микроэкономика: оқу-әдістемелік кешен (менеджмент, әлеуметтану, заңтану бөлімдері үшін) / Л.П. Буфетова, А.В. Соколов, И.А.
Сомова, Н.В. Чинакова. — Новосибирск: Новосибирск мемлекеттік университеті, 2018. - 120 б. - Қол жеткізу режимі: https://euni.kz/catalog/books/128135 (қаралу күні: 17.01.2025).