Л4 Мемлекеттің пайда болуы алғышарттар және түсіндіру модельдері (1)

1.

4. Мемлекеттің пайда болуы: алғышарттар және түсіндіру модельдері
Негізгі сұрақ
Мемлекет неліктен пайда болады және әртүрлі теориялар оның пайда
болуының қандай қырларын түсіндіруге мүмкіндік береді?
Дәрістің жоспары
1. Мемлекеттің пайда болуының тарихи алғышарттары.
2. Мемлекеттің пайда болуының негізгі теориялары.
3. Мемлекеттіліктің қалыптасуы.
4. Мемлекеттер типологиясы олардың тарихи алуан түрлілігін түсіндіру
тәсілі ретінде.

2.

Оқу нәтижелері
Тақырыпты меңгергеннен кейін студент:
•алғашқы қауымдық қоғамдағы билік пен мемлекеттік билікті ажыратады;
•мемлекеттің пайда болуының экономикалық, әлеуметтік, саяси және
алғышарттарын түсіндіреді;
•мемлекеттің пайда болуы туралы негізгі теорияларды салыстырады;
•әр теорияның түсіндіру мүмкіндігі мен шектеулерін анықтайды;
•мемлекеттіліктің Шығыс және Еуропалық қалыптасу жолдарын ажыратады;
•көшпелі мемлекеттіліктің ерекшеліктерін ескереді;
•формациялық және өркениеттік типологияларды салыстырады;
•бір теорияны абсолюттендірмей, бірнеше түсіндіру моделін бірге қолданады.
табиғи
Негізгі ұғымдар
Алғашқы қауымдық құрылыс, рулық ұйым, қоғамдық билік, өндіруші экономика,
қоғамдық еңбек бөлінісі, артық өнім, жеке меншік, әлеуметтік жіктелу, жария билік,
аумақтық ұйым, мемлекеттілік, түсіндіру моделі, мемлекет типі, формациялық тәсіл,
өркениеттік тәсіл.

3.

1. Мемлекеттің пайда болуының тарихи
алғышарттары

4.

5.

Мемлекетке дейінгі қоғам
Адамзат тарихының ұзақ кезеңінде қоғам мемлекетсіз өмір сүрді. Адамдар руларға, тайпаларға және
тайпалық одақтарға бірікті.
Рулық қоғамның негізінде қандас-туыстық байланыс жатты. Жер, еңбек құралдары және өндірілген өнім
көбіне ортақ пайдаланылды. Адамдар ұжымдасып еңбек етті және өздерінің күнделікті тіршілігін бірлесіп
ұйымдастырды.
Мемлекетке дейінгі қоғамдық биліктің белгілері:
1. Билік қандас-туыстық қатынастарға негізделді.
2. Билік қоғамнан бөлінген кәсіби аппараттың қолында болған жоқ.
3. Маңызды мәселелер рулық жиналыста шешілді.
4. Ақсақалдар, көсемдер және әскери басшылар беделі мен тәжірибесіне байланысты танылды.
5. Мінез-құлық салттар, дәстүрлер, тыйымдар және әдеттер арқылы реттелді.
6. Биліктің шешімдері әдеттің күшімен, қоғамдық пікірмен және сендірумен қамтамасыз етілді.
7. Басқаруға қатысатын адамдар қоғам есебінен өмір сүретін ерекше кәсіби топты құрамады.
Мұндай жағдайда биліктің субъектісі мен объектісі көп жағдайда сәйкес келді: қоғам өз істерін өзі басқарды.

6.

1.2. Иемденуші экономикадан өндіруші
экономикаға өту
Алғашқы қауымдық қоғамдағы түбегейлі өзгерістердің
бірі — дайын табиғи өнімдерді жинауға негізделген
өмір салтынан өнім өндіруге көшу.
Егіншілік пен мал шаруашылығының дамуы:
азық-түлік өндірісін ұлғайтты;
адамдардың белгілі бір аумаққа тұрақты
орналасуына ықпал етті;
еңбек құралдарын жетілдірді;
халық санының өсуіне жағдай жасады;
артық өнім өндіру мүмкіндігін қалыптастырды.
Өндіруші экономикаға көшу қоғамның экономикалық
және әлеуметтік құрылымын өзгертті.
1.3. Қоғамдық еңбек бөлінісі
Оқулықтарда мемлекеттің қалыптасуына
ықпал еткен үш ірі қоғамдық еңбек бөлінісі
көрсетіледі:
1. Мал шаруашылығының егіншіліктен
бөлінуі.
2. Қолөнердің дербес өндіріс саласына
айналуы.
3. Айырбаспен тұрақты түрде
айналысатын адамдар тобының
қалыптасуы.
Еңбек бөлінісі мамандануға, өндіріс
көлемінің ұлғаюына және тауар
айырбасының дамуына әсер етті.

7.

1.4. Артық өнім және меншік
қатынастарының өзгеруі
Еңбек өнімділігінің артуы адамдарға күнделікті
тұтынудан артық өнім өндіруге мүмкіндік
берді.
Артық өнімнің пайда болуы:
1.5. Басқарудың күрделенуі
Қоғамның саны мен аумағы ұлғайған сайын:
өндірісті ұйымдастыру;
суару жүйелерін салу;
өнімді есепке алу;
оны иемдену және бөлу мәселесін туғызды;
айырбасты реттеу;
мүліктік айырмашылықтарды күшейтті;
қорғанысты ұйымдастыру;
жеке меншіктің қалыптасуына ықпал етті;
дауларды шешу;
бай және кедей әлеуметтік топтардың пайда
болуына жағдай жасады;
басқару қызметін атқаратын адамдардың
экономикалық жағдайын өзгертті.
Қоғам экономикалық жағынан біртекті болудан
қалды. Әртүрлі топтардың мүдделері арасында
қайшылықтар пайда болды.
қоғамдық тәртіпті сақтау сияқты міндеттер
күрделене түсті.
Бұл міндеттерді бұрынғы рулық жиналыстың
көмегімен ғана тұрақты орындау қиын болды.
Басқаруға маманданған адамдар мен тұрақты
органдар қажет болды.

8.

1.6. Жария биліктің қоғамнан бөлінуі
1.7. Қандас-туыстықтан аумақтық ұйымға өту
Рулық қоғамда билік қоғамның өзімен тікелей жүзеге
асырылды. Мемлекеттілік қалыптасқан кезде
қоғамнан бөлінген жария билік пайда болды.
Рулық қоғамда адамның орны оның қай руға
жататынымен анықталды. Мемлекет қалыптасқан
кезде халық аумақтық қағидат бойынша
ұйымдастырыла бастады.
Оның құрамына:
Мемлекеттік билік:
тұрақты басқарушылар;
лауазымды адамдар;
алымдар мен салықтарды жинаушылар;
әскер;
күзет;
сот қызметін атқаратын адамдар;
діни және әкімшілік қызметкерлер кіре бастады.
Осы аппаратты қамтамасыз ету үшін қоғамнан
тұрақты түрде ресурстар жинау қажет болды. Бұл
салықтар мен міндетті алымдардың қалыптасуына
ықпал етті.
белгілі бір аумақта өмір сүретін адамдарға;
олардың рулық немесе тайпалық тегіне
қарамастан;
жалпыға міндетті ережелер негізінде таралды.
Осылайша, мемлекеттің аумағы, халқы және
жария билігі біртұтас саяси ұйымның
элементтеріне айналды.

9.

1.8. Мемлекеттің пайда болуына ықпал еткен алғышарттар
Мемлекет бір ғана себептің нәтижесінде пайда болған жоқ. Оның қалыптасуына бірнеше
өзара байланысты фактор ықпал етті.
Экономикалық алғышарттар
Әлеуметтік алғышарттар
өндіруші экономикаға көшу;
еңбек бөлінісі;
артық өнім;
айырбас;
жеке меншік;
мүліктік жіктелу.
халық санының өсуі;
әлеуметтік топтардың
қалыптасуы;
топтық мүдделердің
айырмашылығы;
әлеуметтік қайшылықтарды
реттеу қажеттілігі.

10.

Басқарушылық алғышарттар
Әскери-саяси алғышарттар
ірі қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру;
аумақты қорғау;
ресурстарды бөлу;
жаулап алу;
дауларды шешу;
әскери ұйымның күшеюі;
тұрақты басқару қажеттілігі.
бағынышты халықтарды басқару.
Табиғи-географиялық алғышарттар
Рухани және психологиялық алғышарттар
суару құрылыстарын салу;
биліктің беделін мойындау;
табиғи ресурстарды бірлесіп пайдалану;
діни сенімдер;
көшпелі немесе отырықшы өмір салты;
дәстүрлер;
адамдардың тәртіп пен қауіпсіздікке қажеттілігі;
аумақтың көлемі мен табиғи
жағдайлары.
басқаруға және бағынуға қатысты
психологиялық ұстанымдар.

11.

12.

2. Мемлекеттің пайда болуының негізгі теориялары
Мемлекеттің пайда болуы туралы теория — нақты мемлекеттің бүкіл
тарихын толық қайталайтын сипаттама емес. Ол тарихи процестің белгілі
бір факторын алдыңғы қатарға шығаратын түсіндіру моделі.
Сондықтан теорияны бағалау кезінде екі сұрақ қойылады:
1. Теория мемлекеттің пайда болуының қандай қырын жақсы түсіндіреді?
2. Қандай факторларды жеткілікті түсіндірмейді немесе ашық қалдырады?

13.

14.

15.

1. Теологиялық теория
• Өкілдері: Фома Аквинский және әртүрлі діни ілімдердің өкілдері.
• Негізгі идеясы: мемлекет пен мемлекеттік билік құдайдың еркімен байланыстырылады.
Мемлекеттік тәртіп жердегі жоғары рухани тәртіптің көрінісі ретінде түсіндіріледі.
Нені түсіндіреді?
Нені ашық қалдырады?
биліктің қасиетті деп қабылдануын;
мемлекеттің нақты экономикалық алғышарттарын;
билеушінің беделін;
әлеуметтік жіктелуді;
діннің билікті заңдастырудағы рөлін;
мемлекет нысандарының тарихи өзгеруін;
басқару аппараттарының қалай қалыптасқанын.
адамдардың билікке бағынуының рухани
себептерін.
Теологиялық теорияның негізгі шектеуі - оның тұжырымдары ғылыми тексеруден гөрі сенімге
сүйенеді.

16.

17.

2.2. Патриархалдық теория
• Өкілдері: Аристотель, Роберт Филмер, Н.К. Михайловский.
• Негізгі идеясы: мемлекет отбасының табиғи ұлғаюы нәтижесінде пайда болады: отбасы → үлкен
отбасы → ру → тайпа → мемлекет.
• Мемлекет басшысының билігі әкенің отбасындағы билігінің жалғасы ретінде түсіндіріледі.
Нені түсіндіреді?
Нені ашық қалдырады?
отбасы мен мемлекеттің сапалық
айырмашылығын;
отбасы мен туыстық қатынастардың ерте
қоғамдағы маңызын;
биліктің қамқорлық сипатын;
аумақтық басқарудың қалыптасуын;
басшыны «халықтың әкесі» ретінде қабылдау
дәстүрін;
әлеуметтік қайшылықтарды;
салықтар мен кәсіби мәжбүрлеу аппаратын;
мемлекеттердің жаулап алу арқылы қалыптасуын.
қарапайым әлеуметтік ұйымдардың күрделенуін.
Бұл теория отбасы мен мемлекетті тым жақындастырады. Отбасындағы билік пен мемлекеттік
жария билік бірдей емес екенін ұмытпаңыз.

18.

2.3. Қоғамдық шарт теориясы
• Өкілдері: Томас Гоббс, Джон Локк, ЖанЖак Руссо, Бенедикт Спиноза, Александр
Радищев.
• Негізгі идеясы: Адамдар табиғи жағдайдан
ұйымдасқан саяси қоғамға өту үшін өзара
келісім жасайды. Олар қауіпсіздік пен тәртіпті
қамтамасыз ету үшін құқықтарының бір
бөлігін ортақ билікке береді.
• Мемлекет:
• азаматтарды қорғауға;
• ортақ тәртіпті қамтамасыз етуге;
• заңдар қабылдауға уәкілеттік алады.
• Азаматтар:
• заңдарды орындауға;
• салық төлеуге;
• ортақ шешімдерді құрметтеуге
міндеттенеді.

19.

Нені түсіндіреді?
мемлекеттік биліктің халық келісіміне сүйенуін;
биліктің заңдылығы мәселесін;
мемлекет пен азамат арасындағы өзара құқықтар мен міндеттерді;
халық егемендігі идеясын;
билікті шектеу және оның жауапкершілігін.
Нені ашық қалдырады?
нақты тарихи шарттың болғанын дәлелдеу мәселесін;
өндіріс пен меншік қатынастарының өзгеруін;
жаулап алу мен әскери факторды;
басқару аппараттарының біртіндеп қалыптасуын.
Қоғамдық шартты міндетті түрде тарихи оқиға деп емес, мемлекеттік биліктің негізділігін
түсіндіретін теориялық модель деп қарастырған дұрыс.

20.

2.4. Күштеу теориясы
• Өкілдері: Евгений Дюринг,
Людвиг
Гумплович,
Карл
Каутский.
• Негізгі идеясы: Мемлекет бір
тайпаның
немесе
халықтың
екіншісін
жаулап
алуы
нәтижесінде пайда болды. Жаулап
алынған аумақ пен халықты
басқару
үшін
мәжбүрлеу
аппараты құрылды.

21.

Нені түсіндіреді?
соғыс пен жаулап алудың мемлекеттілікке әсерін;
әскери көсем билігінің күшеюін;
бағынышты аумақты басқару қажеттілігін;
әскер мен мәжбүрлеу аппаратының қалыптасуын.
Нені ашық қалдырады?
жаулап алусыз қалыптасқан мемлекеттерді;
ішкі экономикалық және әлеуметтік дамуды;
жаулап алушы тайпаның өзінде басқару ұйымы қалай пайда болғанын;
адамдардың билікті заңды деп мойындауын.
Күштеу көптеген мемлекеттердің қалыптасуында маңызды фактор болғанымен, оны
әмбебап әрі жалғыз себеп ретінде қабылдау жеткіліксіз.

22.

2.5. Органикалық теория
Өкілдері: Герберт Спенсер, Рене Вормс және
басқа авторлар.
Негізгі идеясы: Мемлекет тірі организмге
ұқсайды. Оның әр бөлігі белгілі бір қызмет
атқарады және бүкіл жүйенің өмір сүруіне ықпал
етеді.
Мысалы:
• басқарушылар — «ми»;
• байланыс жүйелері — «қан тамырлары»;
• мемлекеттік органдар — «мүшелер»;
• халық — біртұтас әлеуметтік организмнің
құрамдас бөліктері.

23.

Нені түсіндіреді?
мемлекет бөліктерінің өзара байланысын;
әлеуметтік жүйенің күрделенуін;
басқару құрылымдарының мамандануын;
мемлекеттің біртұтас жүйе ретінде қызмет етуін.
Нені ашық қалдырады?
билік пен бағыну қатынастарының саяси сипатын;
мемлекеттің пайда болуындағы нақты тарихи себептерді;
әлеуметтік қайшылықтарды;
адам еркі мен саяси таңдаудың рөлін.
Теорияның шектеуі — биологиялық заңдылықтарды қоғамдық өмірге тікелей
көшіру қаупі.

24.

2.6. Психологиялық теория
Өкілдері: Лев Петражицкий, Зигмунд Фрейд және психологиялық бағыттағы өзге зерттеушілер.
Негізгі идеясы: Мемлекеттің пайда болуы адамдар психологиясының ерекшеліктерімен
түсіндіріледі:
кейбір адамдардың басқаруға ұмтылысы;
басқалардың беделге бағынуға бейімділігі;
еліктеу;
тәртіп пен қорғанышқа қажеттілік;
харизмалық көшбасшыларға сену.

25.

Нені түсіндіреді?
биліктің беделін мойындауды;
көшбасшылық пен харизманы;
адамдардың бағыну себептерін;
билікке қатысты эмоциялық және психологиялық қатынастарды.
Нені ашық қалдырады?
экономикалық өзгерістерді;
жеке меншік пен әлеуметтік жіктелуді;
аумақтық ұйымның пайда болуын;
тұрақты мемлекеттік аппараттың қалыптасуын.
Психологиялық факторлар маңызды, бірақ мемлекетті тек адамның психикалық
ерекшеліктерімен түсіндіру жеткіліксіз.

26.

2.7. Әлеуметтік-экономикалық теория
Өкілдері: Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Владимир
Ленин.
Негізгі идеясы: Мемлекеттің пайда болуы:
өндірістің дамуымен;
еңбек бөлінісімен;
артық өнімнің пайда болуымен;
жеке меншіктің қалыптасуымен;
қоғамның таптарға бөлінуімен;
әлеуметтік қайшылықтардың күшеюімен
байланыстырылады.
Мемлекет бір жағынан үстем әлеуметтік топтың
мүддесін қорғайтын құрал, екінші жағынан қоғамның
тұтастығын қамтамасыз ететін ұйым ретінде
қалыптасады.

27.

Нені түсіндіреді?
экономикалық өзгерістердің саяси ұйымға әсерін;
меншік пен билік арасындағы байланысты;
әлеуметтік жіктелуді;
қоғамнан бөлінген жария биліктің пайда болуын;
салықтар мен басқару аппаратының қалыптасуын.
Нені ашық қалдырады?
дін мен мәдениеттің рөлін;
ұлттық және психологиялық ерекшеліктерді;
жаулап алу факторын;
экономикалық жағдайы ұқсас қоғамдардың әртүрлі мемлекеттік жолдармен дамуын.
Әлеуметтік-экономикалық фактор өте маңызды болғанымен, оны жалғыз анықтаушы себеп
ретінде қарастыру тарихи процесті жеңілдетіп жібереді.

28.

2.8. Ирригациялық түсіндіру моделі
Бұл модель мемлекеттің қалыптасуын ірі суару жүйелерін салу және бірлесіп пайдалану
қажеттілігімен байланыстырады.
Үлкен қоғамдық жұмыстар:
• орталықтандырылған жоспарлауды;
• еңбек пен ресурстарды бөлуді;
тұрақты есеп жүргізуді;
басқарушылар тобын;
қоғамдық тәртіп пен қорғауды қажет етті.

29.

Нені түсіндіреді?
Ежелгі Шығыстағы орталықтандырылған басқаруды;
ірі қоғамдық жұмыстардың мемлекеттік аппаратқа әсерін;
шаруашылық және басқару қызметінің бірігуін;
табиғи-географиялық ортаның мемлекеттілікке ықпалын.
Нені ашық қалдырады?
ирригация болмаған аймақтардағы мемлекеттердің қалыптасуын;
әлеуметтік қайшылықтар мен жеке меншіктің рөлін;
көшпелі қоғамдардағы мемлекеттілікті;
биліктің мәдени және психологиялық негіздерін.

30.

2.9. Теорияларды салыстыру
Теория
Теологиялық
Патриархалдық
Қоғамдық шарт
Күштеу
Органикалық
Психологиялық
Әлеуметтікэкономикалық
Ирригациялық
Негізгі фактор
Діни сенім және құдай
еркі
Жақсы түсіндіретін қыры Ашық қалдыратын мәселе
Биліктің қасиеттілігі мен Экономикалық және әлеуметтік
легитимациясы
механизмдер
Мемлекет пен отбасының
Отбасының ұлғаюы
Туыстық пен әкелік бедел
сапалық айырмашылығы
Халық егемендігі, биліктің
Нақты тарихи қалыптасу
Адамдардың келісімі
заңдылығы
механизмі
Мәжбүрлеу аппараты, әскери Бейбіт жолмен қалыптасқан
Соғыс және жаулап алу
билік
мемлекеттер
Жүйелік байланыс пен
Саяси қайшылықтар және
Әлеуметтік эволюция
мамандану
адамның еркі
Басқару және бағыну
Материалдық және аумақтық
Бедел, харизма, бағыну
қажеттілігі
алғышарттар
Жіктелу мен жария биліктің
Мәдени, діни және
Өндіріс, меншік, таптар
бөлінуі
психологиялық факторлар
Шығыстық орталықтанған
Өзге тарихи және табиғи
Ірі қоғамдық жұмыстар
басқару
орталар

31.

Негізгі әдіснамалық қорытынды
Бір теорияны толығымен қабылдап, қалғандарын жоққа шығару
мемлекеттің пайда болуының күрделі сипатын түсіндіруге мүмкіндік
бермейді.
Теориялар бір-біріне тек бәсекелес емес, кей жағдайда бірін-бірі
толықтыратын түсіндіру модельдері ретінде қолданылуы мүмкін.

32.

3. Мемлекеттіліктің қалыптасу
3.1. Мемлекет бір сәтте пайда болмайды
Мемлекеттің қалыптасуы — ұзақ мерзімді процесс. Оның барысында рулық қоғамның
институттары біртіндеп мемлекеттік органдарға айналады.
Мысалы:
ақсақал тұрақты билеушіге;
әскери қолбасшы монархқа;
жасақ тұрақты әскерге;
рулық алым салыққа;
дәстүр құқықтық нормаға;
рулық жиналыс мемлекеттік органға айналуы мүмкін.
Бұл өзгерістер барлық қоғамда бірдей жүрмеген.

33.

3.2. Мемлекеттіліктің қалыптасу көрсеткіштері
Қоғамда мемлекеттілік қалыптасып келе жатқанын мына белгілер көрсетеді:
• Халықтың аумақтық қағидат бойынша ұйымдастырылуы.
• Қоғамнан бөлінген жария биліктің пайда болуы.
• Кәсіби басқару аппаратының қалыптасуы.
• Тұрақты әскер немесе мәжбүрлеу құрылымдарының болуы.
• Жалпыға міндетті ережелердің қабылдануы.
• Салықтар мен алымдардың тұрақты жиналуы.
• Басқару, сот және діни қызметтердің мамандануы.
• Мемлекеттік егемендіктің бастапқы нысандарының қалыптасуы.

34.

3.3. Мемлекеттің қалыптасуының Шығыс жолы
Шығыс жолына тән ерекшеліктер:
жер қауымы мен ұжымдық меншік ұзақ уақыт сақталды;
ірі ирригациялық және қоғамдық жұмыстар қажет болды;
қауымдық басқару құрылымдары мемлекеттік органдарға айналды;
ру-тайпалық ақсүйектер әкімшілік аппаратқа айналды;
жердің маңызды бөлігі мемлекеттік немесе билеушінің меншігі ретінде қарастырылды;
орталықтандырылған бюрократиялық билік күшейді.
Бұл жол Ежелгі Египет, Вавилон, Қытай және Үндістан мысалдарымен
байланыстырылады.

35.

3.4. Мемлекеттің қалыптасуының Еуропалық жолы
Еуропалық жолға:
рулық құрылыстың белсенді ыдырауы;
жеке меншіктің дамуы;
әлеуметтік топтар мен таптардың қалыптасуы;
олардың арасындағы күрес;
аумақтық басқарудың қалыптасуы тән болды.
Афиналық жол
Мемлекет рулық қоғамның ішіндегі әлеуметтік және мүліктік
қайшылықтардың дамуы нәтижесінде қалыптасты.

36.

Римдік жол
Мемлекеттіліктің дамуына патрицийлер мен плебейлер
арасындағы күрес елеулі әсер етті. Рулық ұйым аумақтық
және мүліктік қағидаттарға негізделген саяси ұйыммен
алмастырылды.
Ежелгі германдық жол
Рим аумақтарын жаулап алған герман тайпалары кең аумақ
пен халықты бұрынғы рулық ұйым арқылы басқара алмады.
Соның нәтижесінде әскери басқару мемлекеттік аппаратқа
айналды.

37.

3.5. Көшпелі мемлекеттіліктің ерекшелігі
Көшпелі қоғамдардың мемлекеттілігін отырықшы
өркениеттердің өлшемдерімен ғана бағалау
жеткіліксіз.
Көшпелі мемлекеттілікке:
кең аумақтағы мобильді өмір салты;
мал шаруашылығы;
рулық-тайпалық байланыстардың сақталуы;
әскери ұйымның маңыздылығы;
әдет-ғұрып құқығы;
биліктің жеке бедел мен туыстық
байланыстарға сүйенуі;
тұрақты бюрократиялық аппараттың шектеулі
болуы тән болуы мүмкін.
Бұл белгілер мемлекеттіліктің жоқтығын
білдірмейді. Олар мемлекеттік ұйымның табиғи
ортаға, шаруашылыққа және мәдени дәстүрге
бейімделген ерекше нысанын көрсетеді.

38.

3.6. Жалпы және ерекше заңдылықтар
Мемлекеттердің қалыптасу жолдары әртүрлі болғанымен, бірқатар
ортақ заңдылықтарды анықтауға болады:
рулық ұйымның бұрынғы мүмкіндіктерінің жеткіліксіз болуы;
басқарудың күрделенуі;
қоғамнан бөлінген жария биліктің қалыптасуы;
аумақтық ұйымға өту;
міндетті ережелер мен мәжбүрлеу тетіктерінің пайда болуы;
басқару аппаратын қамтамасыз ететін ресурстардың жиналуы.

39.

4. Мемлекеттер типологиясы
тарихи алуан түрлілікті
түсіндіру тәсілі ретінде

40.

4.1. Мемлекет типі және типология
Мемлекет типі — белгілі бір тарихи кезеңдегі мемлекеттің маңызды әрі тұрақты қасиеттерінің
жүйесі.
Мемлекет типологиясы — мемлекеттерді маңызды белгілеріне қарай топтарға бөлу және
салыстыру.
Типология:
мемлекеттердің ұқсастықтарын анықтауға;
тарихи өзгерістерді жүйелеуге;
мемлекет дамуының әртүрлі жолдарын түсіндіруге;
нақты мемлекетті кең тарихи контексте қарастыруға мүмкіндік береді.
Типология нақты мемлекеттің бүкіл ерекшелігін толық қамтымайды. Ол зерттеуге арналған
теориялық құрал болып табылады.

41.

4.2. Формациялық тәсіл
Формациялық тәсіл мемлекеттерді қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылысына және
өндірістік қатынастарына қарай жіктейді.
Негізгі мемлекет типтері:
1. Құл иеленушілік мемлекет.
2. Феодалдық мемлекет.
3. Буржуазиялық немесе капиталистік мемлекет.
4. Социалистік мемлекет.
Кейбір жіктеулерде бұлардың алдында Шығыстық мемлекет жеке тип ретінде көрсетіледі.

42.

Формациялық тәсілдің мүмкіндіктері
экономика мен мемлекеттің байланысын көрсетеді;
меншік қатынастарының билікке ықпалын түсіндіреді;
әлеуметтік топтар мен мемлекеттің арақатынасын талдайды;
тарихи дамуды кезеңдерге бөлуге мүмкіндік береді.
Шектеулері
тарихты бір ғана сызық бойынша дамитын процесс ретінде көрсетуі мүмкін;
мәдени, діни және ұлттық факторларды жеткіліксіз бағалайды;
көшпелі және Шығыс қоғамдарының ерекшеліктерін толық түсіндірмейді;
экономикалық жағдайы ұқсас мемлекеттердің айырмашылықтарын ашуда шектеулі.

43.

44.

4.3. Өркениеттік тәсіл
Өркениеттік тәсіл мемлекеттердің айырмашылықтарын:
мәдениет;
дін;
география;
тарихи тәжірибе;
психологиялық ерекшелік;
құндылықтар;
құқықтық және саяси дәстүрлер арқылы түсіндіреді.
Бұл тәсіл мемлекеттерді бір ғана әмбебап тарихи сызбаға орналастырмайды. Әр өркениет
мемлекеттіліктің өзіндік нысанын қалыптастыруы мүмкін.

45.

Өркениеттік тәсілдің мүмкіндіктері
тарихи дамудың көпнұсқалылығын көрсетеді;
мәдениет пен мемлекеттің байланысын түсіндіреді;
көшпелі және отырықшы өркениеттердің ерекшеліктерін ескереді;
биліктің моральмен, дінмен және құндылықтармен байланысын ашады;
әр қоғамның тарихи тәжірибесін ескеруге мүмкіндік береді.
Шектеулері
экономикалық және әлеуметтік факторларды екінші орынға ығыстыруы мүмкін;
өркениеттің шекарасын нақты анықтау қиын;
кейде мемлекеттен гөрі жалпы қоғамды жіктеуге жақындайды;
бір өркениет ішіндегі мемлекеттердің айырмашылықтарын жеткілікті түсіндірмеуі
мүмкін.

46.

4.4. Екі тәсілді бірге қолдану
Формациялық және өркениеттік тәсілдер бірін-бірі толтыра алады.
Сұрақ
Формациялық тәсіл
Өркениеттік тәсіл
Негізгі өлшем
Экономика және меншік
Мәдениет және тарихи дәстүр
Дамуды түсіну
Кезеңдік, салыстырмалы түрде сызықтық
Көпнұсқалы
Негізгі назар
Әлеуметтік топтар мен өндіріс
Құндылықтар, дін, мәдениет
Күшті жағы
Материалдық негізді түсіндіреді
Тарихи ерекшелікті түсіндіреді
Шектеуі
Рухани факторларды әлсіретеді
Экономикалық факторларды
әлсіретуі мүмкін

47.

Мемлекетті зерттегенде:
экономикалық негізді;
әлеуметтік құрылымды;
табиғи ортаны;
мәдениетті;
дінді;
тарихи тәжірибені;
саяси институттарды бірге қарастыру қажет.

48.

Қорытынды
Мемлекеттің пайда болуы бір оқиғамен немесе бір себеппен түсіндірілмейді. Бұл — қоғамның шаруашылығы,
әлеуметтік құрылымы, басқару жүйесі, әскери ұйымы, аумақтық құрылысы және рухани өмірі өзгерген ұзақ
тарихи процесс.
Мемлекеттің пайда болуы туралы әр теория осы процестің белгілі бір қырын көрсетеді:
теологиялық теория — биліктің рухани заңдастырылуын;
патриархалдық теория — туыстық ұйымның рөлін;
қоғамдық шарт теориясы — биліктің келісім мен жауапкершілікке негізделуін;
күштеу теориясы — соғыс пен жаулап алуды;
органикалық теория — әлеуметтік жүйенің күрделенуін;
психологиялық теория — бедел мен бағынуды;
әлеуметтік-экономикалық теория — өндіріс, меншік және әлеуметтік жіктелуді;
ирригациялық модель — ірі қоғамдық жұмыстар мен орталықтанған басқаруды түсіндіреді.
Ешбір теория барлық мемлекеттердің пайда болуын толық түсіндірмейді. Сондықтан теорияларды дайын тарихи
шындық ретінде емес, дәлелдері, мүмкіндіктері және шектеулері бар түсіндіру модельдері ретінде қолдану қажет.

49.

Практикалық бөлім
1-тапсырма. Теорияларға салыстырмалы сараптама
Әр топқа бір теория беріледі. Топ мына кестені толтырады:
Талдау элементі
Теорияның атауы
Негізгі өкілдері
Басты фактор
Мемлекет не үшін пайда болады?
Теория қандай тарихи құбылысты жақсы
түсіндіреді?
Қандай мәселені ашық қалдырады?
Қандай басқа теориямен толықтыруға болады?
Қорытынды баға
Жауап

50.

Қорытынды баға мына нұсқалардың бірі болуы мүмкін:
түсіндіру мүмкіндігі жоғары;
белгілі тарихи жағдайға ғана жарамды;
өзге теориямен бірге қолдану қажет;
ғылыми тексеру мүмкіндігі шектеулі.

51.

2-тапсырма. Теорияны тарихи жағдаятқа қолдану
Жағдаят
Өзен бойындағы бірнеше қауым күрделі суару жүйесін бірге салды. Жұмысты ұйымдастыратын
тұрақты басқарушылар тобы құрылды. Олар өнімнің бір бөлігін жинап, құрылыс пен күзетті
қаржыландырды. Кейін басқару қызметі мұрагерлік сипат алып, тұрақты әскер пайда болды.
Сұрақтар:
1. Бұл мемлекеттіліктің қалыптасуын қай теория жақсы түсіндіреді?
2. Әлеуметтік-экономикалық теория қандай қосымша түсінік береді?
3. Психологиялық немесе теологиялық теория қандай құбылысты түсіндіруі мүмкін?
4. Бір ғана теорияны қолданудың шектеуі неде?

52.

3-тапсырма. Түсіндіру моделін P2P-рецензиялау
Әр студент бір теория бойынша 120–150 сөздік түсіндіру моделін жазады.
Мәтінде:
1. Теорияның негізгі тезисі.
2. Оның түсіндіретін бір қыры.
3. Нақты тарихи мысал.
4. Теорияның бір шектеуі.
5. Оны толықтыратын басқа теория көрсетіледі.
Жұмыстар жұппен алмастырылады.

53.

Рецензия парағы
Критерий
Иә
Теорияның негізгі тезисі
дұрыс берілген
Себеп пен салдар
ажыратылған
Тарихи мысал теорияға
сәйкес келеді
Теорияның түсіндіру
мүмкіндігі көрсетілген
Теорияның шектеуі
анықталған
Балама түсіндіру моделі
ұсынылған
Қорытынды дәлелдерге
сәйкес келеді
Рецензент соңында екі сөйлем жазады:
Жұмыстың ең сәтті тұсы:
Нақтылауды қажет ететін тұсы:
Ішінара
Жоқ

54.

4-тапсырма. Формациялық және өркениеттік типология
Көшпелі мемлекеттілікті екі тәсілмен талдаңыз:
1. Формациялық тәсіл қандай белгілерге назар аударады?
2. Өркениеттік тәсіл нені түсіндіреді?
3. Қай тәсіл көшпелі қоғамның ерекшелігін жақсырақ көрсетеді?
4. Екі тәсілді бірге қолданғанда қандай толық көрініс қалыптасады?

55.

Сабақ соңындағы рефлексия
Сөйлемді аяқтаңыз:
«Мемлекеттің пайда болуын бір ғана теориямен түсіндіру жеткіліксіз, өйткені...»