Болегенова Дильназ. 5 лекция презентация

1.

5-ЛЕКЦИЯ
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ
Этногенез • «Қазақ» этнонимі • Қазақ жүздері
ДУИС-26-1к тобының студенті
Болегенова Дильназ

2.

Қазақ халқының қалыптасуы
Қазақ халқының қалыптасуы — ұзақ тарихи-этникалық үдеріс.
Оның бастауын энеолит, қола және ерте темір дәуірлерінен іздейміз.
Қазақстан аумағында Андронов және Беғазы–Дәндібай мәдениеттері қалыптасты.
Сақ, сармат, үйсін, қаңлы, ғұн және түркі тайпалары қазақ халқының этногенезіне
үлес қосты.
Этногенез — халықтың қалыптасу және даму үдерісі.
Қазақ халқының қалыптасуы • 2

3.

Ежелгі тайпалар мен түркі мемлекеттері
Б.з.б. VII–IV ғғ.
Сақ тайпалары
Б.з.б. IV–III ғғ.
Үйсін, Қаңлы,
Алан
Б.з.б. III ғ. – б.з. I ғ.
542 жыл
Ғұндар, Мөде
Түрік қағанаты
Түркі дәуірінде ортақ тілдік және мәдени байланыстар күшейді.
Қазақ халқының қалыптасуы • 3
603 жыл
Батыс Түрік
қағанаты

4.

Ортағасырлық мемлекеттер
Түргеш қағанаты — 704–756 жж.
Қарлұқ мемлекеті — 756–940 жж.; Қарахан мемлекеті — 942–1212 жж.
Оғыз мемлекеті — IX ғасырдың соңы – XI ғасырдың басы.
Қимақ мемлекеті — 893 жылдан XI ғасырдың басына дейін.
Қыпшақтар XI–XIII ғасырларда кең аумаққа таралып, қазақ халқының қалыптасуында маңызды
рөл атқарды.
Қыпшақ тілі мен мәдениеті кейінгі қазақ этникалық дамуына ықпал етті.
Қазақ халқының қалыптасуы • 4

5.

Моңғол шапқыншылығы және Алтын Орда
XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы қалалар мен шаруашылыққа үлкен зиян келтірді.
Халықтың көші-қоны күшейіп, бұрынғы мәдени және экономикалық байланыстар әлсіреді.
XIII ғасырдың 40-жылдарында Батый Алтын Орданың негізін қалады.
XIV–XV ғасырларда Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы және Моғолстан сияқты
мемлекеттер өмір сүрді.
Осы мемлекеттердегі тайпалардың араласуы мен бірігуі қазақ халқының қалыптасуына әсер
етті.
Қазақ халқының қалыптасуы • 5

6.

Қазақ хандығының құрылуы
XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр ханнан бөлініп көшті.
Моғолстан ханы Есен-Бұға оларға Шу өңірі мен Қозыбасы маңынан жер берді.
Мұхаммед Хайдар Дулати бұл оқиғаны «Тарих-и Рашиди» еңбегінде жазған.
Көшіп келген тайпалардың бірігуі Қазақ хандығының құрылуына негіз болды.
Қасым хан тұсында қазақтардың саны өсіп, «қазақ» атауы кеңінен орнықты.
Керей мен Жәнібек — Қазақ хандығының негізін қалаушылар.
Қазақ халқының қалыптасуы • 6

7.

«Қазақ» этнонимі
«Қазақ» атауының шығу тегі туралы ортақ қабылданған бір ғана түсінік жоқ.
Кейбір зерттеушілер бұл сөзді «еркін», «тәуелсіз», «кезбе» мағыналарымен байланыстырады.
Шоқан Уәлиханов оны «батыр, ержүрек» ұғымымен байланыстырған.
В. Радлов — «еркін адам», Ш. Құдайбердіұлы — «өз алдына ел болып жүрген халық» деп
түсіндірген.
«Алаш» атауы да қазақ халқының тарихи бірлігімен байланысты қолданылады.
Қазақ халқының қалыптасуы • 7

8.

Қазақ жүздерінің қалыптасуы
Жүздер — тарихи, географиялық және шаруашылық жағдайларға байланысты
қалыптасқан тайпалық бірлестіктер.
Ғалымдар жүздердің пайда болуын әртүрлі түсіндіреді: аумақтық, шаруашылық, әскерисаяси және тарихи себептер.
Жүздер үш бөлек халықты емес, біртұтас қазақ халқының аймақтық бірлестіктерін білдірді.
Барлық жүзге ортақ тіл, мәдениет, салт-дәстүр және тұрмыс болды.
Қазақ халқының қалыптасуы • 8

9.

Ұлы, Орта және Кіші жүз
ҰЛЫ ЖҮЗ
ОРТА ЖҮЗ
Жетісу және Оңтүстік
Қазақстан
Орталық, Шығыс және
Солтүстік Қазақстан
Үйсін, Дулат, Албан, Суан,
Жалайыр, Шапырашты
Арғын, Найман, Керей, Уақ,
Қоңырат, Қыпшақ
КІШІ ЖҮЗ
Батыс Қазақстан
Әлімұлы, Байұлы, Жетіру
Жүздердің ортақ мақсаты — жерді, елді және ру-тайпалардың мүддесін қорғау.
Қазақ халқының қалыптасуы • 9

10.

Қорытынды
Қазақ халқының қалыптасуы ежелгі тайпалардан басталып, бірнеше ғасыр бойы
жалғасты.
Түркі дәуірі, ортағасырлық мемлекеттер және Алтын Орда кезеңі этникалық бірігуге ықпал
етті.
XV ғасырда Керей мен Жәнібек бастаған көш Қазақ хандығының құрылуына негіз болды.
«Қазақ» этнонимі халықтың тарихи өзіндік атауына айналды.
Үш жүз — ортақ тілі, мәдениеті мен тарихы бар біртұтас қазақ халқының бөліктері.
Назарларыңызға рақмет!
Қазақ халқының қалыптасуы • 10