Чыгымдар_жөнүндө_түшүнүк_жана_классификациясы

1.

Чыгымдар жөнүндө түшүнүк жана
чыгымдардын классификациясы
Экономикалык мазмуну, түз/кыйыр, туруктуу/өзгөрмө, өндүрүштүк чыгымдар жана башкаруучулук
чечимдер үчүн релеванттуулук

2.

1
Чыгымдар жөнүндө түшүнүк
Чыгымдар:
Чыгымдар — бул уюм өзүнүн ишмердүүлүгүн жүргүзүүдө
продукцияны өндүрүүгө, иштерди аткарууга, кызмат
көрсөтүүгө жана уюмду башкарууга пайдаланган
ресурстардын наркы.
ресурстардын наркы →
өндүрүш · иштер · кызматтар · башкаруу
Чыгымдарга төмөнкүлөр кириши мүмкүн:
материалдар
кызматкерлердин эмгек акысы
эмгек акыга байланыштуу
чегерүүлөр
негизги каражаттардын
амортизациясы
электр энергиясы
ижара акысы
транспорттук чыгымдар
башка уюмдардын кызмат
көрсөтүүлөрү
байланыш кызматтары жана башка
ресурстар
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
1

3.

Мисал: эмерек өндүрүүчү 10 даана стол жасады
Ресурс
Суммасы, сом
Жыгач
30 000
Ресурстардын түзүлүшү, сом
35000
30000
Фурнитура
5 000
Жумушчулардын эмгек акысы
20 000
Электр энергиясы
4 000
30,000
25000
20,000
20000
15000
10000
Жабдуулардын амортизациясы
6 000
Жалпы чыгымдар
65 000
6,000
5,000
5000
4,000
0
Жыгач
Фурнитура
Эмгек акы
Электр
Амортизация
Демек, 10 даана столду өндүрүүгө уюм 65 000 сом чыгым жумшады.
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
2

4.

2
Чыгымдар, чыгашалар жана өздүк нарк — бир эле түшүнүк эмес
Чыгымдар
Чыгашалар
Өздүк нарк
Уюмдун ишмердүүлүгүнө байланыштуу
ресурстарды сатып алууга же пайдаланууга
кеткен нарк.
Бухгалтердик эсептин эрежелерине ылайык
белгилүү бир отчеттук мезгилдин финансылык
натыйжасына тиешелүү болгон чыгымдар.
Продукцияны өндүрүүгө, иштерди аткарууга
же кызматтарды көрсөтүүгө байланышкан
чыгымдардын акчалай түрдөгү
чагылдырылышы.
Сатып алынган материалдардын бардык суммасы дароо эле отчеттук мезгилдин чыгашасына айланбайт.
Сатып алынган материалдар 100 000 сом ·
пайдаланган материалдар 60 000 сом ·
запаста калган материалдар 40 000 сом
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
200 000 сом ÷ 100 даана = 2 000 сом / даана (өздүк нарк)
3

5.

3
Чыгымдарды классификациялоо эмне үчүн керек?
1
3
5
7
продукциянын өздүк наркын
эсептөө
чыгымдарды контролдоо
бюджет түзүү
ишмердүүлүктүн натыйжалуулугун
талдоо
2
4
6
бааны аныктоо
башкаруучулук чечимдерди кабыл
алуу
пайданы аныктоо
Бир эле чыгымды ар кандай белгилер боюнча
классификациялоого болот
Мисалы, өндүрүштүк жумушчунун эмгек акысы бир эле учурда:
түз чыгым
өндүрүштүк чыгым
өзгөрмө чыгым
болушу мүмкүн.
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
4

6.

4
Чыгымдардын классификациясы
Чыгымдар төмөнкү белгилер боюнча классификацияланат:
1
2
3
экономикалык
мазмуну боюнча
өздүк наркка киргизүү
ыкмасы боюнча
өндүрүш көлөмүнө
болгон мамилеси
боюнча
4
5
6
багыты боюнча
контролдоо
мүмкүнчүлүгү боюнча
башкаруучулук
чечимдерди кабыл
алуу үчүн
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
5

7.

5
Экономикалык элементтер боюнча чыгымдардын классификациясы
Экономикалык мазмуну боюнча чыгымдар кандай ресурстар пайдаланылганына жараша топтоштурулат.
1
Материалдык чыгымдар
Пайдаланылган материалдардын, чийки заттын, отундун, энергиянын жана башка материалдык
ресурстардын наркы.
2
Эмгек акыга кеткен чыгымдар
Уюмдун ишмердүүлүгүнө байланыштуу кызматкерлерге төлөнгөн эмгек акы.
3
Чегерүүлөр
КР мыйзамдарына ылайык кызматкерлердин эмгек акысына байланыштуу жүргүзүлүүчү милдеттүү
чегерүүлөр.
4
Амортизация
Негизги каражаттын наркын анын пайдалуу кызмат өтөө мөөнөтүнүн ичинде системалуу түрдө бөлүштүрүү.
5
Башка чыгымдар
Кызмат көрсөтүүлөр, байланыш, ижара акысы, банктык кызматтар, иш сапар чыгымдары ж.б.
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
6

8.

Мисалдар: материалдык чыгымдар жана амортизация
Материалдык чыгымдар
Амортизация мисалы
Жабдуунун наркы 600 000 сом, пайдалуу мөөнөтү 5 жыл.
12,000
8,000
600 000 ÷ 5 = 120 000 сом
50,000
Жылдык амортизация — 120 000 сом.
Жыгач
Лак
Фурнитура
50 000 + 8 000 + 12 000 = 70 000 сом
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Чегерүүлөр: КР мыйзамдарына ылайык эмгек акыга байланыштуу милдеттүү
чегерүүлөр.
Башка чыгымдар: кызмат көрсөтүүлөр, байланыш, ижара, банктык кызматтар, иш
сапар чыгымдары.
7

9.

6
Түз жана кыйыр чыгымдар
ТҮЗ ЧЫГЫМДАР
КЫЙЫР ЧЫГЫМДАР
Белгилүү бир продукцияга, ишке же кызматка түздөн-түз тиешелүү
кылып бөлүштүрүүгө мүмкүн болгон чыгымдар.
Белгилүү бир продукцияга түздөн-түз тиешелүү кылып бөлүштүрүүгө
мүмкүн болбогон жана бөлүштүрүү базасын колдонуу менен
продукцияларга бөлүштүрүлүүчү чыгымдар.
• чийки зат
• негизги материалдар
• өндүрүштүк жумушчулардын эмгек акысы
• белгилүү бир эсеп объектисине түздөн-түз тиешелүү болгон башка
чыгымдар
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
• цехтин жарыктандыруу чыгымдары
• цех башчысынын эмгек акысы
• жалпы өндүрүштүк жабдуулардын амортизациясы
• өндүрүштүк жайды күтүү чыгымдары
8

10.

Мисал: столдор жана отургучтар өндүрүү
Чыгымдардын түрү
Суммасы, сом
Столдор үчүн жыгач
50 000
Чыгымдардын түзүлүшү
140000
120000
Отургучтар үчүн жыгач
30 000
Столдорду жасаган жумушчулардын эмгек акысы
25 000
Отургучтарды жасаган жумушчулардын эмгек акысы
15 000
130,000
120,000
100000
80000
60000
40000
20000
Цехтин жарыктандыруусу
10 000
10,000
0
Түз чыгымдар
Түз чыгымдар: 50 000+30 000+25 000+15 000 = 120 000 сом
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Кыйыр чыгымдар: 10 000 сом
Кыйыр чыгымдар
Жалпы
Жалпы чыгымдар: 130 000 сом
9

11.

7
Туруктуу жана өзгөрмө чыгымдар
Бул классификация чыгымдардын өндүрүш көлөмү өзгөргөндө кандай өзгөрөрүн көрсөтөт.
Өзгөрмө чыгымдар
Өндүрүш көлөмүнө жараша өзгөрүп турат. Продукция канчалык көп өндүрүлсө, өзгөрмө чыгымдардын жалпы суммасы ошончолук
көбөйөт.
Формула: Чөзг = Чбирдик × Q
(Чөзг — өзгөрмө чыгымдар;
(Q) — өндүрүлгөн продукциянын саны.
Материалдык чыгымдар: 1 продукцияга 500 сом
Саны
10
20
50
100
60000
50000
Чыгым, сом
5 000
10 000
25 000
50 000
40000
30000
20000
10000
0
10
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
20
50
100
10

12.

7
Туруктуу жана өзгөрмө чыгымдар
Бул классификация чыгымдардын өндүрүш көлөмү өзгөргөндө кандай өзгөрөрүн көрсөтөт.
Мисал: цехтин ижара акысы — 80 000 сом/ай
Өндүрүш көлөмү
Ижара акысы
Туруктуу чыгымдар
Белгилүү бир мезгилдин жана өндүрүш көлөмүнүн тиешелүү
диапазонунун ичинде өндүрүш көлөмү өзгөргөндө түздөн-түз өзгөрбөгөн
чыгымдар.
Мисалы: ижара акысы, административдик эмгек акы, сызыктуу
амортизация, күзөт чыгымдары.
Ижара акысынын жалпы суммасы 80 000 сом бойдон калат.
Бирок бир даана продукцияга туура келген туруктуу чыгым өндүрүш
көлөмү көбөйгөн сайын азаят: 100 даана → 800 сом, 400 даана → 200
сом.
100 даана
80 000
200 даана
80 000
500 даана
80 000
1 даанага туура келген туруктуу чыгым
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
800
200
100
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
400
10

13.

8
Аралаш чыгымдар
Айрым чыгымдар бир эле учурда туруктуу жана өзгөрмө бөлүктөн
турат.
Аралаш чыгымдын түзүлүшү
8000
7000
Мисалы, электр энергиясына төлөнүүчү акы төмөнкүлөрдөн турушу
мүмкүн:
6000
5000
Т
Белгиленген туруктуу төлөм
4000
3000
А
Иш жүзүндө керектелген электр энергиясынын көлөмүнө жараша
төлөм
2000
1000
0
0
Мындай чыгымдар аралаш чыгымдар деп аталат.
50
150
Керектелген энергия
Туруктуу бөлүк
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
100
Аралаш чыгым
12

14.

9
Өндүрүштүк жана өндүрүштүк эмес чыгымдар
ӨНДҮРҮШТҮК ЧЫГЫМДАР
ӨНДҮРҮШТҮК ЭМЕС ЧЫГЫМДАР
Продукцияны өндүрүү менен түздөн-түз байланышкан чыгымдар.
Продукцияны түздөн-түз өндүрүү менен байланышпаган чыгымдар.
• чийки зат
• административдик чыгымдар
• материалдар
• башкаруу чыгымдары
• өндүрүштүк жумушчулардын эмгек акысы
• жарнама жана сатууга байланыштуу чыгымдар
• өндүрүштүк жабдуулардын амортизациясы
• өндүрүшкө түздөн-түз тиешелүү болбогон башка чыгымдар
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
13

15.

10
Продукцияга тиешелүү чыгымдар жана мезгилдин чыгымдары
Продукцияга тиешелүү чыгымдар
Мезгилдин чыгымдары
Продукцияны өндүрүү менен байланышкан жана анын өндүрүштүк
өздүк наркын түзгөн чыгымдар.
Белгилүү бир отчеттук мезгилге тиешелүү болгон жана продукциянын
өндүрүштүк өздүк наркына түздөн-түз киргизилбеген чыгымдар.
материалдар
өндүрүштүк эмгек акы
административдик чыгымдар
сатууга байланыштуу чыгымдар
жалпы өндүрүштүк чыгымдар
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
14

16.

11
Контролдонуучу жана контролдонбогон чыгымдар
Контролдонуучу чыгымдар
Контролдонбогон чыгымдар
Белгилүү бир жетекчи же жооптуу адам таасир эте ала турган
чыгымдар.
Белгилүү бир жооптуу адам өзүнүн ыйгарым укуктарынын чегинде
түздөн-түз таасир эте албаган чыгымдар.
Мисалы, бөлүмдүн жетекчиси төмөнкүлөрдү контролдой алат:
• кеңсе буюмдарына кеткен чыгымдар
• байланыш чыгымдары
Мисалы, өндүрүш участогунун башчысы келишимде белгиленген
ижара акысын өзгөртө албашы мүмкүн.
• айрым иш сапар чыгымдары
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
15

17.

12
Релеванттуу жана релеванттуу эмес чыгымдар
Бул классификация башкаруучулук чечимдерди кабыл алууда өзгөчө маанилүү.
Релеванттуу чыгымдар
— кабыл алынган чечимге жараша өзгөрө турган
чыгымдар
Өз алдынча өндүрүү
Релеванттуу эмес чыгымдар
— кабыл алынган чечимге карабастан өзгөрбөй
турган чыгымдар
сом
Материалдар
20 000
Эмгек акы
15 000
Өзгөрмө жалпы өндүрүштүк чыгымдар
5 000
Туруктуу чыгымдар (эки вариантта тең сакталат)
30 000
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Мисал: тетикти өзү өндүрүүбү же даяр түрүндө
сатып алуубу?
Релеванттуу чыгымдар (өндүрүү): 20 000+15 000+5 000 = 40 000 сом
Сатып алуу баасы: 45 000 сом
Туруктуу 30 000 сом эске алынбайт — эки вариантта тең сакталат.
16

18.

13–14
Чектүү жана орточо чыгымдар
Чектүү чыгымдар
Орточо чыгымдар
Продукциянын дагы бир кошумча бирдигин өндүрүүдө пайда болгон
кошумча чыгымдар.
Жалпы чыгымдардын орточо эсеп менен продукциянын бир бирдигине
туура келген суммасы.
Формула: ОЧ = Жалпы чыгымдар ÷ Өндүрүлгөн продукциянын саны
100 даана → 200 000 сом
101 даана → 202 000 сом
Чектүү чыгым = 202 000 − 200 000 = 2 000 сом
300 000 ÷ 1 000 = 300 сом / даана
Кошумча бир бирдикти өндүрүү жалпы чыгымдарды 2 000 сомго көбөйтөт.
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
17

19.

15
Чыгымдардын классификациясынын кыскача схемасы
Классификациялоо белгиси
Чыгымдардын түрлөрү
Экономикалык мазмуну боюнча
материалдык чыгымдар, эмгек акы, чегерүүлөр, амортизация, башка чыгымдар
Таандык кылуу ыкмасы боюнча
түз, кыйыр
Өндүрүш көлөмүнө болгон мамилеси боюнча
туруктуу, өзгөрмө, аралаш
Багыты боюнча
өндүрүштүк, өндүрүштүк эмес
Мезгил боюнча
продукцияга тиешелүү чыгымдар, мезгилдин чыгымдары
Контролдоо мүмкүнчүлүгү боюнча
контролдонуучу, контролдонбогон
Башкаруучулук чечимдерди кабыл алуу үчүн
релеванттуу, релеванттуу эмес
Бирдикке эсептөө боюнча
орточо, чектүү
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
18

20.

ПРА КТ ИК АЛ Ы К ТА ПШ Ы Р МА ЛА Р
8 тапшырма аркылуу түз/кыйыр, туруктуу/өзгөрмө,
релеванттуу чыгымдарды жана өздүк наркты эсептөө
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
19

21.

1
тапшырма. Чыгымдарды классификациялоо
Эмерек өндүрүүчү ишкана: жыгач 100 000, чогултуучулардын эмгек акысы 60 000, цехтин ижарасы 50 000, директордун эмгек акысы 40 000, электр энергиясы 20 000,
жарнама 15 000, амортизация 25 000 сом.
180000
160000
160,000
140000
120000
95,000
100000
80000
55,000
60000
40000
20000
0
Түз чыгымдар
Кыйыр өндүрүштүк
Өндүрүштүк эмес
Жооп: түз чыгымдар — 160 000 сом; кыйыр өндүрүштүк чыгымдар — 95 000 сом; өндүрүштүк эмес чыгымдар — 55 000 сом.
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
20

22.

2
тапшырма. Туруктуу жана өзгөрмө чыгымдар
1 отургуч: материалдар 800, эмгек акы 400, өзгөрмө ЖӨЧ 100 сом. Айлык
туруктуу чыгымдар — 120 000 сом. Айда 500 отургуч өндүрүлдү.
Жалпы чыгымдардын түзүлүшү
700000
650,000
600000
1
1 отургучка өзгөрмө чыгым
800+400+100 = 1 300 сом
500000
400000
300000
2
Жалпы өзгөрмө чыгымдар
1 300 × 500 = 650 000 сом
200000
120,000
100000
3
Жалпы чыгымдар
650 000+120 000 = 770 000 сом
4
1 отургучка кеткен чыгым
770 000 ÷ 500 = 1 540 сом
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
0
Өзгөрмө чыгым
Туруктуу чыгым
Бир отургучка кеткен жалпы чыгым — 1 540 сом
21

23.

3–4
тапшырма. Өндүрүш көлөмү жана өздүк нарк
3-тапшырма: 1 даанага өзгөрмө чыгым 700 сом, айлык туруктуу 140 000
сом.
700000
4-тапшырма: 1 000 даана продукция — материалдар 300 000, эмгек акы 150 000,
чегерүүлөр 30 000, электр 50 000, амортизация 70 000 сом.
630,000
600000
500000
420,000
Жалпы өндүрүштүк чыгымдар:
300 000+150 000+30 000+50 000+70 000 = 600 000 сом
400000
300000
280,000
200000
100000
0
200 даана
400 даана
700 даана
1 даананын өздүк наркы:
600 000 ÷ 1 000 = 600 сом
Ч_жалпы = Ч_туруктуу + Ч_өзгөрмө×Q → 280 000 / 420 000 / 630 000 сом
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
22

24.

5–6
тапшырма. Кызмат чыгымдары жана «өндүрүү же сатып алуу»
5-тапшырма: А жана Б кызматтары — материалдар 30 000/20 000, эмгек акы 40 000/30
000, кеңсенин ижарасы 50 000, интернет 10 000 сом.
6-тапшырма: тетик — материалдар 25 000, эмгек акы 20 000, өзгөрмө ЖӨЧ 10 000,
туруктуу 40 000 сом. Жеткирүүчүнүн баасы — 65 000 сом.
70000
60000
65,000
55,000
50000
60,000
40000
30000
120,000
20000
10000
0
Өз алдынча өндүрүү (релеванттуу)
Түз чыгымдар
Кыйыр чыгымдар
Сатып алуу
Айырма: 65 000 − 55 000 = 10 000 сом
Жалпы чыгымдар: 180 000 сом
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
23

25.

7–8
тапшырма. Чектүү чыгым жана комплекстүү эсеп
7-тапшырма
500 даана — 450 000 сом
501 даана — 450 700 сом
Чектүү чыгым = 450 700 − 450 000 = 700 сом
Продукциянын кошумча бир бирдигин өндүрүү жалпы чыгымдарды 700
сомго көбөйтөт.
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
8-тапшырма — 2 000 даана
Көрсөткүч
Суммасы
Түз өндүрүштүк чыгымдар
860 000
Кыйыр өндүрүштүк чыгымдар
180 000
Жалпы өндүрүштүк чыгымдар
1 040 000
Өндүрүштүк эмес чыгымдар
180 000
Жалпы чыгымдар
1 220 000
1 даананын өндүрүштүк өздүк наркы
520 сом
24

26.

Контролдук суроолор
1
Чыгымдар деген эмне?
9
Өндүрүштүк чыгымдарга кайсы чыгымдар кирет?
2
Чыгымдар менен чыгашалардын айырмасы эмнеде?
10
Мезгилдин чыгымдары деген эмне?
3
Өздүк нарк деген эмне?
11
Релеванттуу чыгымдар деген эмне?
4
Чыгымдарды классификациялоо эмне үчүн зарыл?
12
Чектүү чыгымдар деген эмне?
5
Кандай чыгымдар түз чыгымдар деп аталат?
13
Орточо чыгымдар кандай эсептелет?
6
Кыйыр чыгымдар деген эмне?
14
Бир эле чыгымды эмне үчүн бир нече классификациялык топко киргизүүгө болот?
7
Туруктуу чыгымдар өзгөрмө чыгымдардан эмнеси менен айырмаланат?
15
Жетекчи үчүн чыгымдар жөнүндө маалымат эмне үчүн маанилүү?
8
Аралаш чыгымдар деген эмне?
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
25

27.

ЭҢ НЕГИЗГИСИ
Түз чыгымдар
↔
Кыйыр чыгымдар
Өзгөрмө чыгымдар
↔
Туруктуу чыгымдар
Өндүрүштүк чыгымдар
↔
Өндүрүштүк эмес чыгымдар
Жалпы логикасы:
Чыгымдар
→
Классификациялоо
ЧЫГЫМДАР ЖӨНҮНДӨ ТҮШҮНҮК ЖАНА КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
→
Өздүк наркты аныктоо
→
Талдоо
→
Башкаруучулук чечим
26