Домендік атаулар жүйесі және ақпаратты беру

1.

Домендік атаулар жүйесі және ақпаратты беру
Тереңдетілген түсіндіру • 9-сынып
хаттамалары
DNS
Интернет қалай мекенжайды табады
және деректі жеткізеді?
DNS доменді IP-мекенжайға аударады. TCP/IP деректі
жеткізеді. HTTP/HTTPS веб-бетті ашады. FTP файлды
тасымалдайды.
IP
TCP/IP
HTTPS
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
1

2.

Сабақтың мақсаты
Негізгі ұғымдарды жүйелі түрде байланыстырамыз
Бүгін түсінеміз
Сабақ соңында оқушы
DNS не үшін қажет екенін;
доменді деңгейлерге бөледі;
домен құрылымын: root, TLD, екінші деңгей,
субдомен;
DNS сұранысының ретін түсіндіреді;
дерек беруде IP, TCP/UDP, HTTP/HTTPS, FTP
хаттамаларының рөлін;
nslookup және ping нәтижесін талдайды.
хаттаманы қызметіне қарай таңдайды;
браузерге сайт атауын енгізгенде қандай
қадамдар орындалатынын.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
2

3.

Негізгі мәселе
Адамға домен ыңғайлы, компьютерге IP қажет
Адам жазады
Компьютер іздейді
bilimland.kz
IP-мекенжай
DNS аударады
DNS - домендік атауды IP-мекенжайға сәйкестендіретін жүйе.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
3

4.

DNS деген не?
Domain Name System
DNS - интернеттің «атаулар анықтамалығы»
пайдаланушы енгізген домендік атауды IP-мекенжайға түрлендіреді;
әртүрлі деңгейдегі DNS серверлері арқылы жауап іздейді;
браузерге сайт орналасқан сервермен байланысуға мүмкіндік береді;
кэш қолдану арқылы қайталанған сұраныстарды жылдамдатады.
Мысал: www.example.com → 93.184.216.34
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
4

5.

Домен құрылымы
Доменді оңнан солға қарай талдаймыз
www
субдомен
.
school
екінші деңгей
.
edu
екінші деңгей/аймақ
.
kz
жоғарғы деңгей TLD
Ереже: ең оң жақ бөлік - жоғарғы деңгейлі домен. Ол доменнің аймағын немесе түрін
көрсетеді.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
5

6.

DNS сұранысы қалай жүреді?
Браузерден серверге дейінгі жол
1
Браузерге домен енгізіледі
2
Компьютер DNS серверге сұраныс жібереді
3
DNS сәйкес IP-мекенжайды табады
4
Браузер IP арқылы серверге қосылады
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
6

7.

DNS кэші
Неге сайт екінші рет жылдам ашылады?
Кэш деген не?
Артықшылығы
Компьютер немесе DNS сервер бұрынғы
жауапты уақытша сақтайды.
сұраныс жылдамдығы артады;
Сол домен қайта сұралса, жауап тезірек
беріледі.
бір доменге қайта кіру жеңілдейді.
желідегі жүктеме азаяды;
Кэш уақыт өткен соң жаңарады.
Тереңдету: DNS жазбаларының өмір сүру уақыты TTL арқылы шектеледі.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
7

8.

DNS жазбаларының түрлері
Қысқаша танысу
A
Доменді IPv4 мекенжайымен байланыстырады
AAAA
Доменді IPv6 мекенжайымен байланыстырады
CNAME
Бір доменді басқа доменнің бүркеншік аты етеді
MX
Электрондық поштаны қабылдайтын серверді көрсетеді
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
8

9.

Ақпаратты беру хаттамалары
Әр хаттаманың өз міндеті бар
IP
адресация және бағыттау
TCP
сенімді жеткізу, реттеу, қайта жіберу
UDP
жылдам, бірақ кепілсіз жеткізу
HTTP/HTTPS
веб-беттермен жұмыс
FTP
файлдарды тасымалдау
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
9

10.

TCP және UDP айырмашылығы
Тереңдетілген түсіндіру
TCP
UDP
байланыс орнатады;
байланыс орнатпай жібереді;
пакеттердің толық жетуін тексереді;
жылдам жұмыс істейді;
жоғалған пакетті қайта сұратады;
жоғалған пакет қайта сұралмауы мүмкін;
мысал: веб-бет, файл жүктеу.
мысал: онлайн ойын, бейнеқоңырау.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
10

11.

HTTP және HTTPS
Веб-парақша қалай ашылады?
HTTP
HTTPS
Веб-бетті сұрау және жауап алу үшін
қолданылады. Байланыс қорғалмаған
болуы мүмкін.
HTTP + шифрлау. Құпия деректерді
қорғау үшін қауіпсіз қосылым жасайды.
Браузердегі құлып белгісі - қорғалған қосылымның белгісі.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
11

12.

Бір сайт ашылғанда не болады?
Толық сценарий
Домен енгізіледі
Сервер табылады
Қосылым
құрылады
Бет сұралады
Файл жүктеледі
DNS
IP
TCP
HTTPS
FTP/HTTPS
домен → IP
адресация
сенімді жеткізу
қорғалған веб
файл тасымалдау
Маңызды: интернеттегі бір әрекетте бірнеше хаттама қатар жұмыс істейді.
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
12

13.

Практикалық жұмыс
DNS және хаттамаларды зерттеу
1-бөлім: DNS детективі
2-бөлім: талдау
cmd ашу: Win + R → cmd
DNS қандай жауап берді?
nslookup google.com
IP не үшін қажет болды?
nslookup wikipedia.org
ping нәтижесінде не көрінді?
ping бір доменді тексеру
Қай жерде TCP/IP, қай жерде HTTPS
қолданылады?
домен, IP, TLD бағандарын толтыру
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
13

14.

Командалар
Оқушы орындайтын нақты қадамдар
ipconfig
жергілікті IP және шлюзді көру
nslookup example.com
доменнің IP-мекенжайын анықтау
ping example.com
доменге желілік жауап бар-жоғын тексеру
tracert example.com
маршрутты көру (қосымша)
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
14

15.

Бекіту сұрақтары
Түсінгенін тексеру
1. DNS болмаса, сайтқа кіру неге қиындайды?
2. google.com доменінде TLD қай бөлік?
3. TCP пен UDP айырмашылығы неде?
4. HTTPS не үшін қажет?
5. FTP қай жағдайда қолданылады?
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
15

16.

Қорытынды
4 негізгі ой
DNS
атауды IP-ге аударады
IP
мекенжай және бағыттау
TCP/UDP
жеткізу тәсілдері
HTTPS/FTP
веб және файл тасымалы
Exit ticket: «Бүгін мен интернет жұмысы туралы ... түсіндім»
Информатика • 9-сынып • DNS және ақпаратты беру хаттамалары
16

17.

DNS жазбалары және DNS-серверлер
Ресурстық жазбалар, олардың типтері және сервер түрлері
A / AAAA
DNS тек доменді IP-ге
айналдырмайды
Ол домен туралы әртүрлі ақпаратты сақтайды: сайттың
адресі, пошта сервері, DNS-сервері, псевдонимдері
және кэш уақыты.
CNAME
MX / NS
PTR / SOA / SRV
Бұл бөлімді түсінсең, доменнің ішкі құрылымын әкімші деңгейінде оқи аласың.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
17

18.

DNS жазбасы деген не?
Resource Record (RR) — DNS-тегі ақпараттың негізгі бірлігі
NAME
домендік атау
TTL
жазба қай доменге
қатысты
CLASS
желі класы
көбіне IN = Internet
кэште сақтау
уақыты
TYPE
дерек ұзындығы
RDATA
жауап қанша уақыт
есте сақталады
RDLE
N
RDATA көлемін
көрсетеді
жазба типі
A, AAAA, CNAME, MX,
NS...
дерек өрісі
типке байланысты
нақты мән
9-сынып деңгейінде бастысы: NAME, TTL, TYPE және RDATA өрістерін түсіну.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
18

19.

DNS жазбаларының негізгі типтері
Әр тип әртүрлі сұраққа жауап береді
A
IPv4 адрес
домен → 192.0.2.10
NS
DNS-сервер
AAA
A
IPv6 адрес
PTR
кері іздеу
домен → 2001:db8::10
доменге кім жауапты
IP → домен
CNA
ME
псевдоним
SOA
зона
бастамасы
www → негізгі домен
эталондық мәлімет
MX
пошта сервері
хат қай серверге барады
SRV
қызмет
сервері
сервис қай жерде
Негізгі екпін: A, AAAA, CNAME, MX, NS. Қалғандары — тереңдетілген түсінік.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
19

20.

A және AAAA жазбалары
Доменді IP-мекенжаймен байланыстырады
A жазбасы
AAAA жазбасы
A — домендік атауды IPv4 адресімен
байланыстырады.
AAAA — домендік атауды IPv6 адресімен
байланыстырады.
referrals.icann.org → 192.0.34.164
K.ROOT-SERVERS.NET → 2001:7fd::1
A = ескі әрі кең таралған IPv4, AAAA = жаңа IPv6 кеңістігі.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
20

21.

CNAME, MX, NS
Доменнің бағытын, поштасын және DNS-серверін көрсетеді
CNAME
www.school.kz
MX
school.kz
псевдоним бір атауды
басқа атауға бағыттайды
school.kz
NS
mail.school.kz
пошта осы серверге
жеткізіледі
school.kz
ns1.provider.kz
доменге жауапты DNSсервер
CNAME — атау бағыты; MX — пошта бағыты; NS — доменге жауапты сервер.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
21

22.

PTR, SOA, SRV
Тереңдетілген жазбалар
PTR
SOA
SRV
IP → домен
зонаның бастапқы
жазбасы
қызмет серверін таңдау
Кері DNS сұранысы. Мысалы,
164.34.0.192.in-addr.arpa
сұранысы домен атауын
қайтара алады. Пошта
серверлері спамды азайту үшін
PTR жазбасын тексеруі мүмкін.
Домен зонасының эталондық
серверін, жауапты тұлға туралы
ақпаратты және уақыт
параметрлерін сақтайды.
Қай сервер нақты қызметті
орындайтынын көрсетеді.
Мысалы, Jabber немесе Active
Directory сияқты жүйелерде
қолданылады.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
22

23.

TTL және DNS кэш
Неге DNS өзгерісі бірден көрінбеуі мүмкін?
TTL = Time To Live
TTL — DNS жазбасының кэште қанша
уақыт сақталатынын көрсетеді.
Кэш қалай көмектеседі?
•сұраныстар жылдамырақ орындалады
•DNS серверге түсетін жүктеме азаяды
•бірақ өзгеріс кешігіп көрінуі мүмкін
TTL = 3600 секунд = 1
сағат
Қорытынды: DNS өзгерісінің таралуы TTL
аяқталғанша кешігуі мүмкін.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
23

24.

Бір доменде бірнеше DNS жазба болады
Мысал: school.kz домені
TYPE
NAME
RDATA
Мағынасы
A
school.kz
185.100.20.10
сайттың IPv4 адресі
AAAA
school.kz
2001:db8::10
сайттың IPv6 адресі
CNAME
www.school.kz
school.kz
www атауы негізгі доменге бағытталады
MX
school.kz
mail.school.kz
пошта сервері
NS
school.kz
ns1.provider.kz
доменге жауапты DNS-сервер
Бір домен әртүрлі қызметтер үшін бірнеше жазба сақтай алады.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
24

25.

BIND деген не?
DNS-сервердің кең таралған ашық іске асырылымы
BIND
Berkeley Internet Name Domain — DNS
атауын IP-адреске және керісінше
түрлендіруге арналған ашық DNSсервер бағдарламасы.
Нені білу жеткілікті?
•BIND-ті Internet Systems Consortium
қолдайды
•Unix жүйелерінде ұзақ уақыттан бері
стандарт ретінде қолданылады
•DNS серверді құру және басқару үшін
пайдаланылады
9-сыныпта BIND-ті конфигурацияламаймыз, тек DNS-сервер бағдарламасының мысалы ретінде
танимыз.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
25

26.

DNS-серверлердің түрлері
Сервердің рөлі оның атқаратын қызметіне байланысты
Авторитативті
Кэширлеуші
Бағыттаушы
домен зонасы туралы ресми
жауап береді
жауаптарды уақытша сақтайды
сұранысты жоғарғы DNS
серверге жібереді
Түбірлік
Жергілікті
Тіркеуші
DNS иерархиясының жоғарғы
деңгейі
ішкі желідегі клиенттерге қызмет
етеді
динамикалық жаңартуларды
қабылдайды
Бір нақты DNS-сервер бірнеше рөлді қатар атқаруы мүмкін.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
26

27.

Авторитативті DNS-сервер
Master және Slave ұғымдары
Зона деректері
school.kz жазбалары
Master
Slave
зона деректеріне өзгеріс
енгізе алады
Master серверден
көшірме алады
Пайдаланушы үшін Master мен Slave екеуі де авторитативті жауап береді. Айырмашылық
көбіне әкімші баптауында көрінеді.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
27

28.

Түбірлік DNS-серверлер
DNS иерархиясының ең жоғарғы деңгейі
13 атау
Олардың рөлі
Әлемде жалпы қолданыстағы түбірлік
серверлердің 13 домендік атауы бар:
a.root-servers.net, b.root-servers.net, ... ,
m.root-servers.net.
•түбірлік зонаға жауап береді
•жоғарғы деңгейлі домендерге жол көрсетеді
•.kz, .com, .org сияқты аймақтарға
бағыттайды
DNS сұранысы ең жоғары деңгейден бастап нақты доменге дейін бағытталады.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
28

29.

Практика: DNS жазбаларын тексеру
Command Prompt арқылы nslookup командаларын орында
A
nslookup -type=A google.com
AAAA
nslookup -type=AAAA google.com
MX
nslookup -type=MX gmail.com
NS
nslookup -type=NS wikipedia.org
PTR
nslookup 8.8.8.8
Нәтижені кестеге түсір: домен, жазба типі, алынған мән, оның мағынасы.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
29

30.

Қорытынды тапсырма
«Мен домен әкімшісімін» мини-жобасы
Міндет: school.kz домені үшін DNS жазбаларын құрастыр
A
MX
NS
CNAME
TTL
сайттың IPмекенжайы
пошта сервері
жауапты DNSсервер
www псевдонимі
кэш уақыты
Бағалау: жазба типін дұрыс таңдау, RDATA мәнін логикалық жазу, әр жазбаның қызметін 1
сөйлеммен түсіндіру.
Информатика • 9-сынып • DNS жазбалары және серверлер
30