Пироплазмидоздар. Ахметова Г.Д.№

1.  

КЕАҚ «Қазақ Ұлттық Аграрлық зерттеу университеті»
«Биологиялық қауіпсіздік» кафедрасы
ДӘРІС
Тақырыбы: «Жылқы пироплазмидоздарын
диагностикалау, емдеу және профилактикасы»
Ахметова Гульнази Даулетхановна
б.ғ.к., қауымдастырылған профессор
Алматы, 2026

2.

Дәрістің
мақсаты
Өзектілігі
• Жылқыларда трансмиссивті жолмен таралатын қан
паразит ауруларының диагностикасын, емдеу және
профилактикалық шараларын меңгеру.
• Жылқы пироплазмидоздарының негізгі тасымалдаушысы
- иксодид кенелердің соңғы жылдары кең таралуы, қан
паразиттерінің жылдам өршуі мал денсаулығына қауіп
төндіріп, шаруашылықтарға елеулі экономикалық шығын
келтіруде. Сондықтан оларды зерттеу, алдын алу және
тиімді емдеу әдістерін жетілдіру қазіргі ветеринариядағы
өзекті міндеттердің бірі болып табылады.

3.

Тұқымдасы: Babesiidae
Туысы: Piroplasma
Түрлері: P. Caballi (Babesia caballi)
Жылқы
пироплазмозы
Өте кең тараған, жіті түрде өтетін трансмиссивті,
протозоидтық ауру. Тұрақты температура, анемия, сарғаю,
барлық жүйелерінің қызметі бұзылады. Ауру көбінесе
көктемде, кездеседі, халық арасында „көктем ауруы” деп
атайды.
Тұқымдасы: Theileriidae
Туысы: Nuttallia
Түрі: N. еgui (Theileria equi )
Жылқы
нутталиозы
Жіті, жітілеу, созылмалы түрде өтетін, ішкіторшалық
қарапайымдар туғызатын,, дене қызуы құбылмалы болады.
анемия, сарғыш тартуымен, барлық жүйелерінің бұзылуымен
сипатталатын, маусымдық протозоидтық, трансмиссивтік ауру.

4.

Морфологиясы: 2-6 мкм, ірі - эритроциттің радиусынан үлкен. Пішіні сопақ,
алмұрт тәрізді, эритроцит ортасында бір–бірден немесе жұптасып
орналасады.
Жұптасып кездескен тоғышарлар, өздерін сүйірленген шеттерімен өткір
бұрышпен ұласып жатады. 0,5 - 10%-ға дейін эритроциттер зақымдалады.
Piroplasma Caballi

5.

Биологиясы:
Жылқының
эритроциттерінде
тікелей
тасымалдаушының денесінде жынысты жолмен көбейеді.
Тасымалдаушылары:
бөлінумен,
ал
Dermacentor туысына жататын иксодид кенелері: D.
marginatus, D.pictus, D.daghestanicus, D.nuttali және
Hyalomma plumbeum.
Пироплазмалар трансовариалды жолмен таратылады.
Dermacentor
Hyalomma

6.

Құрылысы: полиморфтты паразит, крест тәріздес сатылар, бейімді
болып саналады, оларды „Мальта кресті” деп атайды.Тұрқы 0,5-4 мкм, тұрқы
жағынан нутталиялар аурудың кезеңіне қарай 3 түрлі болады:ірі, орташа, ұсақ.
Нутталиалардың тұрқына қарап, аурудың кезеңін білуге болады.
- ірілері – ауру жаңадан басталған кезде байқалады,
- аурудың беті қайта бастаған кезде тұрқы кішірейеді.
- ауру жасырын түрге өткенде нүктеге ұқсас болып қалады.
Nuttallia egui

7.

Тасымалдаушылар:
D. marginatus, D. pictus, D. nuttalli, D. daghestanicus, D. silvarum және
Hyalomma plumbeum, сирек Rhipicephalus bursa, Rh turanicus.
Трансфазды жолымен таратылады, мал денесінде нутталиялар 15-18
жылға дейін сақталады.
Егер, негізгі тасымалдаушылар Hyalomma және Rhipicephalus
туысына жататын кенелер болса, ауру қатты өтеді.
Ал, негізгі тасымалдаушылар
Dermacentоr туысына жататын
кенелер болса, ауру жеңілдеу өтеді.
Rhipicephalus
Dermacentor
Hyalomma

8. Қазақстанның ауылшаруашылық малдарының пироплазмидтері мен тасымалдаушы-кенелері

№ п/п Жануарлар
1
2
Жылқы
Ірі қара мал
Пироплазмидтер
Тасымалдаушы-кенелер
Piroplasma caballi
Dermacentor margіnatus, D. pіctus
D.daghestanicus
Nuttalia equi
Dermacentor margіnatus, D. Pіctus, D. nuttalli
Hyalomma plumbeum
Rhіpіcephalus turanicus
Piroplasma
bigeminum
Boophіlus calcaratus.
Haemaphysalіs punctata
Fransaiella colchica Boophіlus calcaratus, Haemaphysalіs punctata
Theileria annulata
Hyalomma anatolіcum, H.detrіtum, H.scupense
Th.mutans
Hyalomma anatolіcum, H.detrіtum, H.scupense
3
Иттер
P.canis
Dermacentor margіnatus, D. pіctus
Hyalomma plumbeum
4
Қой, ешкі
Babesia ovis
Rhіpіcephalus turanicus, Rh.bursa
Haemaphysalіs punctata Dermacentor margіnatus
Шошқа
P. ovis
Th. ovis
P.trautmanni
Іxodes rіcіnus
Alveonasus lahorensіs
Rhіpіcephalus turanicus, D. pіctus
5

9.

Пироплазмидоздардың індеттанулық деректері,
Қазақстандағы олардың тасымалдаушыларының түрлік құрамы
мен таралуы П.А..Битюков, Г.С.Шабдарбаева, М.С.Сабаншиев,
Т.Т.Сүлейменов,
М.К.Жантуриевтердің
еңбектерінде
келтірілген.
Жылқылардың нутталиозы мен пироплазмозын, олардың
тасымалдаушыларының Қазақстан жағдайында К.Т.Раисова
зерттеді.
Автор Қазақстанның әртүрлі аймақтарының табиғиклиматтық ерекшеліктерін зерттеу кезінде жылқылардың
П. мен Н. тасымалдаушы кенелердің үлес салмағы әр түрлі екенін
анықтады. Hyalomma тұқымдасының кенелері алымдардың 56,3%,
Dermacentor тұқымдасы 43,0%, Rhipicephalus тұқымдасы 0,7%
құрады.

10.

Аурудың белгілері (пироплазмоз):
жасырын кезеңі 9-11 күн;
- Т-40-41оС., тұрақты;
- 2-3 күн өткен соң гемаглобинурия;
- эритроциттер мен гемоглобин 2-3 есе азаяды;
- анемия, сарғаю;
- Кейін малдың қызуы қалыптағыдан төмендейді,
- жылқы орнынан тұра алмай, жатып қалып өледі.

11.

1.
2.
3.
Балау әдістері:
Микроскопиялық әдістер: Жылқылардың құлақ тамырларынан қан жағындыны
жасап, 96о спиртпен бекітіп, Романовский - Гимза әдісімен бояп, пироплазмаларды
іздестіреді.
Серологиялық әдістер: КБР, КҰБР, ИФТ деген реакцияларды қолдануға болады.
Дифференциалды балау: нутталиоздан, лептоспироздан, ИНАН аурулардан
ажырата білу керек.

12. Шарбы шажырқайдың сарғаюы

Өлекседегі өзгерістер: Өлексе арық, өлексенің аузынан, тануынан көпіршіген
экссудат ағып, денесі былқылдап, буындары қатпайтын болады. Денесі сарғаяды.
Бауыры, әсіресе талағы ұлғайып, тіліп жіберсе қара қошқыл қан ағады.
ШАРБЫ ШАЖЫРҚАЙДЫҢ САРҒАЮЫ
Қанталау белгілері
Спленмегалия

13.

Емі: Ауру малды көлеңкелі жерде ұстаған дұрыс, күтімін, көректенуін
жақсарту керек. Күнделікті көк шөп, салқын сумен азықтандырып, аурудың
беті қайтқан соң жем беруге болады.
1.
2.
Емге қолданылатын арнайы дәрілер:
Азидин (беренил) - 7%- ертіндісі, 3,5 мг/кг мөлшерінде бұлшық етке
егіледі, немесе 5 мл/100 кг салмағына.
Диамидин (имидокарб) - 10% ертіндісі, 2 мг/кг, немесе 4 мг/кг бұлшық етке
өте терең егеді. Бұрыннан қолданылатын трипансинь, флавакридин,
пироплазмин, гемоспоридон дәрілер де жақсы нәтиже береді.
Симптоматикалық емі:
Жүрекке көмек беру үшін – кофеин, камфара егеді.
Асқазанға – сульфаниламид, энтеросептол дәрілерін береді.

14.

Пироплазмоздарға қарсы препараттар:
Препарат атауы
ПИРОСТОП
ИМИДО
САН
БАБЕЗАН
Өндіруші
Қолдануы
Бағасы
Құрамы
OOO “АПИСАН”,
Россия
Тейлериоз,
бабезиоз,
пироплазмоз
500
0
тнг.
Хим.қосыл.
ООО
“Ветбиохим”,
Россия
Тейлериоз,
бабезиоз,
пироплазмоз
400
0
тнг.
Хим.қос.
Тейлериоз
500
0
тнг.
Хим.қос.
ООО “БровФарм”,
Украина
Тейлериоз
350
0
тнг.
Хим.қос.
ООО “БровФарм”,
Украина
Тейлериоз,
бабезиоз,
пироплазмоз
400
0
тнг.
Хим.қос.
ООО “БровФарм”,
Украина
БУТОФАН
ТЕЙЛЕРСА
Н

15. Жануарлар пироплазмидоздарына қарсы заманауи препараттар

ЖАНУАРЛАР ПИРОПЛАЗМИДОЗДАРЫНА ҚАРСЫ ЗАМАНАУИ ПРЕПАРАТТАР

16.

Сақтандыру шаралары:
Жылқылардағы пироплазмоз бен нутталиоздың
алдын алуда ең маңызды бағыт — кенелерді жою.
Кенелер паразиттерді тасымалдаушы болғандықтан,
оларға
қарсы
кешенді
күрес
жүргізіледі.
Дезакаринизация шаралары.
Қолдану тәсілдері - себу, препарат ерітіндісі
арнайы бүріккішпен: жылқының терісіне; құлақ
маңы; жалына; мойын; шат; құйрығына; аяқ арасына
шашылады.
Жиі қолданылатын акарицидтер:
Пиретроидтар – Cypermethrin, Deltamethrin
Фосфорорганикалық препараттар - Diazinon
Амидиндер - Amitraz

17.

“Аверфос” - жәндіктерді, құмырсқаларды, бүргелерді, масаларды
жоюға арналған инсектицид. Эмульсия концентраты. Құрамында
белсенді ингредиент (ДВ) ретінде Хлорпирифос 48%
фосфорорганикалық қосылыс бар. "Аверфос" препараты жедел
инсектицидтік әсерге ие және 3-5 апта ішінде қалдық белсенділікке
ие. Жұмыс ерітіндісін дайындау үшін қорғаныс құралдары қажет
(комбинезон, жеңдер, резеңке қолғаптар, газ маскасы). Өңдеу
кезінде адамдар мен жануарлардың болуына тыйым салынады,
терезелер сәл ашық болуы керек, инсектицид жәндіктер мекендейтін
жерлерде, олардың қозғалу жолдарында, қоршаған ортаға суық
тұман генераторымен шашыратылады. Бөлмені өңдеуден кейін 45
минут ішінде жақсы желдету керек.
«Дельта Зона м.к.» инсектоакарицидтік препарат-иіссіз ақ түсті
тұтқыр опалесцентті сұйықтық түріндегі микрокапсуляцияланған
суспензия. Құрамында белсенді ингредиент ретінде пиретроид
дельтаметрин (2,5%), сондай-ақ эмульгаторлар, консервант,
дисперсиялық агент, капсула түзуші, тұрақтандырғыш, өткір иісті
және еріткіш (су) бар. «Дельта Зона м.к.» құралы жәндіктер мен
кенелерге, тарақандарға, құмырсқаларға, қандала, бүргелерге,
шыбындарға, масаларға және егеуқұйрық кенелеріне де қарсы
инсектоакарицидтік әсерге ие және 6-8 апта ішінде қалдық
белсенділікке ие.

18. БУТОКС 50

Бутокс 50 инсекто-акарицидтік әсердің кең спектріне ие,
иксодидтерге, қышыма қотыр кенелеріне, тауық-қашар
кенелеріне, жануарлардың басқа эктопаразиттеріне қарсы
белсенді. Артроподтардың денесіне енгеннен кейін
дельтаметрин
контактілі
немесе
энтеральды
түрде
перифериялық нервтердің ганглиясында жиналып, олардың
белсенділігін тежейді.
Қоздырғыштың қозғалысын бұзады, содан кейін оның
салдануын, енжарлығын және өлімін тудырады. Препарат
жылы қанды жануарларға орташа уытты, ұсынылған дозалар
мен концентрацияларда жергілікті тітіркендіргіш және
аллергиялық әсер етпейді. Фосфор мен хлорорганикалық
қосылыстарға төзімді эктопаразиттерге қарсы тиімді.
Балықтар мен аралар үшін улы.
Қолданылуы: Жануарлардың эктопаразиттерімен күресу
үшін (иксодидтар, қышыма-қотыр кенелеріне қарсы, биттер,
мамық-қауырсын жегіштерге, шыбындар, қандала, бүрге
және басқа да қансорғыш жәндіктерге қарсы).

19.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Әдебиеттер
Крылов Н.Б. – Пироплазмидозы. Л., „Наука”, 1980.
Петровский В.В., Абрамов И.В. – Пироплазмоз лошадей. В книге „Протозойные
болезни сельскохозяйственных животных” под редакцией Н.И. Степановой, М.,
„Колос”, 1982.
Петровский В.В., Абрамов И.В. – Нутталиоз лошадей. В книге „Протозойные
болезни сельскохозяйственных животных” под редакцией Н.И. Степановой, М.,
„Колос”, 1982.
Ахметсадыков Н.Н., Ахметова Г.Д., Турганбаева Г.Е., Бердикулов М.А., Еспанов
Ж.У. и др. Рекомендации по диагностике, лечению и профилактике
кровепаразитарных заболеваний сельскохозяйственных животных. Алматы,
изд.дом «Альманахъ», 2021., 5,5 п.л.
Сабаншиев М.С. Паразитология және жануарлардың инвазиялық аурулары.
Алматы, ЖШС РПБК «Дәуір», 2011. 30 б.т.
.
Шабдарбаева
Г.С.
Ветеринариялық
протозоология
және
арахноэнтомология//Оқулық. «Print- S», Алматы, 2011. 275 б., 17,2 п.л.
Шабдарбаева Г.С. Кровепаразитарные болезни животных (эпизоотология,
диагностика)//Алматы, «S-принт», 2012. 272 с.

20. Назарларыңызға рахмет!!!

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!!!