Atrabotka

1. TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI

BANK HUQUQI
2-Mavzu. Markaziy (Davlat) bank faoliyatining huquqiy
asoslari, kredit tashkilotlari faoliyatini davlat tomonidan
tartibga solish
2022 йил

2. 2-Mavzu. Markaziy (Davlat) bank faoliyatining huquqiy asoslari, kredit tashkilotlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga

solish
1. Markaziy bank faoliyatini tashkil qilishning huquqiy jihatlari, uning
huquqiy maqomi va moliyaviy ahvoli
2. Mamlakatda pul-kredit siyosatini olib borishda markaziy bankning
huquq va majburiyatlari
3. Markaziy bankning hukumat bilan o‘zaro munosabatlar
4.O‘zbekiston respublikasi markaziy bankining ma’muriy-boshqaruv
vakolatlari va ularni amalga oshirilishi
5.Markaziy bankni boshqarish.
6.Markaziy bankning boshqa kredit tashkilotlar faoliyatini tartibga solish
sohasidagi faoliyati

3.

Юриспруденция -Ҳуқуқшуноcлик- ( лотин тилидан Juris юрист- ҳуқуқ ва prudentia — олдиндан
кўриш ёки донишмандлик, донолик маъносини англатади.
Ўз оддий сўзларингиз билан ҳуқуқ нима?
Ҳуқуқ - бу умумий характердаги хулқ-атвор нормалари йиғиндисидир. Қонун расмий равишда
қонуннинг таъсир доирасига кирган барча шахсларни қамраб олади. Хулқ-атвор қоидалари ҳамма учун.
Ҳуқуқий нормалар тизими аниқ тамойилларга асосланади.
Фан тилида ҳуқуқ нима?
Бу давлат ва ҳуқуқнинг моҳияти ва мазмуни, давлат томонидан жамиятни ҳуқуқий жиҳатдан бошқариш,
юристларнинг амалий фаолияти ва уларни тайёрлаш жараёнини ўз ичига олади.

4.

Хаммурапи, шестой царь первой династии Вавилонии,
правил в 1792–1750 гг. до н. э. Он был выдающимся
государственным деятелем, изворотливым и хитрым
дипломатом, крупным полководцем, мудрым законодателем,
расчетливым и умелым организатором.
Законы Хаммурапи – это первая попытка унификации права.
Это не кодекс как акт кодификации права, поскольку законы –
многоотраслевой акт и не содержит положения ...

5.

Банк ҳуқуқининг предмети нима? (тармоқ)
Банк ҳуқуқи (БҲ) предмети банк фаолиятини ташкил қилиш, юритиш ва тугатишда
банклар, Марказий банк, (давлат ёки унинг бошқа органи) ўз мижозлари ўртасида
вужудга келадиган ҳуқуқий муносабатларни ўрганди.
БҲ методи нима?
БҲ методи императив тусга, яъни директив, авторитар, субординатив, кескин
буйруқ тарзидаги ҳукмга бўйсиниш тизимига асосланади. Албатта, бунда гап Марказий
банк томонидан банкларни бошқариш назарда тутилади.

6.

БҲ умумий қонунчилик доирасида бўлиб, ўзининг хусусияларига эга шунинг учун
ҳам, у алоҳида қонунчилик ҳужжатлари билан тартибга солинади. Уни қуйидаги
турларга бўлиш мумкин:
-
давлат томонидан банклар фаолиятини бошқариш муносабатларига бўлинади;
-
бевосита банк фаолияти билан боғлиқ;
-
банк муносабатларидаги иштирокчиларнинг ҳуқуқларни аниқлаш.

7.

124-модда.
Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини
республика Марказий банки бошқаради.

8. MARKAZIY BANK FAOLIYATINI TASHKIL QILISHNING HUQUQIY JIHATLARI, UNING HUQUQIY MAQOMI VA MOLIYAVIY AHVOLI 1

3-модда:
Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг (бундан буён матнда Марказий банк деб юритилади) ҳуқуқий
мақоми, ваколатлари, вазифалари, фаолиятини ташкил этиш Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси,
ушбу Қонун ҳамда бошқа қонунчилик ҳужжатлари билан белгиланади.
(
Марказий банк юридик шахс бўлиб, у давлатнинг мутлақ мулкидир ва ўз харажатларини ўзининг
даромадлари ҳисобидан амалга оширади.
Марказий банк, шунингдек унинг тасарруфидаги ташкилотлар Ўзбекистон Республикасининг Давлат герби
тасвири туширилган, ўз номи ёзилган муҳри ва бланкасига эга бўлади.

9.

3-модда:
Марказий банк ўз ваколатлари ҳамда вазифалари доирасида давлат
ҳокимияти ва бошқарувининг бошқа органларидан мустақил
равишда қарорлар қабул қилади.
Марказий банк давлатнинг мажбуриятлари юзасидан, давлат эса
Марказий банкнинг мажбуриятлари юзасидан, агар уларнинг ўзи
бундай мажбуриятларни ўз зиммасига олмаган бўлса ёки қонунда
бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, жавобгар бўлмайди.

10.

4-модда. Марказий банкнинг мол-мулки
Марказий банкнинг мол-мулки унинг пул қимматликлари ва бошқа
моддий қимматликларидан иборат бўлиб, уларнинг қиймати
Марказий банкнинг балансида акс эттирилади.
Марказий банк ўз балансида акс эттирилган мол-мулкка эгалик
қилишга, ундан фойдаланишга ва уни тасарруф этишга ҳақли.

11.

5-модда. Марказий банк фаолиятининг асосий мақсадлари
Марказий банк фаолиятининг асосий мақсадлари:
нархларнинг;
банк тизимининг;
тўлов тизимлари ишлашининг барқарорлигини таъминлашдан
иборатдир.
Марказий банкнинг банк тизими барқарорлигини таъминлаш
бўйича фаолияти нархларнинг барқарорлигига салбий таъсир
кўрсатмаслиги керак.
Фойда олиш Марказий банкнинг мақсади ҳисобланмайди.

12.

6-модда. Марказий банк учун тақиқланган фаолият турлари
Марказий банк:
учинчи шахсларга молиявий ёрдам кўрсатиш билан
шуғулланишга, бундан ўз тасарруфидаги ташкилотлар мустасно;
тижорат фаолиятини амалга оширишга;
учинчи шахсларнинг, шу жумладан Ўзбекистон Республикаси
Ҳукуматининг мажбуриятлари бўйича кафолатлар беришга;
банкларнинг капиталларида ва бошқа юридик шахсларнинг устав
фондларида (устав капиталларида) иштирок этишга ҳақли эмас,
бундан валюта биржасининг, шунингдек Марказий банкнинг
фаолиятини таъминловчи ўз тасарруфидаги ташкилотларнинг
капиталларида иштирок этиши мустасно.

13.

6-модда. Марказий банк учун тақиқланган фаолият турлари
Марказий банк Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматига, бошқа давлат
органларига ва ташкилотларига, шу жумладан Ўзбекистон
Республикаси Давлат бюджетининг (бундан буён матнда Давлат
бюджети деб юритилади) тақчиллигини молиялаштириш учун
кредитлар ёки молиявий ёрдам бермайди.

14.

8-модда. Ҳисобдорлик
Марказий банк Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг
Сенатига ҳисобдордир.
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати Марказий
банкнинг йиллик ҳисоботини аудиторлик ташкилотининг хулосаси
билан бирга кўриб чиқади.
Вазирлар Маҳкамасидан юқори туради

15.

9-модда. Марказий банкнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари
Марказий банк ўз ваколатлари доирасида Ўзбекистон Республикаси
ҳудудида барча жисмоний ва юридик шахслар ижро этиши
мажбурий бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилади.
Банк тизимида норматив ҳужжатлар и/ч фақат Марказий банк
фаолияти ҳисобланади – тижорат банклари ички меъёрий
ҳужжатлар и/ч.
Марказий банкнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари, агар
ҳужжатларнинг ўзида кечроқ муддат кўрсатилган бўлмаса, расмий
эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

16.

10-модда. Марказий банкнинг ташкилий тузилиши
Марказий банк ягона марказлаштирилган бошқарув тизимидир.
Марказий банк Қорақалпоғистон Республикасида, вилоятларда ва
Тошкент шаҳрида юридик шахс мақомига эга бўлмаган ҳудудий
бош бошқармаларини ташкил этади.
Марказий банк ўзининг ваколатларини амалга ошириш ва
вазифаларини бажариш учун ўз тасарруфида ташкилотлар ташкил
этишга ҳақли.

17.

Марказий банк:
Ўзбекистон Республикасида ҳисоб-китобларни амалга ошириш
қоидаларини белгилайди;
банк томонидан миллий ва чет эл валютасида мижозларнинг
ҳисобварақларини очиш, юритиш ва ёпиш тартибини белгилайди;
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида пул белгиларини муомалага
киритади ва муомаладан чиқаради;
қимматбаҳо металлардаги активларни тўлдириш учун давлатнинг
аффинланган олтин сотиб олишга бўлган устувор ҳуқуқини амалга
оширади;

18.

қимматбаҳо металлардан тайёрланган қуймаларни муомалага
чиқаради;
ўзи белгилайдиган тартибда ва шартларда банкларга қисқа
муддатли кредитлар, шунингдек ликвидлиликни тезкор суръатда
қўллаб-қувватлаш учун кредитлар беради;

19.

11-модда:
банклар, микрокредит ташкилотлари фаолиятини лицензиялашда
ҳамда банклар, микрокредит ташкилотлари, ломбардлар ва
ипотекани қайта молиялаштириш ташкилотларини (бундан буён
матнда кредит ташкилотлари деб юритилади) ва банклар
гуруҳларини тартибга солиш ва назорат қилишда асослантирилган
мулоҳазадан фойдаланади;
бошқа давлатларнинг марказий банкларида ва халқаро молия
институтларида Ўзбекистон Республикаси манфаатларини ўз
ваколатлари доирасида ифода этади;

20.

11-модда:
банкноталар ва тангалар тасвирларини акс эттиришга доир
талабларни белгилайди;
банклар учун ҳисобварақлар очади;
аутрайт (спот ва форвард) сотиб олиш ва сотиш ёки келишувга
биноан қайтариб сотиб олиш йўли билан, шунингдек бозор
воситаларини, валюталарни ва қимматбаҳо металларни кредитлаш
ёки жалб этиш йўли билан молия бозорларида фаолиятни амалга
оширади.

21.

12-модда. Марказий банкнинг вазифалари
пул-кредит сиёсатини, шу жумладан валюта сиёсатини ишлаб
чиқади ва амалга оширади;
инфляция даражасини мониторинг, таҳлил ва прогноз қилади,
тегишли ахборот материалларини ҳамда статистик маълумотларни
эълон қилади;
Давлат тўлов балансини, халқаро инвестициявий мавқеини, ташқи
қарзини ва захира активларини ўз ичига олган банк, пул-кредит
статистикасини, ташқи сектор статистикасини шакллантиришни
ҳамда эълон қилишни амалга оширади;
ҳар йили Ҳукуматга Давлат бюджети лойиҳасини тайёрлашга доир
тавсияларни ўз ичига олган иқтисодий ва молиявий масалалар
бўйича ахборотни тақдим этади;

22.

12-модда:
ҳукуматнинг фискал агенти вазифаларини бажариш учун зарур бўлган банк
операцияларини ва бошқа битимларни мустақил равишда ёки Ўзбекистон
Республикаси Ҳукуматининг топшириғига биноан амалга оширади;
Давлат тўлов тизимлари барқарор ишлашини таъминлаш чораларини кўради;
ички назорат қоидаларига ҳамда жиноий фаолиятдан олинган даромадларни
легаллаштиришга, терроризмни молиялаштиришга ва оммавий қирғин қуролини
тарқатишни молиялаштиришга қарши курашиш билан боғлиқ ахборотни махсус
ваколатли давлат органига тақдим этиш тартибига Марказий банк томонидан
лицензияланадиган ташкилотларнинг, шунингдек ломбардлар ва ипотекани қайта
молиялаштириш ташкилотларининг риоя этиши юзасидан мониторинг ҳамда
назоратни амалга оширади;

23.

12-модда:
Халқаро валюта фондининг Ўзбекистон Республикаси валютасидаги маблағлари депозитарийси
ҳисобланади, операцияларни ва битимларни, шу жумладан Ўзбекистон Республикасининг халқаро
шартномаларида назарда тутилган операциялар ва битимларни амалга оширади;
кредит ташкилотлари хизматлари истеъмолчилари ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишини
таъминлаш, молиявий хизматларнинг очиқлигини ҳамда аҳоли ва тадбиркорлик субъектларининг молиявий
саводхонлиги даражасини ошириш чораларини кўради;
Ўзбекистон Республикасининг халқаро захираларини, шу жумладан келишувга кўра Ўзбекистон
Республикаси Ҳукуматининг захираларини бошқаришни, ҳисобга олишни ва сақлашни амалга оширади.
Марказий банк ушбу Қонун билан белгиланган мақсадларига эришиш учун қонунчиликка мувофиқ бошқа
вазифаларни ҳам бажариши мумкин.

24.

Чет эллик олимлар Марказий банкнинг асосан
вазифаси:
Пул массасини бошқариш;
Мамлакат молиявий ҳолатини барқарорлигини
таъминлаш деб ҳисоблашади.
2 та
АҚШ Конгресс ФЗТ га учинчи вазифа – ишсизликни
камайтиришни юклаган.
(ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ТУШИБ)

25.

4-боб. Марказий банкни бошқариш
18-модда. Марказий банк бошқаруви
Марказий
банкнинг
бошқарувидир.
Марказий
олий
органи
Марказий
банк
банк
бошқаруви
Марказий
банк
фаолиятининг асосий йўналишларини белгилаб беради
ва уни бошқаради.

26.

19-модда. Марказий банк бошқарувининг таркиби
Марказий банк бошқаруви тўққиз нафар кишидан иборат бўлади.
Марказий банк раиси Марказий банк бошқарувининг раиси бўлади.
Марказий банк бошқарувининг раиси Ўзбекистон Республикаси Президентининг
тақдимномасига биноан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати
томонидан лавозимга тайинланади ва лавозимидан озод қилинади.
Марказий банк бошқаруви таркибига Марказий банк раиси, унинг биринчи ўринбосари
ва ўринбосарлари, шунингдек бошқарувнинг икки нафар мустақил аъзоси киради.
Марказий банк бошқарувининг мустақил аъзолари Марказий банк раисининг
тақдимномасига кўра Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Кенгаши
томонидан тасдиқланади.

27.

20-модда. Марказий банк бошқарувининг ваколатлари
Марказий банк бошқаруви:
пул-кредит сиёсатининг асосий параметрларини, шу жумладан ликвидлиликни
бериш ва олиб қўйиш бўйича Марказий банк операцияларининг ҳажмлари,
лимитлари ва нормативларини,
Марказий банкнинг пул-кредит операциялари бўйича фоиз ставкаларини, шу
жумладан қайта молиялаштириш ставкасини ва (ёки) асосий ставкани,
мажбурий
захира
нормативларини,
талабларининг
миқдорларини
(мажбурий
захиралар
мажбурий захираларни ўртачалаш коэффициентини) ва бериладиган кредитларга
доир таъминот турларининг рўйхатини белгилайди;
келгуси йил учун пул-кредит сиёсатининг асосий йўналишларини тасдиқлайди;

28.

20-модда. Марказий банк бошқарувининг ваколатлари
Марказий банкнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжатларини тасдиқлайди;
Марказий банкнинг халқаро ташкилотларда иштирок этиши, шунингдек халқаро
шартномалар ва битимлар тузиши ҳамда уларга қўшилиши масаласини кўриб
чиқади;
пул белгиларининг номинал қийматини, намуналарини ва уларни қайтариб олиш
шартларини белгилайди;

29.

20-модда
Марказий банкнинг бухгалтерия ҳисобини,
фаолиятини юритиш тартибини белгилайди;
ҳисоботини
ва
молия-хўжалик
кредит ташкилотлари, шу жумладан тизимли аҳамиятга молик банклар ҳамда
банклар гуруҳлари учун пруденциал нормативларни ҳисоблаб чиқариш тартибини
ва уларнинг йўл қўйиладиган қийматларини белгилайди;
кредит ташкилотлари учун молиявий операцияларни
ҳисобини юритиш қоидаларини тасдиқлайди;
ўтказиш,
бухгалтерия
кредит ташкилотлари, банклар гуруҳлари ва кредит бюролари учун молиявий
ҳисоботни тузиш ва тақдим этиш қоидаларини, унинг тузилишини ва мазмунини
тасдиқлайди;

30.

20-модда
банк фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи лицензияларни бериш, қайта
расмийлаштириш ва чақириб олиш тўғрисида қарорлар қабул қилади;
микрокредит ташкилотларининг, валюта биржаларининг ва кредит бюроларининг
фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқига доир лицензияни бериш, лицензиянинг амал
қилишини тўхтатиб туриш, тугатиш, лицензияни қайта расмийлаштириш
ҳамда бекор қилиш тўғрисида қарорлар қабул қилади;
тўлов тизимлари операторлари ва тўлов ташкилотлари фаолиятини амалга
ошириш ҳуқуқига доир лицензияни бериш, қайта расмийлаштириш ва чақириб олиш
тўғрисида қарорлар қабул қилади;

31.

20-модда
Марказий
банкнинг
ташкилий
тузилмасини,
Марказий
банк
марказий
аппаратининг ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳри
бўйича бош бошқармаларининг тузилмасини ҳамда уларнинг штатлар жадвалини
тасдиқлайди;
Марказий банк тасарруфидаги ташкилотларни ташкил этиш, қайта ташкил
этиш ҳамда тугатиш тўғрисида қарорлар қабул қилади;
Марказий банкнинг харажатлари ва даромадлари сметасини тасдиқлайди;
Марказий банкнинг йиллик ва молиявий ҳисоботларини кўриб чиқади;
Марказий
банк
таркибий
бўлинмаларининг
ташкилотларнинг раҳбарларини тасдиқлайди;
Марказий банк таркибий бўлинмалари, ўз тасарруфидаги
раҳбарларининг ҳисоботларини ва маърузаларини эшитади;
ҳамда
тасарруфидаги
ташкилотлар

32.

20-модда
Марказий банкнинг Кредит қўмитаси ва Банк назорати қўмитаси низомини ҳамда
таркибини тасдиқлайди;
Марказий банк Кредит қўмитасининг ва
ҳисоботларини ҳамда маърузаларини эшитади;
Банк
назорати
қўмитасининг
Марказий банк фаолиятини амалга оширишда манфаатлар тўқнашувларининг
олдини олиш, уларни аниқлаш ҳамда бошқаришга доир сиёсатни кўриб чиқади ва
тасдиқлайди;
қонунчиликка мувофиқ Марказий банк ходимларини ишга ёллаш, меҳнат
шартномасини бекор қилиш, уларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш шартларини,
шунингдек уларнинг кредитлар олиши тартибини белгилайди;
банк тизими масалалари бўйича қонунчиликда белгиланган талаблар доирасида
қарорлар қабул қилади;

33.

20-модда
халқаро захираларни бошқариш, ҳисобга олиш ва сақлаш стратегиясини белгилайди;
кредит ташкилотларининг ўз хизматлари истеъмолчилари билан ўзаро
муносабатларини амалга ошириши чоғидаги фаолиятига доир минимал талабларни
тасдиқлайди;
кредит бюроларининг фаолиятига доир талабларни тасдиқлайди;
Марказий банк ваколатларига киритилган бошқа масалаларни ҳам кўриб чиқади ва
ҳал қилади.

34.

22-модда. Марказий банк раиси
Марказий
банк
ва
унинг
бошқаруви
фаолиятига
раҳбарлик қилади, банкнинг фондларини тасарруф этади
ҳамда
Марказий
банк
зиммасига
юклатилган
вазифаларнинг бажарилиши учун жавобгар бўлади,
шунингдек Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ва хорижда
Марказий банк номидан ишончномасиз иш юритади;
Ўзбекистон Республикаси Президентига ва Ўзбекистон
Республикаси Олий Мажлисининг Сенатига ҳисобот
тақдим этади;

35.

5-боб. Марказий банкнинг пул-кредит сиёсати
Марказий банкнинг пул-кредит сиёсатини
ишлаб чиқиш ва амалга ошириш
Марказий банк нархлар барқарорлигини таъминлаш
мақсадидан келиб чиққан ҳолда қуйидаги чоратадбирлар воситасида пул-кредит сиёсатини ишлаб
чиқади ва амалга оширади:
макроиқтисодий
кўрсаткичлар,
шу
жумладан
инфляция
кўрсаткичлари
прогнозларини
шакллантириш,
шунингдек
унинг
мақсадли
кўрсаткичини белгилаш;
26-модда.

36.

келгуси
йил учун пул-кредит сиёсатининг асосий
йўналишларини ишлаб чиқиш;
пул-кредит
кўрсаткичларининг
мўлжалларини белгилаш;
мақсадли
қайта молиялаштириш ставкасини ва (ёки) асосий
ставкани, шунингдек Марказий банкнинг пул-кредит
операциялари бўйича фоиз ставкаларини белгилаш;

37.

Марказий банкда банкларнинг мажбурий захираларига
доир нормативларни, шунингдек мажбурий захиралар
суммасига нисбатан ўртачалаш коэффициентини
белгилаш;
пул
бозорида ликвидлиликни тақдим этиш ва уни
олиб қўйиш бўйича операциялар ўтказиш;
ички
валюта бозорида интервенцияларни амалга
ошириш;
Марказий
банкнинг
коммуникация
сиёсатини
ўтказиш.

38.

6-боб. Ўзбекистон Республикасининг пул тизими ва пул
муомаласини ташкил этиш
39-модда. Ўзбекистон Республикасининг пул тизими
Ўзбекистон Республикасининг пул тизими Ўзбекистон
Республикасининг пул бирлигини, пул муомаласини
ташкил этишни ва уни тартибга солишни ўз ичига
олади.
Ўзбекистон Республикасининг пул бирлиги сўмдир.
Бир сўм юз тийиндан иборат.

39.

Сўм
Ўзбекистон Республикасидаги ягона чекланмаган
қонуний тўлов воситасидир.
Ўзбекистон Республикаси пул белгиларининг номинал
қиймати Марказий банк томонидан белгиланади.
Сўмнинг рамз тарзидаги график белгиси Марказий
банк томонидан тасдиқланади.
Марказий банк Ўзбекистон Республикаси ҳудудида нақд
пул муомаласини ташкил этади.
Сўм ва олтин ўртасида ёки бошқа қимматбаҳо
металлар ўртасида нисбат белгиланмайди.

40.

40-модда. Пул белгиларини муомалага чиқариш
Марказий
банк Ўзбекистон Республикаси ҳудудида
қонуний тўлов воситаси сифатида пул белгиларини
муомалага чиқаришда мутлақ ҳуқуққа эга.
Пул белгилари банкнотлар ва тангалар тарзида, шу
жумладан
чиқарилади.
Муомаладаги
қимматбаҳо
металлар
тарзида
пул белгилари Марказий банкнинг
қатъий мажбуриятлари бўлиб, ушбу пул белгилари
унинг барча активлари билан таъминланади.

41.

Пул белгиларининг ҳимоя элементларига доир талаблар Марказий банк томонидан
белгиланади.
Марказий банк муҳим саналарга оид ва эсдалик пул белгиларини, шу жумладан
қимматбаҳо металлардан тайёрланган пул белгиларини муомалага чиқаришга ҳақли.
Нумизматика ва коллекциялаш мақсадларида пул белгиларини сотиш Марказий банк
томонидан белгиланган тартибда амалга оширилиши мумкин.
Марказий банк йўқ қилиб юборилган, йўқотилган, қалбаки, ясама ва қонуний кучини
йўқотган пул белгиларининг ўрнини қопламайди.
Пул белгиларини қалбакилаштириш
мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлади.
ва қонунга
хилоф равишда
тайёрлаш
қонунга

42. 42-модда. Муомаладаги пул белгиларидан фойдаланишга қўйиладиган талаблар Марказий банк томонидан муомалага чиқарилган пул

42-модда.
Муомаладаги
пул
фойдаланишга
қўйиладиган
белгиларидан
талаблар
Марказий
банк
томонидан
муомалага
чиқарилган
пул
белгилари
Ўзбекистон
Республикасининг бутун ҳудудида тўловларнинг
барча турларида, шунингдек ҳисобварақларга,
омонатларга ўтказиш ва жўнатма сифатида
ўтказиш учун ўз номинал қиймати бўйича қабул
қилиниши
шарт.

43.

43-модда. Шикастланган пул белгилари
Марказий банк пул белгиларининг муомалага
яроқлилигини аниқлаш ҳамда шикастланган пул
белгиларини алмаштириш тартибини белгилайди ва
эълон қилади.
Банклар шикастланган пул белгиларини Марказий
банк томонидан белгиланган қоидаларга мувофиқ
чекловларсиз алмаштириб беради.

44.

44-модда. Пул белгиларини муомаладан чиқариш
Марказий
банк Ўзбекистон Республикаси ҳудудида
Ўзбекистон
Республикасининг
ҳар
қандай
пул
белгиларини муомаладан чиқаришга ҳақли. Бунинг учун
Марказий банк бошқарувининг айирбошлаш тартиби
ва вақти кўрсатилган эълон қилинган қарори асос
бўлиб хизмат қилади.
Айирбошлаш
учун
Марказий
банк
томонидан
белгиланган муддат тугагач айирбошланиши керак
бўлган пул белгилари қонуний тўлов воситаси
сифатида ўз кучини йўқотади.

45.

6-модда. Тўлов тизимларининг ишлашини таъминлаш
Марказий
банк
тўлов
тизимининг
ишлашини
таъминлаш мақсадида:
тўлов тизимининг стратегиясини белгилайди ва
амалга оширади;
ўз ваколатлари доирасида тўлов ташкилотлари ва
тўлов
тизимлари
операторлари
фаолиятини
тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни
ишлаб чиқади ҳамда тасдиқлайди;

46.

Марказий банк банкларга ва тўлов ташкилотларига,
тўлов
тизимлари
операторларига
тўловларга
ҳисоб-китоб-клиринг
хизмати
кўрсатилишини
ташкил этишда, шу жумладан банк карталари ҳамда
бошқа тўлов воситалари орқали тўлаган ҳолда
кўмаклашишга, бундай операцияларни амалга ошириш
тартибини белгилашга ва тегишли кўрсатмалар
беришга ҳақлидир.

47.

47-модда. Валютани тартибга солиш ва валютани назорат
қилиш
Марказий
банк валютани тартибга солиш
валютани назорат қилиш давлат органидир.
ва
Марказий банк ўз ваколатлари доирасида:
валютани тартибга солишга доир норматив-ҳуқуқий
ҳужжатларни ишлаб чиқади ва қабул қилади;
банкларнинг валютани тартибга солиш тўғрисидаги
қонунчиликка риоя этишга доир фаолиятини
тартибга солади ва назорат қилади;

48.

валюта
биржалари фаолиятини лицензиялашни ва
тартибга солишни амалга оширади;
банклар учун очиқ валюта позицияси лимитларини ва
бошқа пруденциал нормативларни белгилайди;
чет
эл
валютасидаги
тартибини белгилайди;
ҳисобварақларни
валюта курсини аниқлаш тартибини белгилайди.
очиш

49.

48-модда. Халқаро клиринг ва тўлов битимлари
Марказий
банк Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан
ташқарида жойлашган клиринг муассасалари билан ўз
номидан ёки Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг
топшириғига кўра Ўзбекистон Республикаси номидан
клиринг ҳамда тўлов битимлари, шунингдек ҳар
қандай шартномалар тузишга ҳақлидир.

50.

49-модда. Халқаро захиралар
Халқаро захиралар
Марказий банкнинг ва Ўзбекистон
Республикаси Ҳукуматининг тегишли активларидан
иборатдир.
Марказий
банк ўзининг баланс ҳисобварақларида
халқаро захираларни шакллантиради, бу захиралар:
монетар олтинни;
Халқаро валюта фондидаги маблағ жалб қилишга доир
махсус ҳуқуқларни ва захира позициясини;

51.

чет эл валютасини;
чет
эл ҳукуматлари, халқаро молия ташкилотлари
томонидан чиқарилган ёки кафолатланган қимматли
қоғозларни;
халқаро
стандартларга мувофиқ халқаро захиралар
таркибига киритиладиган бошқа активларни ўз ичига
олади.

52.

Марказий банкнинг Ўзбекистон Республикаси
Ҳукумати билан ҳамкорлиги
Марказий
банк
ҳамда
Ўзбекистон
Республикаси
Ҳукумати пул-кредит ва солиқ-бюджет сиёсати
соҳасида ҳамкорлик қилади.
51-модда.
Марказий банк ва Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати
Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг иқтисодий
сиёсат
учун
аҳамиятга
эга
бўлган
мўлжалланилаётган ҳаракатлар ҳамда эришилган
натижалар тўғрисида бир-бирини хабардор қилиши ва
мунтазам равишда маслаҳатлашувлар ўтказиши
шарт.

53.

51-МОДДА:
Марказий
банк
ўз
фаолиятида
Ўзбекистон
Республикаси Ҳукуматининг иқтисодий сиёсати
амалга оширилишига, унинг асосий мақсадларига зиён
етказмаган ҳолда, кўмаклашади.
Марказий банк ва Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати
тизимли молиявий таназзул вужудга келишининг
олдини олиш ва унинг оқибатларини камайтириш
мақсадида ҳамкорлик қилади.

54.

Давлат секторига маблағ жалб қилиш
масалаларидаги маслаҳатлашувлар
Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати келгуси молия
йилида кредитлашнинг ички ва ташқи манбаларидан
маблағ жалб қилиш, шу жумладан ушбу маблағни жалб
қилиш доирасида тўланадиган суммаларни бериш
масалалари, шунингдек кредитлар беришнинг таклиф
этилаётган муддатлари ҳамда шартлари юзасидан
Марказий
банк
билан
маслаҳатлашади.
Молия
вазирлиги Ўзбекистон Республикаси ва унинг давлат
органлари олаётган барча қарзлар ҳамда кредитлар
тўғрисида Марказий банкка хабар беради.
52-модда.

55.

Ўзбекистон
Республикаси
Ҳукуматининг
фискал агенти вазифалари
Марказий банк Молия вазирлиги билан келишилган
шартлар
асосида
фаолият
юритиб,
қуйидаги
ҳолларда Ўзбекистон Ҳукумати ва давлат бошқаруви
органларининг
фискал
агенти
сифатида
иш
юритиши мумкин:
Молия
вазирлиги ва бошқа давлат органлари
томонидан эмитентланган қарз мажбуриятларини
(қимматли
қоғозларни)
жойлаштиришда,
жойлаштиришни рўйхатга олишда;
54-модда.

56.

54-модда:
мажбуриятларининг (қимматли қоғозларнинг)
қийматини,
улар
бўйича
фоизларни
ва
бошқа
тўловларни тўлашда;
қарз
Марказий
банк
Молия
вазирлигига
давлатнинг
қимматли
қоғозларини
чиқаришда
пул-кредит
сиёсатининг устувор йўналишларини ҳисобга олган
ҳолда маслаҳат беради.

57.

56-модда. Мажбуриятлар бўйича жавобгарлик
Марказий банк ва кредит ташкилотлари бир-бирининг
мажбуриятлари бўйича жавобгар бўлмайди.
57-модда. Марказий банк банкларнинг ҳисобварақларини
юритишга ва улардан депозитларни қабул қилишга
ҳақли.

58.

59-модда. Марказий банкнинг устувор ҳуқуқи
Марказий
банкка қарздорнинг Марказий банкдаги
ҳисобварақларидаги қолдиқлари ва бошқа активлари
ҳисобидан
ўзининг
қонунчиликда
белгиланган
талабларини қаноатлантиришда устувор ҳуқуқ
берилади.
Марказий
банк
ўзининг
устувор
ҳуқуқини
ҳисобварақлардаги қолдиқларни ушлаб қолиш ёки
бошқа активларни мақбул нархларда сотиш ва
сотиш харажатлари чегириб ташланганидан кейин
ўзига тегишли бўлган миқдордаги тушумни ушлаб
қолиш орқали амалга ошириши мумкин.

59.

Кредит ташкилотларининг, тўлов ташкилотларининг,
тўлов тизимлари операторларининг, валюта
биржаларининг, кредит бюроларининг ва банклар
гуруҳларининг фаолиятини, шунингдек қимматли
қоғозлар бланкаларини ишлаб чиқаришни тартибга
солиш ва назорат қилиш
(60-67 моддалар)

60.

Марказий банкнинг тартибга солишга доир
вазифалари
Марказий банк тартибга солишга доир вазифаларни
амалга ошириш учун қуйидагиларни белгилайди:
банкларни ва кредит бюроларини давлат рўйхатидан
ўтказиш,
шунингдек
ипотекани
қайта
молиялаштириш
ташкилотларининг
реестрини
юритиш тартиби ҳамда шартларини;
60-модда.

61.

амалга
оширилиши учун Марказий банк томонидан
бериладиган лицензиялар талаб қилинадиган фаолият
турларини лицензиялаш тартибини;
банк
фаолияти соҳасида рухсат бериш тартибтаомилларидан ўтиш тартибини;
чет
эллик муассисларга (акциядорларга) нисбатан
улар томонидан банкни ташкил этиш ёки банкнинг
устав
капиталида
иштирок
этиш
чоғида
қўйиладиган қўшимча талабларни;

62.

Ўзбекистон
Республикаси ҳудудида чет давлатлар
банкларининг ваколатхоналарини очиш, аккредитация
қилиш, уларнинг фаолиятини амалга ошириш ва
тугатиш тартибини;
чет элда шўъба банкни ва филиални очиш учун банклар
бошқаруви ҳамда молиявий ҳолатининг етарлилиги
мезонларини;

63.

60-модда:
банкларга
алоқадор бўлган шахслар билан битимлар
тузиш, шу жумладан уларга кредитлар бериш бўйича
чекловларни;
банкларнинг
фаолиятини тугатиш ва банкларни
тугатиш, шу жумладан ихтиёрий шаклда тугатиш
тартибини;
банкларни
аудиторлик текширувидан
ўзига хос хусусиятларини;
ўтказишнинг

64.

61-модда. Марказий банкнинг назоратга доир вазифалари
кредит
ташкилотлари
учун
молиявий
операцияларини
амалга
ошириш,
бухгалтерия
ҳисобини юритиш, молиявий ва назоратга доир
ҳисоботларни, шу жумладан йиллик ҳисоботни тузиш
ҳамда тақдим этиш, таваккалчиликларини баҳолаш
ҳамда уларнинг фаолиятини назорат қилиш учун
зарур бўлган ахборотни тақдим этиш бўйича
мажбурий бўлган қоидаларни;

65.

банкларнинг ички назо-ратига ва таваккалчиликларни
бошқариш тизимига, шунингдек банклардаги
корпоратив бошқарувга, шу жумладан банкларнинг
кузатув кенгашлари аъзоларининг мустақиллигига
доир талабларни;
банклар,
тизимли аҳамиятга молик банклар ва
банклар
гуруҳлари
учун
ликвидлилик
ҳамда
капиталнинг етарлилиги коэффицентларига қўшимча
устамаларни;

66.

банкларда
вақтинчалик бошқарувни амалга ошириш
тартибини;
умидсиз
активларни ҳисобдан чиқариш шартлари ва
тартиб-таомилини белгилашга;

67.

банкларнинг,
белгилашга;
ички
аудитига
доир
талабларни
банклар томонидан бериладиган истеъмол кредитлари
ва микроқарзлар, шунингдек ломбардлар томонидан
бериладиган кредитлар бўйича фоиз ставкалари ва
тўловларининг энг юқори қийматларини белгилашга;
Фуқароларнинг
банклардаги
омонатларини
кафолатлаш жамғармасига банклар томонидан ҳар
чоракда ўтказиладиган календарь бадалига қўшимча
ажратмалар миқдорини белгилашга;

68.

банкларнинг кузатув кенгаши, бошқаруви аъзоларини
ва муҳим аҳамиятга эга ходимларини баҳолашдан
ўтказиш тартибини, уларнинг малака талабларига
мувофиқлик мезонларини, шунингдек уларни келишиб
олиш тартибини белгилайди.
микрокредит ташкилотлари, ломбардлар,
ипотекани қайта молиялаштириш ташкилотлари,
тўлов ташкилотлари, тўлов тизимлари
операторлари, валюта биржалари ва кредит
бюролари раҳбарлари ҳамда бош бухгалтерларига
нисбатан малака талабларини қўйишга, шунингдек
уларни лавозимга тайинлаш ва лавозимидан озод
этишнинг ўзига хос хусусиятларини белгилашга
ҳақли.

69.

62-модда.
Кредит
ташкилотлари
хизматлари
истеъмолчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича
чора-тадбирлар
Марказий
банк кредит ташкилотлари хизматлари
истеъмолчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича
вазифаларни
бажариш
учун
мазкур
Қонунда
белгиланган чораларни кўради

70.

Марказий банкнинг тартибга солиш
назоратга доир вазифаларини амалга ошириш
64-модда.
ва
Марказий
банкнинг тартибга солиш ва назорат
қилиш
вазифаларини
Марказий
банкнинг
Банк
назорати қўмитаси амалга оширади.
Марказий
банкнинг Банк назорати қўмитасининг
вазифалари, ваколатлари ва функциялари Марказий
банк томонидан белгиланади.

71.

Марказий банк томонидан қўлланиладиган
чоралар ва санкциялар
67-модда.
Марказий
банк
банклар
ва
банк
фаолияти
тўғрисидаги
қонунчиликка
мувофиқ
банкларга,
банкларнинг
бевосита
ҳамда
билвосита
акциядорларига, шу жумладан охирги бенефициар
мулкдорларига, кузатув кенгаши ва бошқаруви
аъзоларига, шунингдек банкларнинг муҳим аҳамиятга
эга ходимларига нисбатан чоралар ҳамда санкциялар
қўллашга ҳақли.

72.

Ammo ushbu usulning kamchiligi shundaki,
bunda tijorat banklari aktivlari miqdori o‘rtasidagi
farq
natijasida yuzaga keladigan likvidli mablag‘larga
bo‘lgan talab
o‘rtasidagi farq hisobga olinmaydi.

73.

Dunyoning bir qator mamlakatlarida
(Shvetsiya, Rossiya va boshq.) kunlik kreditlar
Markaziy banklar tomonidan qimmatli qog‘ozlarni
garovga olgan holda foizsiz beriladi.
Ular milliy to‘lov tizimini qo‘llab-quvvatlash
maqsadida beriladi.

74.

Qayd etish joizki, taraqqiy etgan mamlakatlarda
Markaziy bankning hisob stavkalarini o‘zgarishi
makroiqtisodiy barqarorlikka, o‘sish sur’atlariga
bevosita va kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, AQShda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining
pasayib borishiga barham berish maqsadida
Federal Zaxira Tizimi (FZT) tomonidan hisob
stavkasining yillik darajasi 2004 yilning 30 iyunidan
boshlab 1 % qilib belgilangan edi.

75.

O‘tish iqtisodiyoti mamlakatlarida qayta moliyalash siyosatining
qator instrumentlaridan foydalanish amaliyoti mavjud.
Masalan, Rossiya Markaziy banki tomonidan overnayt, overdraft,
lombard va muddatli kreditlar berish qo‘llanilmoqda.
Qayd etish joizki, Rossiya Markaziy banki tomonidan berilayotgan
lombardli kreditlar,
respublikamiz amaliyotidan farqli o‘laroq, nafaqat yuqori likvidli
hukumat qimmatli qog‘ozlari bilan,
balki reputatsiyasi yuqori bo‘lgan Rossiya kompaniyalarining qarz
qimmatli qog‘ozlari bilan ham ta’minlanmoqda.
Bu esa, Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankining lombard
kreditlari hajmini oshirishga imkon bermoqda.

76.

2-jadval
Rossiya Markaziy banki tomonidan tijorat
banklariga 2018 yilda AQSh dollari va evroda
beriladigan markazlashgan kreditlar shartlari
Rossiya tijorat banklari Markaziy bankdan AQSh dollari va evroda
markazlashgan kreditlar olish imkoniga ega.
Фоиз ставкалари, йиллик
Muddati
AQSh dollari va
evroda berilgan
kreditlar
14.12.2017 tildan
23.12.2018 Yildan
28 кун
2,25
2,25
365 кун
3,25
3,25

77.

Respublikamiz tijorat banklarining balansida yuqori likvidli qimmatli
qog‘ozlarga qilingan investitsiyalar miqdorining nisbatan juda kichikligi
mamlakatimiz Markaziy banki tomonidan beriladigan lombard kreditlari
hajmini oshirishga jiddiy tarzda to‘sqinlik qilib keldi.
Masalan, 2019 yilning 1 yanvarь holatiga, O‘zbekiston Respublikasi
tijorat banklari tomonidan yuqori likvidli qimmatli qog‘ozlarga qilingan
investitsiyalar umumiy miqdorining brutto aktivlar hajmidagi salmog‘i
atigi 0,1 foizni tashkil qildi.
So‘nggi yillarda respublikamiz tijorat banklarining yuqori likvidli
qimmatli qog‘ozlarga qilingan investitsiyalarining brutto aktivlar
hajmidagi salmog‘ining pasayish sur’ati kuzatilmoqda.

78.

Biroq, 2017 yilning 1 yanvaridan boshlab, O‘zbekiston
Hukumatining qimmatli qog‘ozlarini emissiya qilish to‘xtatildi.
Respublikamiz tijorat banklarining yuqori likvidli qimmatli
qog‘ozlarga qilgan investitsiyalari miqdori darajasining past
ekanligi Markaziy bankning lombard kreditlari hajmini sezilarli
darajada oshirish imkonini bermaydi.
Shuni qayd etish joizki, 2017 yilning uchinchi choragidan boshlab,
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tijorat
banklarini kreditlash amaliyoti faollashdi.
2017 yilning uchinchi choragida Markaziy bank tomonidan tijorat
banklariga 1,4 trln. so‘m miqdorida kreditlar berildi.
Mazkur yilning to‘rtinchi choragida esa, ushbu ko‘rsatkich 337
mlrd. so‘mni tashkil etdi.

79.

Qayta moliyalash stavkasi -Pul massasining
maqsadli ko‘rsatkichidan va inflyatsiya
darajasidan kelib chiqib belgilanadi.
Qayta moliyalash stavkasi iqtisodiyotdagi foiz
stavkalarining indikatori bo‘lib xizmat qiladi.
79

80. Pul massasiga ta’sir qiluvchi omillar

1.
Bank tizimining tashqi aktivlarini, ya’ni oltinvalyuta zahiralarining o‘zgarishi
2.
Iqtisodiyotga berilayotgan kreditlar hajmining
o‘zgarishi
3.
Davlat byudjeti taqchilligi/profitsiti
4.
O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va
Taraqqiyot jamg‘armasi hisobvarag‘ida
mablag‘larning o‘zgarishi
80

81.

Qayta moliyalash krediti–
Markaziy bank tomonidan banklarga, ularning
likvidligini saqlash maqsadida beriladigan
kreditlardir.
Kreditlar O‘zbekiston Respublikasining milliy
valyutasida
1. ta’minlanganlik,
2. muddatlilik,
3. qaytarishlik
4. to‘lovlilik
5. shartlari asosida beriladi.

82. Banklar kredit olish to‘g‘risida ariza bergan vaqtda quyidagi talablarga javob berishi lozim

Majburiy rezerv talablarini o‘z vaqtida va to‘liq hajmda
bajarish;
Belgilangan iqtisodiy normativlarga to‘liq rioya qilish;
Bank ustav kapitali miqdori qonunchilikda belgilangan me’yor
talablaridan kam bo‘lmasligi;
Markaziy bank tomonidan berilgan kreditlar bo‘yicha muddati
o‘tgan qarzdorlikning bo‘lmasligi;
Oxirgi uch oy mobaynida avval berilgan qayta moliyalash
kreditlari bo‘yicha qarzlarni qaytarish muddatini
kechiktirmagan bo‘lishi.

83.

Kreditning qaytarilishini ta’minlash maqsadida
banklar quyidagi aktivlardan birini yoki bir
nechtasini garovga qo‘yishi mumkin:
chet el valyutasi;
2. xalqaro rezervlar toifasiga kiruvchi valyuta
boyliklari va boshqa boyliklar;
3. davlat qarz majburiyatlari (davlat qimmatli
qog‘ozlari);
4. hukumat kafolatlagan boshqa qarz vositalari.
1.
83

84.

Qayta moliyalash stavkasi
1. 2011 yil 1 yanvardan yillik 14% dan 12% darajaga,
2. 2014 yil 1 yanvardan 10 % darajaga
3. 2015 yil 1 yanvardan 9 % ga tushirildi.
4. 2017 yil iyunьdan 14 % ga oshirildi.
5. 2018 yildan 16 % ga oshirildi.
6. 2022 yillik 14% dan
84

85.

. Qayta moliyalash stavkasini tushirilishi iqtisodiyotda
quyidagi ijobiy o‘zgarishlarga olib keldi:
birinchidan, bank kreditlari bo‘yicha foiz stavka
pasaydi va buning natijasida xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlarning xarajatlari kamayib, investitsion
faolligi oshadi;
ikkinchidan, banklarning resurs bazasini yanada
kengaytirish, ya’ni korxonalarning foiz xarajatlari
kamayishi natijasida bo‘shab qoladigan mablag‘larini
bank depozitlariga jalb qilish hisobiga iqtisodiyotning
real sektoriga yo‘naltiriladigan kreditlar hajmi o‘sadi.
85

86.

Yuqorida ko‘rib o‘tilgan amaliyot tahlillari natijasida
xulosa qilish mumkin.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash hamda ijtimoiy farovonlikka
erishishda, shuningdek, iqtisodiy jarayonlarga nisbatan
inflyatsion bosim ta’sirini yumshatish maqsadida pulkredit siyosatida ekspansionistik siyosatni qo‘llashga
qaratilgan edi.

87.

Bu esa o‘z navbatida, quyidagi jihatlarga alohida e’tibor
qaratish zaruratini yuzaga keltiradi:
Monetizatsiya koeffitsienti darajacini oshirish maqcadida
tijorat banklarining kredit ekcpantsiyacini
rag‘batlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish lozim.
Chunki, iqtisodiyotning pulga to‘yinishi ishlab chiqarish
quvvatlaridan samarali va uzluksiz foydalanish imkonini
beradi.
Pullar taklifini oshirishning ta’sirchan mexanizmi esa
tijorat banklarining kreditlash faoliyati hisoblanadi.

88.

Lombard krediti –
Markaziy bank tomonidan davlat qimmatli qog‘ozlarini
garovga olgan holda, o‘zgarmas yoki kimoshdi savdosi
orqali banklarga beriladigan kredit.
Tuzatish koeffitsienti –
Davlat qimmatli qog‘ozlarining bozor narxlari va chet el
valyutasi kurslarining ehtimoliy o‘zgarishlaridan kelib
chiqib, kredit xatarlarining oldini olish maqsadida,
Markaziy bank tomonidan belgilanadigan, banklarga
beriladigan kredit summasi bilan garovga qo‘yilgan
ta’minoti o‘rtasidagi maksimal nisbatni bildiruvchi 0 dan
1 gacha oraliqda bo‘lgan raqamli ko‘rsatkich.

89.

O‘zgarmas foiz stavkasi – monetar siyosat maqsadlaridan
kelib chiqib, banklarga ularning arizasiga asosan
berilayotgan kreditlarga Markaziy bank Boshqaruvi
tomonidan o‘rnatiladigan foiz stavkasi.
Chegirish stavkasi – kreditlarni joylashtirish bo‘yicha
o‘tkaziladigan kimoshdi savdosiga arizalarning oxirida
ariza bergan bank tomonidan kredit uchun taklif etilgan
foiz stavkasi.
Kreditlar banklarga o‘zgarmas foiz stavkalari yoki
arizalarining kim oshdi savdolarini o‘tkazish bo‘yicha
yuzaga kelgan foiz stavkalari asosida beriladi.

90. Kredit resurslarining kim oshdi savdosi “amerikacha” yoki “gollandcha” usulda o‘tkazilishi mumkin.

Amerikacha usul – qondiriladigan arizalar banklar
tomonidan taklif etilgan hamda Markaziy bank tomonidan
o‘rnatilgan chegirish stavkasiga teng yoki undan yuqori
bo‘lgan stavkada qondiriladi.
Gollandcha usul – qondiriladigan arizalar banklar
tomonidan taklif etilgan eng past foiz stavkasida (ya’ni,
kim oshdi savdosi natijalariga ko‘ra Markaziy bank
tomonidan o‘rnatilgan chegirish stavkasida) qondiriladi.

91.

O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligida
ro‘yxatdan o‘tkazildi
9 sentyabrь 2009 yil
№ 2004
2
O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki Boshqaruvining
2009 yil 15 avgustdagi
№ 23/8 - son qarori bilan
tasdiqlangan
№ 701
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI
BOShQARUVINING
Tijorat banklarining O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankida
depozitga o‘tkaziladigan majburiy rezervlari to‘g‘risidagi Nizomni
tasdiqlash haqida
91

92.

Mavzuning dolzarbligi.
Yangi, O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti
rivojlanishining hozirgi zamonaviy bosqichida
Respublikamiz Markaziy banki pul-kredit siyosatini
takomillashtirish borasida bir qancha
muammolarning mavjudligi ko‘zga tashlanmoqda.
Xususan, majburiy zaxira stavkasining muddatiga
nisbatan tabaqalashtirilib, summasiga nisbatan esa
tabaqalashtirilmaganligi shuningdek,
mamlakatimizda majburiy zaxira stavkasining
nisbatan yuqori ekanligi bunga asos bo‘lib
hisoblanadi.
Jumladan,2018 yil 1 iyungacha o‘rtacha 12,5 % ni,
2020 yilning 1 yanvarь xolatiga, O‘zbekistan
Respublikasi Markaziy banki majburiy zaxira
stavkasining o‘rtacha darajasi milliy valyutada 4,0
%, chet el valyutasida esa 14,0 foizni tashkil etdi.

93.

Bu boradagi dolzarb muammolardan yana biri
– bu Markaziy bank zaxira talabnomalarining tijorat
banklarining likvidliligiga nisbatan salbiy ta’sirining
saqlanib qolayotganligidir.
Ushbu muammoning mohiyati shundaki, Birinchidan,
Markaziy bankning majburiy zaxira stavkalari
nisbatan yuqoridir.
Ikkinchidan, majburiy zaxira ajratmalari summasi
tijorat banklarining “Nostro” vakillik hisobarqamidan
olib qo‘yilib, Markaziy bankning balansida deponent
qilinmoqda.

94.

Shuningdek, So‘nggi yillarda Markaziy
bankning majburiy zaxira stavkasi yuqori
darajada saqlanib qolayotgan bo‘lsa-da, pul
massasining o‘sish sur’atlari nisbatan
yuqoridir.
Hamda, Respublikamizda pullar taklifini
tartibga solish borasidagi dolzarb
muammolardan yana biri pul bazasi orqali
pul massasining o‘sish sur’atlariga etarli
darajada ta’sir etilmayotganligi
hisoblanadi.
94

95.

Ushbu sanada Rossiya Markaziy bankining
majburiy zaxira stavkasi 3,5 foizni,
Evropa Markaziy bankining majburiy zahira
stavkasi esa, 2,0 foizni tashkil etdi.
Xalqaro bank amaliyotida majburiy zaxira
stavkalarini belgilashda
1. Transaktsion depozitlarning xorijiy
valyutalarga bo‘lgan talabga
2. Majburiy zaxira siyosatining tijorat
banklarining depozit bazasiga ta’siri masalalari
inobatga olinadi.
Masalan, AQShda 2007 yilning 20 dekabridan
boshlab transaktsion depozitlar bo‘yicha
tabaqalashgan majburiy zaxira stavkalari joriy
etilgan.

96.

Majburiy zaxira siyosati monetar
siyosatning instrumenti sifatida
dastlab AQSh Federal zaxira tizimi
(FZT) tomonidan mamlakat bank
tizimining likvidliligiga ta’sir etish
maqsadida 1913 yilda joriy qilingan.

97.

Markaziy bank tijorat banklari uchun
quyidagi maqsadlarda majburiy
rezervlar normasini o‘rnatib beradi.
1.
2.
3.
Muomaladagi pul massasining hajmini
tartibga solish,
Banklarning likvidliligini
muvofiqlashtirish,
Inflyatsiya sur’atlarini tushirish
maqsadida

98. Pul massasiga ta’sir qiluvchi omillar

1. Bank tizimining tashqi aktivlarini, ya’ni oltinvalyuta zahiralarining o‘zgarishi
(2020 yil 1 yanvar holatiga 28,6 mlrd. Aqsh. dol.)
2. Iqtisodiyotga berilayotgan kreditlar hajmining
o‘zgarishi
(2020 yil 1 yanvar holatiga 211,6 trl. so‘m- 61,0 %
o‘sish)
3. Davlat byudjeti taqchilligi/profitsiti
4. O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va
Taraqqiyot jamg‘armasi hisobvarag‘ida
mablag‘larning o‘zgarishi
98

99.

Hozirgi davrga kelib majburiy zaxira siyosati
muomaladagi pul massasini tartibga
solishning, milliy bank tizimining
likvidliligiga Markaziy bank tomonidan ta’sir
etishning muhim, ta’sirchan vositasiga
aylandi.
Bunda uch xil tushuncha qo‘llaniladi
1. Zaxira talablari (reserve
requirements).
2. Minimal zaxiralar (minimum
reserves).
3. Majburiy zaxiralar (legal reserves).
4. Majburiy rezervlar

100. Markaziy bankning majburiy zaxira siyosati quyidagi uch funktsiyani bajaradi:

– Tijorat banklarining kredit
ekspantsiyasini jilovlash;
– Milliy bank tizimining likvidliligiga ta’sir
etish;
– Tijorat banki bankrot bo‘lgan sharoitda
uning majburiyatlari yuzasidan
hisoblashish.

101.

Muomaladagi pul massasining asosiy
qismi tijorat banklarining kredit
emissiyasi natijasida vujudga keladi.
Shu sababli, muomaladagi pul
massasini tartibga solishda asosiy
e’tibor tijorat banklarining
kredit ekspansiyasini jilovlashga
qaratiladi.
Bu esa, o‘z navbatida, Markaziy
bankning tijorat banklari kredit
emissiyasiga bevosita va tezkor
tarzda ta’sir qiladigan monetar
instrumentlarga bo‘lgan ehtiyojini
yuzaga keltiradi.

102.

Majburiy zaxira talabnomasi, boshqa
monetar instrumentlardan farqli o‘laroq,
tijorat banklarining kreditlash
salohiyatiga bevosita va tezkor ta’sir
etish xususiyatiga ega.
Shu sababli, rivojlangan sanoat
mamlakatlari markaziy banklari ham
mazkur instrumentdan foydalanish
amaliyotidan voz kechishmagan.
Bunga misol qilib AQSh FZTni, Evropa
Markaziy bankini (EMB) keltirish
mumkin.

103.

Амал қилиш
муддати
1994 йил 1
майдан
1995 йил 1
январдан
1996 йил 1
июлдан
1997 йил 1
декабрдан
2000 йил 1
майдан
2005 йил 1
февралдан
2005 йил 1
августдан
2007 йил 1
сентябрдан
2008 йил 1
ноябрдан
2009 йил 1
сентябрдан
Юридик
шахсларнинг
талаб қилиб
олингунча ва
1 йилдан ортиқ
бўлмаган муддатли
депозитлари учун
Юридик
шахсларнинг
муддати
1 йилдан 3 йилгача
бўлган муддатли
депозитлари учун
30
Юридик
Юридик
шахсларнинг
шахсларн
3 йилдан ошиқ
инг чет эл
муддатли
валютаси
депозитлари учун
даги
депозитла
ри учун
10
30
25
10
25
25
10
-
20
10
-
20
-
15
5
15
8
13
15
15
12
10,5
Чет эл
валютасидаг
и депозитлар

104.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009
yil 28 iyuldagi PQ-1166-sonli “Tijorat
banklarining investitsiya loyihalarini
moliyalashtirishga yo‘naltirilgan uzoq
muddatli kreditlari ulushini ko‘paytirishni
rag‘batlantirish borasidagi qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori:
* 1 yildan 3 yilgacha muddatdagi depozitlarga
nisbatan – bazaviy stavkaning 80%
darajasida
* 3 yildan ortiq muddatga jalb qilingan
depozitlarga nisbatan - bazaviy stavkaning
70% darajasida

105.

M.Fridmen majburiy zaxira
stavkalarini
depozitlarning muddati va turiga
bog‘liq ravishda tabaqalashtirishga
qarshi bo‘lib,
depozitlarning o‘sgan qismiga
nisbatan 100 foizli
majburiy zaxira talabnomasi joriy
etish tarafdori edi.
Fridmen M. Osnovы monetarizma.
Per.s angl. - Moskva: TEIS, 2002. - S.
41-43.

106.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947-sonli farmoni bilan tasdiqlangan
“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”dan kelib chiqgan holda,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13
sentyabrdagi PQ-3272-sonli “Pul-kredit siyosatini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga
asosan, xorij tajribasini o‘rganish asosida, O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankida depozitga majburiy
rezervlarni o‘tkazish tartibi va normativlari qayta ko‘rib
chiqildi.
Pul-kredit siyosati instrumentlarining samaradorligini
oshirish borasida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
banki 2018 yilning 1 iyunidan boshlab, tijorat
banklarining Markaziy bankda depozitga o‘tkaziladigan
quyidagi majburiy rezervlari bo‘yicha takomillashtirilgan
tartibni va yangi normativlarni joriy etdi.

107.

2018 yilning 1 iyunidan boshlab, tijorat banklarining Markaziy bankka majburiy
rezervlarni o‘tkazish tartibi va normativlariga kiritilgan o‘zgarishlar haqida ma’lumot,
(foizda)
Янги нормативлар
(2018 йил 1 июндан бошлаб кучга кирди)
Мажбурият тури
Юридик шахсларнинг миллий
валютадаги депозитлари
Юридик шахсларнинг чет эл
валютасидаги депозитлари
Жисмоний шахсларнинг миллий
валютадаги депозитлари
Жисмоний шахсларнинг чет эл
валютасидаги депозитлари
Муддати
Нормативлар
(фоизда)
0
2 йилдан ортиқ
1 йилдан 2 йилгача
бошқа депозитлар
7
14
2 йилдан ортиқ
1 йилдан 2 йилгача
бошқа депозитлар
2 йилдан ортиқ
1 йилдан 2 йилгача
бошқа депозитлар
2 йилдан ортиқ
1 йилдан 2 йилгача
0
8
16
0
2
4
0
3
бошқа депозитлар
6

108.

2018 yilning 17 avgust kuni Pul-kredit siyosati
instrumentlarini takomillashtirish va samaradorligini
oshirish bo‘yicha bosqichma-bosqich amalga
oshirilayotgan choralar doirasida Markaziy bank
Boshqaruvi tomonidan majburiy rezervlar tartibi va
me’yorlariga, 2018 yilning 1 oktyabridan amal qilinishi
ko‘zda tutilgan o‘zgartirishlar kiritildi. Xususan:
1. - majburiy rezervlarni tijorat banklar tomonidan jalb
qilingan majburiyatlarning valyutasidan qat’iy nazar
faqat milliy valyutada shakllantirish bo‘yicha tartib
o‘rnatildi;
2. - yuridik va jismoniy shaxslarning depozitlari bo‘yicha
me’yorlari bir xillashtirildi;
3. - yuridik shaxslarning milliy valyutadagi depozitlari
uchun majburiy rezervlar me’yorlari nisbatan
pasaytirildi;
4. - chet el valyutasidagi depozitlar bo‘yicha majburiy
rezervlar uchun nisbatan yuqori me’yorlar kiritildi.

109.

.
Majburiyat
valyutasi
muddati
Yuridik
va 2 yildan ortiq
jismoniy
shaxslarning
1 yildan 2
milliy valyutadagi
yilgacha
depozitlari
Boshqa
depozitlar
Yuridik
va 2 yildan ortiq
jismoniy
shaxslarning
1 yildan 2
xorijiy
yilgacha
valyutadagi
Boshqa
depozitlari
depozitlar
Yangi
me’yorlar
(1 oktyabr,
2018 yildan
kuchga kirdi)
Amaldagi me’yorlar
(ma’lumot uchun)
(2018 yil 1 iyundan boshlab
kuchga kirdi)
Jismoniy
shaxslar
uchun
Yuridik
shaxslar
uchun
0%
0%
0%
2%
2%
7%
4%
4%
14 %
0%
0%
0%
7%
3%
8%
14 %
6%
16 %

110. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining majburiy zaxira stavkalarini tabaqalashtirilgan tarkibi, foizda (1-iyulь.2019

yildan)
Мажбуриятнинг
валюта тури
Муддати
Янги норматив
(1-июль.2019
йилдан)
(1 октябр, 2018
йилдаги
норматив
Миллий валюта
2 йилдан ортиқ
4%
0%
Чет эл валютаси
1 йилдан 2
йилгача
2%
бошқа депозитлар
4%
2 йилдан ортиқ
14%
0%
1 йилдан 2
йилгача
7%
бошқа депозитлар
14%

111.

Hisob-kitob davri – birinchi kuni
seshanbadan boshlanib, oxirgi kuni
dushanbada tugaydigan o‘n to‘rt kalendarь
kunidan iborat bo‘lgan majburiy rezervlarni
hisoblash davri;
Saqlash davri – birinchi kuni payshanbadan
boshlanib, oxirgi kuni chorshanbada
tugaydigan o‘n to‘rt kalendarь kunidan
iborat bo‘lgan majburiy rezervlarni saqlash
davri.

112.

Xalqaro bank amaliyotida majburiy zahira
stavkalarini belgilashda transaktsion
depozitlarning xorijiy valyutalarga
bo‘lgan talabga va majburiy zahira
siyosatining tijorat banklarining depozit
bazasiga ta’siri masalalari inobatga
olinadi.
Bizda esa bu jarayonga etarlicha e’tibor
hanuzgacha qaratilayotgani yo‘q.
Chunki, transaktsion depozitlarning
hajmi o‘rtacha 40-50 foizni tashkil etadi.
Shu bilan birgalikda tijorat banklari
undan resurs sifatida foydalanishi
imkoniyatiga ega.

113.

Masalan,
AQShda 2007 yilning 20 dekabrdan boshlab
transaktsion depozitlar bo‘yicha tabaqalashgan
majburiy zahira stavkalari quyidagicha bo‘lishi
belgilab quyildi:
0 AQSh dollaridan 9,3 mln. AQSh dollarigacha
bulgan transaktsion depozitlarga nisbatan 0 %;
9,3 mln. AQSh dollaridan ortiq va 43,9 mln. AQSh
dollarigacha bo‘lgan transaktsion depozitlarga
nisbatan 3 %;
43,9 mln. AQSh dollaridan ortiq bo‘lgan
transaktsion depozitlarga nisbatan 10 %.
Ta’kidlash lozimki, AQShda 1990 yil 20 dekabrdan
buyon muddatli depozitlar va xorijiy valyutadagi
depozitlar majburiy zahira talabnomalaridan to‘liq
ozod qilingan.

114.

Xalqaro bank amaliyotida majburiy
zaxira stavkalarini belgilashda
1. Transaktsion depozitlarning xorijiy
valyutalarga bo‘lgan talabga
2. Majburiy zaxira siyosatining tijorat
banklarining depozit bazasiga ta’siri
masalalari inobatga olinadi.

115. Dunyoning kam sonli mamlakatlarida Markaziy banklar majburiy zaxiradan pul-kredit siyosatining instrumenti sifatida

foydalanmaydi
Buyuk Britaniya,
Yaponiya,
Kanada,
Lyuksemburg,
Shvetsiya.

116.

Markaziy bank pul-kredit siyosatining
instrumentlaridan foydalanish amaliyoti
takomillashmagan mamlakatlarda,
xususan, ko‘pchilik o‘tish iqtisodiyoti
mamlakatlarida majburiy zaxira siyosatidan
Markaziy bank pul-kredit siyosatining asosiy
instrumentlaridan biri sifatida foydalanadi.
Buning boisi shundaki,
Birinchidan, o‘tish iqtisodiyoti
mamlakatlarining ko‘pchiligida moliya
bozorlari rivojlanmagan bo‘lib, bu holat
markaziy banklarning ochiq bozor siyosatini,
qayta moliyalash siyosati va valyuta
siyosatini rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi;

117.

Ikkinchidan, majburiy zaxira siyosati
muomaladagi pul massasiga bevosita va tez
ta’sir qilish xususiyatiga ega;
Uchinchidan, majburiy zaxira talablariga
tijorat banklari tomonidan rioya
etilayotganligi ustidan nazorat qilish oson.
Buning sababi shundaki, Markaziy bank
tijorat banklarining balans ma’lumotlarini
doimiy tarzda olib turish amaliyotiga ega.

118.

Majburiy zaxira siyosati O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki pul-kredit
siyosatining asosiy, an’anaviy
instrumentlaridan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, mamlakatimizda
Markaziy bankning ochiq bozor
operatsiyalarining rivojlanmaganligi,
Rezidentlar tomonidan chiqarilgan qimmatli
qog‘ozlar investitsion jozibadorligining past
ekanligi
Majburiy zaxira siyosatining monetar
instrument sifatidagi ahamiyatini yanada
oshiradi.

119.

Majburiy zaxira stavkalarini
depozitlarning muddati va summasiga
bog‘liq ravishda
tabaqalashtirilmasligi, pirovard
natijada, tijorat banklari depozit
bazasining mustahkamligiga nisbatan
salbiy taьsirni yuzaga keltiradi.
Bu esa, o‘z navbatida, tijorat banklari
kredit emissiyasi hajmini sezilarli
darajada oshirish imkonini bermaydi.

120.

Xalqaro bank amaliyotida majburiy zaxira
stavkalarini belgilashda
1.
Transaktsion depozitlarning xorijiy valyutalarga
bo‘lgan talabga
2.
Majburiy zaxira siyosatining tijorat banklarining
depozit bazasiga ta’siri masalalari inobatga olinadi.
Masalan, AQShda 2007 yilning 20 dekabridan boshlab
transaktsion depozitlar bo‘yicha tabaqalashgan
majburiy zaxira stavkalari quyidagicha bo‘lishi
belgilab qo‘yildi.

121.

Markaziy bankning ochiq bozor
siyosati deganda;
Odatda, Markaziy bank tomonidan
qimmatli qog‘ozlar bozorida qimmatli
qog‘ozlarni sotib olinishi yoki sotilishi
tushuniladi.

122.

Markaziy banklarning ochiq bozor
operatsiyalarida oldi-sotdi ob’ekti
sifatida, asosan, quyidagi qimmatli
qog‘ozlardan foydalaniladi.
Xazina veksellari;
2. Hukumatning obligatsiyalari;
3. Hukumatning o‘rta va uzoq muddatli xazina
majburiyatlari;
4. Korporativ obligatsiyalar;
5. Tijorat banklarining depozit sertifikatlari;
6. Korxonalarning tijorat veksellari.
1.

123.

Mazkur qimmatli qog‘ozlar
Pul bozori va kapital bozoriga tegishli
bo‘lib, ikkilamchi bozordan sotib olinadi
yoki sotiladi.
Hukumatning qisqa muddatli
obligatsiyalari, xazina veksellari pul
bozorining moliyaviy insturmentlari
hisoblanadi.
Korporativ obligatsiyalar esa, kapitallar
bozoriga tegishlidir.

124.

Ammo ko‘pchilik Markaziy banklar ochiq
bozor operatsiyalarini amalga oshirishda
hukumatning qimmatli qog‘ozlaridan
foydalanishni afzal bilishadi.
Buning sababi shundaki,
1.
2.
3.
birinchidan, hukumatning qimmatli
qog‘ozlari ishonchli investitsiyalash
ob’ekti hisoblanadi;
ikkinchidan, ularga qilingan
investitsiyalardan olingan daromadlar
soliqqa tortilmaydi;
uchinchidan, hukumatning qimmatli
qog‘ozlariga har doim fond bozorida
talab mavjud.

125.

Bir qator rivojlangan sanoat
davlatlarida,
Markaziy bankning qimmatli qog‘ozni
birlamchi bozordan sotib olinishi
ochiq bozor operatsiyasi sifatida
e’tirof etilmaydi.
Balki kredit operatsiyasi hisoblanadi.

126.

Bir qator rivojlangan sanoat davlatlarida,
masalan, AQSh, GFR, Buyuk Britaniya,
Italiya, Avstriya va Frantsiyada
Markaziy bankning qimmatli qog‘ozni
birlamchi bozordan sotib olishi ochiq
bozor operatsiyasi sifatida e’tirof
etilmaydi, balki kredit operatsiyasi
hisoblanadi.
Masalan, hukumatning qimmatli
qog‘ozlarini bevosita hukumatning
o‘zidan sotib olish Davlat byudjeti
xarajatlarini Markaziy bank tomonidan
kreditlash hisoblanadi.

127.

Ammo 2008 yilda boshlangan
jahon moliyaviy-iqtisodiy
inqirozi
davrida taraqqiy etgan
mamlakatlarda, shu jumladan,
AQShda
Markaziy banklarga qimmatli
qog‘ozni bevosita emitentning
o‘zidan sotib olishga ruxsat
etildi.

128.

Markaziy bank tomonidan ochiq bozor
siyosati doirasida qimmatli
qog‘ozlarning sotib olinishi,
birinchidan, milliy valyutadagi pul
massasining ko‘payishiga;
ikkinchidan, tijorat banklari
likvidliligining oshishiga olib keladi.
Shu sababli, rivojlangan davlatlarda
Markaziy bank ochiq bozor
operatsiyalaridan tijorat banklarining
likvidliligiga va muomaladagi pul
massasiga ta’sir etish vositasi sifatida
foydalanadi.

129.

Markaziy bank ochiq bozor operatsiyalarini
amalga oshirishda REPO operatsiyalaridan
keng foydalanadi.
Ikki xil REPO operatsiyasi mavjud:
– to‘g‘ri REPO;
– teskari REPO.
To‘g‘ri REPO deganda, Markaziy bank
tomonidan qimmatli qog‘ozlarni qayta sotib
olish sharti bilan sotish tushuniladi.
Teskari REPO deganda, Markaziy bank
tomonidan qimmatli qog‘ozlarni qayta sotish
sharti bilan sotib olish tushuniladi.

130.

Bu boradagi dolzarb
muammolardan biri
Mamlakatimiz Markaziy bankining pullar
taklifini tartibga solishning an’anaviy
instrumenti bo‘lgan ochiq bozor
siyosatidan foydalanish imkoniyatining
cheklanib qolganligi hisoblanadi.

131.

O‘zbekiston Respublikasi tijorat
banklarining balansida ochiq bozor
operatsiyalarining ob’ekti bo‘lgan hukumat
qimmatli qog‘ozlarining emissiya hajmini
cheklanganligi
Markaziy bankning ochiq bozor siyosati
orqali pullar taklifini tartibga solish
imkoniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda
edi.

132.

Shu paytgacha, O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining
ochiq bozor operatsiyalarida oldisotdi ob’ekti bo‘lib hukumatning qisqa
muddatli obligatsiyalari va o‘rta
muddatli xazina majburiyatlaridan
foydalanildi.

133.

Shuningdek,
2010 yilda davlatning
qimmatli qog‘ozlarini emissiya qilish
butunlay to‘xtatildi.
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2011 yil 30 dekabrdagi
PQ-1675-sonli “O‘zbekiston
Respublikasining 2012 yilgi asosiy
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari
prognozi va Davlat byudjeti
parametrlari to‘g‘risida”gi Qaroriga
muvofiq,
Davlatning o‘rta muddatli xazina
majburiyatlari 2013 yildan boshlab
muomalaga chiqarilmaydigan bo‘ldi.

134.

2013 yilning 1 yanvarь holatiga,
respublikamiz tijorat banklari aktivlarining
umumiy hajmida hukumatning qimmatli
qog‘ozlariga qilingan investitsiyalarning
salmog‘i atigi 0,1 foizni tashkil etdi.
Ushbu ko‘rsatkich taraqqiy etgan
mamlakatlarning bank amaliyotida 10,0
foizdan yuqoridir.

135.

Masalan, 2019 yilning 1 mart holatiga,
AQSh banklarida hukumatning qimmatli
qog‘ozlariga qilingan investitsiyalarning
brutto aktivlar hajmidagi salmog‘i 3,0
foizni,
Yaponiyaning yirik tijorat banklarida 13,0
foizni tashkil etdi.

136.

31-modda.
Markaziy bank
Pul bozorida likvidlilikga doir operatsiyalar
o‘tkazadi
Bozor foiz stavkalari darajasiga ta’sir
ko‘rsatish,
Bank tizimining likvidliligini ushlab turish va
tartibga solish maqsadlarida
Pul bozorida likvidlilikni taqdim etish,
Olib qo‘yish bo‘yicha operatsiyalarni amalga
oshiradi.

137.

Mazkur operatsiyalar:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
ta’minot ostidagi kreditlarni;
«svop» operatsiyalarini;
ochiq bozordagi operatsiyalarni;
qayta moliyalashtirishning maxsus
mexanizmlarini;
depozit operatsiyalarini
o‘z ichiga oladi.

138.

34-modda. Markaziy bankning ochiq bozordagi
operatsiyalari
Bozorning foiz stavkalari va bank tizimidagi
likvidlilik darajasiga ta’sir ko‘rsatish maqsadida
Markaziy bank ochiq bozorda:
1. O‘zbekiston Respublikasining davlat qimmatli
qog‘ozlarini,
2. Markaziy bankning o‘zi chiqargan
obligatsiyalar tarzidagi qarz majburiyatlarini;
3. Markaziy bankning qaroriga ko‘ra boshqa
qimmatli qog‘ozlarni sotib olishi va sotishi
mumkin.

139.

Markaziy bank
Davlat byudjetini moliyalashtirish uchun
ochiq bozordagi operatsiyalardan
foydalanishga,
O‘zbekiston Respublikasining davlat
qimmatli qog‘ozlari birlamchi
joylashtirilganda ularni sotib olishga
haqli emas.
Markaziy bankning ochiq bozordagi
operatsiyalari limiti Markaziy bank
tomonidan belgilanadi.

140.

35-modda. Markaziy bankning
obligatsiyalari
Markaziy bank
1. Faqat pul-kredit siyosatini amalga
oshirish maqsadida obligatsiyalar
emissiyasini amalga oshiradi.
2. Obligatsiyalarning emissiyasi,
joylashtirilishi, muomalada bo‘lishi
hamda muomaladan chiqarilishi
tartibi va shartlari Markaziy bank
tomonidan belgilanadi.

141.

Xalqaro bank amaliyotida Markaziy
bank tomonidan qimmatli qog‘ozlar
kursini belgilashda asosan ikki
usuldan foydalanilmoqda.
Birinchi usulda (To‘g‘ri repo)
Markaziy bank qimmatli qog‘ozlarni
qayta sotib olish sharti bilan sotadi va
sotib olish kursi aniq belgilab
qo‘yiladi.
Ikkinchi usulda Markaziy bank
minimal kursni e’lon qiladi va tijorat
banklarining qimmatli qog‘ozlarga
bo‘lgan talabidan kelib chiqqan holda,
sotish yoki sotib olish kursini
belgilaydi.

142.

Shunisi xarakterliki, har qanday Markaziy
bank ochiq bozor operatsiyalarini amalga
oshirishda o‘ziga kontragent, ya’ni hamkor
tanlab oladi.
Masalan, AQShda Nьyu-York Federal rezerv
banki ochiq bozor operatsiyalarini 20 ta
yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan
“birlamchi dilerlar” bilan amalga oshiradi.
Birlamchi dilerlar Markaziy bankdan olgan
likvidli mablag‘larini bank sektoriga qayta
taqsimlaydi.
http://www.newyorkfed.org/markets.

143.

Rossiya Markaziy banki ochiq bozor
operatsiyalarini amalga oshirishda
kontragentlarni tanlamaydi,
balki barcha banklarga ochiq bozor
operatsiyalarini amalga oshirishga ruxsat
etadi.
Yaponiya Markaziy banki, Shvetsiyaning
Riksbanki ochiq bozor operatsiyalarining
ob’ekti sifatida
moliyaviy veksellardan keng foydalansa,
Janubiy Koreya, Rossiya Markaziy banklari
obligatsiyalardan keng foydalanishadi.
http://www.cbr.ru.

144.

Xalqaro amaliyotda Markaziy
bankning ochiq bozor
operatsiyalarida ishtirok etuvchi
tijorat banklarini (savdo
hamkorlari) tanlashda quyidagi ikki
printsipdan foydalaniladi:

145.

1. Agar Markaziy bank ochiq bozor
operatsiyalarini doimiy ravishda amalga
oshirmasa (masalan, haftada bir marta amalga
oshirsa), u holda, ushbu operatsiyalarda barcha
tijorat banklari ishtirok etishadi.
2. Agar Markaziy bank ochiq bozor
operatsiyalarini doimiy ravishda amalga oshirsa,
ya’ni har kuni yoki bir kunda bir necha marta
amalga oshirsa, u holda, Markaziy bank uncha
ko‘p sonli bo‘lmagan bir nechta tijorat bankini
tanlaydi.
Ayrim hollarda, Markaziy bank pullar taklifiga
tez ta’sir qilish maqsadida bitta tijorat banki
bilan yirik summaga ochiq bozor operatsiyasini
amalga oshiradi.

146.

Xulosa qilib aytganda
To‘lovga qobilligi va likvidliligi etarli darajada bo‘lgan
1.
tijorat banklari obligatsiyalari
2.
korxonalarning obligatsiyalari
Markaziy bankning ochiq bozor operatsiyalari
ob’ektiga aylantirish lozim.
Jahon amaliyotida Janubiy Koreya, Rossiya Markaziy
bankining obligatsiyalari,
Angliya Markaziy bankining moliyaviy veksellari
ochiq bozor operatsiyalarining ob’ekti sifatida
foydalaniladi.

147.

pul mablag‘larini muomalaga
chiqarish va qaytarib olishni faqat
Markaziy bank amalga oshiradi.
Markaziy
bank
O‘zbekiston
Respublikasi hududida qonuniy to‘lov
vositasi sifatida banknotlar va tangalar
ko‘rinishidagi pul belgilarini muomalaga
chiqarishda mutlaq huquqqa ega.
Markaziy bank yo‘q qilib yuborilgan,
yo‘qotilgan, qalbaki, yasama va qonuniy
kuchini yo‘qotgan banknotlar va
tangalarning
o‘rnini
qoplamaslik
huquqiga ega. Banknot va tangalarning
dizayni Markaziy bankning mulki
hisoblanadi. Markaziy bank banknotlar
Naqd

148. Markaziy bank valyutani tartibga solish va valyutani nazorat qilish davlat organidir. Bu vazifani amalga oshirish uchun

Markaziy bank quyidagi jarayonlarni amalga oshirishga haqli hisoblanadi:
-O‘zbekiston Respublikasi hududida barcha shaxslar uchun
ijro etish majburiy bo‘lgan valyutani
nazorat qilishga doir normativ hujjatlar chiqish;
-banklarga chet el valyutasida operatsiyalar o‘tkazish
bo‘yicha ularning faoliyatini nazorat qiladi
va tartibga solib borish;
-valyuta birjasini litsenziyalashni amalga oshiradi va uning faoliyatini tartibga solish;
-banklar uchun ochiq valyuta pozitsiyasi chegaralarini va boshqa iqtisodiy normativlarni belgilash;
-milliy valyutaning chet el valyutasiga nisbatan kursini aniqlash tartibini belgilash;
-O‘zbekiston Respublikasining xalqaro rezervlarini tasarruf etish va boshqarish huquqiga ega.

149. Valyuta siyosati

Markaziy
bankning
valyuta siyosati
uning an’anaviy
pul-kredit
instrumentlarida
n biri
hisoblanadi.
Shu sababli,
valyuta
Valyuta siyosati

150.

Amaliyotdan ma’lumki, Markaziy
bankning bosh maqsadi-milliy valyuta
va valyuta barqarorligini ta’minlash
hamda shu orqali mamlakatda
baholar barqarorligiga erishishdan
iborat.
Markaziy bankning valyuta siyosati
shu bosh maqsadga erishishning
muhim vositasidir.

151.

Markaziy bankning valyuta siyosati deganda uning valyuta
munosabatlarini tashkil qilish va tartibga solish sohasidagi
tadbirlarning majmui tushiniladi.
Markaziy bank valyuta siyosatining asosiy shakllariga quyidagilar
kiradi.
1. Diskont siyosati.
2. Deviz siyosati.

152.

1. Diskont siyosati – bu Markaziy bankning
hisob stavkasini o‘zgartirish yo‘li bilan milliy
valyuta kursiga va to‘lov balansining
holatiga ta’sir etish maqsadida amalga
oshiriladigan valyuta siyosatidir.
2. Deviz siyosati.
a) valyuta interventsiyasi.
b) devalьvatsiya.
v) revalьvatsiya
g) valyuta rezervlarini diversifikatsiya
qilish.
Markaziy bankning milliy valyuta kursiga
ta’sir etish maqsadida valyuta bozorida chet
el valyutalarini sotib olish va sotishiga
valyuta interventsiyasi deyiladi.

153.

Devalьvatsiya – lotincha so‘zdan olingan
bo‘lib qadri tushish degan ma’noni bildirib,
milliy valyuta kursining chet el valyutasiga
nisbatan qonuniy asosda pasaytirilishidir.
Uning yuzaga kelishiga quyidagi 2 omil
sabab bo‘ladi.
1.Eksportni rag‘batlantirishning zarurligi.
2. Milliy valyutaning rasmiy kursi bilan
uning real xarid quvvati o‘rtasida sezilarli
farqning paydo bo‘lganligi.
Devalьvatsiya mamlakat to‘lov balansi holati
yomonlashganda va mamlakatga import
oqimi kuchayganda amalda qo‘llash
iqtisodiyotga ijobiy ta’sir etishi mumkin.

154.

Revalьvatsiya-lotincha
so‘zdan
olingan
bo‘lib, milliy valyutani chet el valyutalariga
yoki xalqaro hisob - kitob pul birliklariga
nisbatan qadrini oshirishdir.
Revalьvatsiya
rivojlangan
davlatlarning
kuchli valyutalariga nisbatan qo‘llaniladi.
Revalьvatsiyaning kelib chiqishiga sabab
1.
Inflyatsiyaning
nihoyatda
past
darajada bo‘lishi.
2. Uzoq vaqt davomida mamlakat to‘lov
balansining aktiv bo‘lishi.

155.

Valyuta
rezervlarini
diversifikatsiya
qilish
deganda bir vaqtning o‘zida
bir
nechta
valyutada
rezervlar
tashkil
qilish
tushiniladi.
Bu
valyuta rezervlarining tarkibi
barqaror
valyutalar
hisobiga
yangilanib turadi.

156.

Markaziy bankning valyuta siyosati
doirasida amalga oshiriladigan valyuta
operatsiyalarining 3 asosiy turi xalqaro
bank amaliyotida keng qo‘llanilmoqda.
Ular quyidagi operatsiyalardan iboratdir:
1. Valyuta interventsiyasini amalga oshirish
maqsadida o‘tkaziladigan operatsiyalar.
2. Hukumatning tashqi qarzini to‘lash
bo‘yicha Markaziy bank tomonidan amalga
oshiriladigan valyuta operatsiyalari.
3. Markaziy bankning balansidagi oltinvalyuta zaxiralarini boshqarish
operatsiyalari.

157.

Valyuta interventsiyasi doirasida amalga
oshiriladigan valyuta operatsiyalari xorijiy
valyutani milliy valyutaga sotib olish va sotish
operatsiyalaridan iboratdir.
Respublikamizda interventsiya vositasi
sifatida ishlatilayotgan bazaviy valyuta AQSh
dollari bo‘lganligi sababli, shu maqsadda
amalga oshirilayotgan operatsiyalar AQSh
dollarini sotib olish va sotish operatsiyalaridan
iboratdir.

158.

Valyuta interventsiyasini amalga oshirishning
muhim zaruriy shartlaridan biri Markaziy
bankning etarli darajada oltin-valyuta
zaxiralariga ega bo‘lishi hisoblanadi.
Bu erda etarli darajada deyilganda Markaziy
bank oltin-valyuta zaxiralarining milliy
valyutaning favqulodda keskin tebranishiga
barham berishga etadigan darajadagi miqdori
nazarda tutilmoqda.
Ushbu zaruriy shartni bajarish imkoniyati
hozirgi davrda O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankida mavjud.

159.

2. Hukumatning tashqi qarzini to‘lash bo‘yicha
Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladigan
valyuta operatsiyalari.
Ma’lumki, rivojlangan sanoat mamlakatlarida,
xususan, AQSh, GFR, Frantsiyada hukumat
xorijiy valyutalarda zaxiralarga ega emas,
chunki bu mamlakatlarda davlatga tegishli
barcha oltin-valyuta zaxiralari Markaziy
bankning balansiga qonuniy asosda o‘tkazilgan.
Bunday sharoitda hukumatning tashqi qarzi
Markaziy bankning balansidagi oltin-valyuta
zaxiralari hisobidan to‘lanadi.
To‘lov amalga oshirilgandan so‘ng, Markaziy
bank, xorijiy valyutada to‘langan mablag‘ning
milliy valyutadagi ekvivalentini hukumatning
joriy hisobraqamidan chegirib oladi.

160.

Hukumatning tashqi qarziga xizmat
ko‘rsatishning mazkur shakli hukumatning
tashqi qarz botqog‘iga botib qolishdan
saqlaydi.
Chunki, Markaziy bank hukumatning to‘lanishi
lozim bo‘lgan tashqi qarzining milliy
valyutadagi ekvivalenti mavjud bo‘lmagan
sharoitda to‘lov topshiriqnomasini qabul
qilmaydi.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, hukumatning
tashqi qarziga xizmat ko‘rsatishning mazkur
tartibidan foydalanishda Markaziy bankning
iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustaqilligining
ta’minlanganligi muhim rol o‘ynaydi.

161.

3. Markaziy bankning balansidagi oltin-
valyuta zaxiralarini boshqarish
operatsiyalari.
Xalqaro bank amaliyotida Markaziy bank
o‘zining balansidagi oltin - valyuta
zaxiralarini boshqarishda asosan quyidagi
usullardan foydalanadi:
– valyuta zaxiralarini diversifikatsiya qilish
usuli;
– valyutaviy svop operatsiyalaridan
foydalanish;

162.

Valyuta zaxiralarini diversifikatsiya
qilish deganda tarixan bir vaqtning
o‘zida bir nechta etakchi va barqaror
valyutalarda zaxiralar tashkil qilish
tushuniladi.
Shuningdek, valyuta zaxiralarining
tarkibini nobarqaror valyutalarni
sotish va ularning o‘rniga barqaror
valyutalarni sotib olish yo‘li bilan
yangilash operatsiyalari ham valyuta

163.

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki valyutaviy
svop va Gold svop operatsiyalari orqali milliy valyuta
bozoridagi xorijiy valyutalar taklifiga real tarzda
ta’sir etishi mumkin. Chunki,
birinchidan, O‘zbekiston oltin qazib chiqaruvchi va
sotuvchi 10 etakchi davlatdan biri hisoblanadi, bu
esa Markaziy bank aktivlarining sezilarli qismini
oltinda shakllantirish imkonini beradi;
ikkinchidan, Markaziy bank svop operatsiyalarini
amalga oshirish uchun texnik va moliyaviy
imkoniyatlarga ega;
uchinchidan, ichki valyuta bozoridagi
operatsiyalarning 90 foizidan ortiq qismi respublika
valyuta birjasida amalga oshiriladi, bu esa, Markaziy
bankka xorijiy valyutalarga bo‘lgan talabning
o‘zgarishini doimiy tarzda samarali monitoring qilish
imkonini beradi.

164.

Oltinni xalqaro oltin bozorlarida
(asosan London va Tsyurix bozorlarida)
qulay bozor baholarida sotish malakali
mutaxassislarning mavjud bo‘lishini taqozo etadi,
mabodo, respublikamiz Markaziy bankida bunday
kadrlarning, ya’ni oltin savdosi bilan
shug‘ullanuvchi kadrlarning etishmasligi muammosi
mavjud bo‘lsa,
u holda Gold svop operatsiyalarini xalqaro hisobkitoblar banki orqali amalga oshirish mumkin.
Xalqaro hisob-kitoblar banki markaziy banklarga
valyutalar va oltindagi zaxiralarni svop sharti
bo‘yicha joylashtirish, depozit-ssuda
operatsiyalarini amalga oshirishda amaliy yordam
ko‘rsatadi.

165.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 2
sentyabrdagi «Valyuta siyosatini liberallashtirish
bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar
to‘g‘risida»gi PF-5177- sonli Farmoni. O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami. – Toshkent,
2017.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 12
sentyabrdagi PQ-3270-sonli “Respublika bank
tizimini yanada rivojlantirish va barqarorligini
oshirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami. –
Toshkent, 2017.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13
sentyabrdagi PQ-3272-sonli “Pul-kredit siyosatini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi Qarori. O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami. – Toshkent, 2017.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 9
yanvarьdagi PF-5296 sonli “O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining faoliyatini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari
to‘plami. – Toshkent, 2018.
165

166.

Markaziy
bank o‘z nomidan yoki hukumat topshirig‘iga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasi
nomidan chet elda joylashgan kliring muassasalari bilan kliring hamda to‘lov bitimlari,
shuningdek har qanday shartnomalar tuzishga haqlidir. Markaziy bank o‘zining balans
hisobvaraqlarida O‘zbekiston Respublikasining xalqaro rezervlarini shakllantiradi. Bu rezervlar
quyidagilarni:
-oltin va boshqa qimmatbaho metallarni;
-naqd chet el valyutasini;
-chet el banklarida, xalqaro moliya tashkilotlarida hisobvaraqlar va depozitlarda bo‘lgan chet
el valyutasi qoldiqlarini;
-chet el hukumatlari, banklari va xalqaro moliya tashkilotlari chiqargan yoki kafolatlagan chet
el valyutasidagi qimmatli qog‘ozlarni o‘z ichiga oladi.
Markaziy bank O‘zbekiston Respublikasining monetar hamda valyuta siyosatini amalga oshirish
uchun, shuningdek xalqaro operatsiyalar bo‘yicha hisob-kitoblarni ta’minlash uchun etarli
bo‘lgan darajada xalqaro rezervlar saqlab turilishiga yordam berishga, respublika hududi va uning
tashqarishida O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga hamda xalqaro amaliyotga
muvofiq chet el valyutasidagi operatsiyalarni amalga oshirishga haqlidir

167. 3. MARKAZIY BANKNING HUKUMAT BILAN O‘ZARO MUNOSABATLAR

vazifasi. Bu vazifa “O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi qonunda mustahkamlab
qo‘yilgan. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hukumat banki
sifatida davlat muassasalari va tashkilotlarining hisobvaraqlarini yuritadi,
Ana shu hisobvaraqlarda mablag‘larni jamg‘aradi va ulardan to‘lovlarni
amalga oshiradi, davlat qimmatli qog‘ozlari bilan operatsiyalarni o‘tkazib
turadi, davlatga bevosita qisqa muddatli ssudalar shaklida yoki davlat
obliga tsiyalarini harid qilish tarzida kredit beradi, hukumati doralarining
topshirig‘iga binoan oltin bilan yoki xorijiy valyutada operatsiyalar
bajaradi.
Markaziy bank hamda O‘zbekiston Respublikasi Hukumati pul-kredit va
soliq-budjet siyosati sohasida hamkorlik qiladi.
Xukumat maslahatchisi-xazina vakili

168.

bank O‘zbekiston Respublikasi hukumatining bankiri,
maslahatchisi va fiskal agenti (xazina vakili) sifatida ish tutadi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hukumatning fiskal (xazina)
agenti vazifasiga
muvofiq hukumat hisobvaraqlarini yuritar ekan,
hukumatning moliya operatsiyalarini amalga oshirishda ko‘maklashadi,
budjet kirimlari va chiqimlari masalalari yuzasidan maslahatlar beradi,
davlat qimmatli qog‘ozlarini joylashtirishda vakil sifatida ishlaydi, ular
bo‘yicha hisobvaraqlarni yuritadi, davlat Qarz majburiyatlari bilan
bog‘liq boshqa masalalarini hal etishdaqatnashadi.
Rasmiy oltin -valyuta zaxiralarini saqlash. Xalqaro hisob-kitoblarda
zaxiradagi aktiv va kafolatli sug‘urta fondi va zifasini ado etish Markaziy
bankning
pul-kredit siyosatida va mablag‘laridan sharoitga qarab
foydalanishi mkonini beribginaqolmay, balkidunyo moliya bozorlarida
operatsiyalarni amalga oshirish yo‘li bilan mamlakatimizning oltin
valyuta zaxiralarini qiymatini saqlabturishi mkoniyatini
yaratadi.
Markaziy

169.

Markaziy bank Moliya vazirligi bilan kelishilgan holda
O‘zbekiston
Respublikasi va davlat organlarining fiskal agenti sifatida:
-Moliya
vazirligi va boshqa davlat organlari chiqargan qarz
majburiyatlarini joylashtirish, bu joylashtirishlarni ro‘yxatga olish va
ularni topshirishda agent rolini bajarish;
- qimmatli qog‘ozlarning qiymatini, ular bo‘yicha foizlar va boshqa
to‘lovlarni to‘lash;
- qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha hisobvaraqlari yuritish va ularga doir
to‘lov operatsiyalarini bajarish;
- qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha boshqa operatsiyalarni amalga oshirish
borasida faoliyat ko‘rsatishi mumkin.

170.

Tijorat banklariga
kredit berish.
Markaziy bank iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini bevosita kreditlamasada, u tijorat banklarining
kredit zaxiralariga
bozor usullari orqali samarali ta’sir ko‘rsatishi mkoniyatiga ega bo‘ladi. Buning uchun pul bozorining turli bo‘g‘inlarida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
operatsiyalaridan, shu jumladan, va interventsiyasidan, ikkilamchi bozorda davlat qimmatli qog‘ozlari bilan bo‘ladigan operatsiyalaridan, kredit kimoshdi savdolari kabi
dastaglardan foydalanadi. Markaziy bank o‘zi belgilagan shartlarga binoan oltin, chet el valyutasi, xalqaro zaxiralar toifasiga kiruvchi valyuta boyliklari, davlatning
qarz majburiyatlari va hukumat kafolatlagan boshqa qarz vositalari, Markaziy bankda depozitga o‘tkazilgan va uning depozitariysi uchun maqbul bo‘lgan, harid qilinishi
va sotilishiga ruxsat berilgan aktivlar, to‘lanishiga banklar kafolat bergan tijorat veksellarini garovga olgan
kredit berishi mumkin. Tijorat banklariga
holda tijorat banklariga uch oygacha bo‘lgan muddatda
kredit berishning eng ko‘p tarqalgan bu turi banklarni qayta moliyaviy ta’minlash deb yuritiladi va u “O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida»gi qonuniga asosan amalga oshiriladi.
Tijorat banklari va hukumat O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy
banki banklarning
banki hisoblanadi.
mijozlaridir, boshqacha aytganda, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
Tijorat banklarida likvidlilik muammosi bo‘lganda ular o‘z aktivlari garovi asosida Markaziy bankdan kredit olishi mumkin,
banklar O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidagi o‘z hisobvaraqlaridan o‘zaro hisob-kitoblar uchun foydalanadilar va undan tashqari naqd pul zarur bo‘lganda
ham ular Markaziy bankka murojaat qilishadi.
Pul emissiyasi. Dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida bo‘lgani kabi O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki ham pulni emissiyalash xuquqiga ega, ya’ni u
emissiya markazi hisoblanadi. Bu vazifa hozir hamnihoyatda muhim ahamiyatga ega, chunkichakana savdoda mahsulot haqini to‘lash hamda qarz majburiyatlarini uzilkesil uzish uchun mablag‘ga ega bo‘lishini ta’minlash uchun naqd pul zarur.
Tijorat banklarining kassa zaxiralarini jamg‘arish va saqlash. Muomaladagi pul miqdori hajmini boshqa rish uchun O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
jalb qilingan pul mablag‘lari hajmiga qarab tijorat banklarida zaxiralarning muayyan koeffitsientlarini belgilaydi. pul-kredit vositasida boshqa rishning samaradorligi,
uning pul miqdori o‘sish sur’ati va tuzilmasiga, shuningdek pulning qadrsizlanish darajasiga ta’siri majburiy zaxiralash tizimining moslashuvchanligiga bog‘liq. Ko‘rib
chiqilayotgan qonunning 28-moddasiga muvofiq majburiy zaxiralar alohida hisobvaraqdan aqd pul yoki omonat lar tarzida deponentga olinadi. zaxiralash tizimi tijorat
banklariga likvidlik bilan bog‘liq qisqa muddatli muammolarni hal etish imkonini beradi. Ayrim hollarda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki qaroriga
majburiy zaxiralarga foizlar qo‘shib qo‘yilishi ham mumkin.
uchun qonunda moliyaviy sanktsiyalar ko‘zda tutilgan.
binoan
tijorat banklarining
mablag‘larini zaxiralash talablariga
amal qilish borasida javobgarligini oshirish
O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankiga to‘lanmay qolgan
pulni qonunda belgilangan tartibda so‘zsiz
undirib olish, shuningdek, jarimalar solish huquqi berilgan

171.

Bank sohasidagi xuquqiy munosabatlarning yuzaga kelishiga quyidagilar asos bo‘lishi mumkin:
a) tijorat bankini ro‘yxatga olish va litsenziya berilishini so‘rab ta’sischilar tomonidan Markaziy
bankka belgilangan tartibda qilingan murojaat;
b) tijorat banki tomonidan iqtisodiy normativlarni shakllantirilishi chog‘ida Markaziy bank bilan
bo‘ladigan aloqalardan kelib chiquvchi oqibatlar;
v) qonunchilik xujjati yoki idoraviy me’yoriy xuquqiy xujjat qabul qilinishi;
g) Markaziy bank tomonidan bank nazoratini amalga oshirish chog‘ida o‘tkazilgan tekshirishlar
natijasida aniqlangan xuquqbuzarlik faktlari;
d) tijorat banklari va uning mijozlari o‘rtasida tuzilgan shartnomalar;
e) tijorat banki yoki mijoz tomonidan shartnoma shartlari talablarini buzilishi;
j) fors-major hodisalarning yuz berishi va boshqalar.

172. 4. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKINING MA’MURIY-BOSHQARUV VAKOLATLARI VA ULARNI AMALGA OSHIRILISHI.

Markaziy bankning maqsadi va vazifalaridan kelib chiqqan holda uning funksiyalarini belgilash mumkin.
Bunday fuknsiyalar jumlasiga:
1) Baholar
va to‘lov tizimining barqarorligi va himoya qilinishi maqsadida O‘zbekiston hukumati bilan
birgalikda yagona davlat pul-kredit siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish;
2) Naqd pul emissiyasini monopol tarzda amalga oshirish va uning muomalasini tashkil etish;
3) Qayta moliyalashtirish tizimlarini tashkil qilish va amalga oshirish;
4) Bank operatsiyalarini amalga oshirish qoidalarini, tijorat banklarida hisob-kitob va hisobot ishlari tartiblarini
belgilash;
5) Kredit tashkilotlarini davlat ro‘yxatiga olish, ularga litsenziya berish va litsenziyani qaytarib olish;
6) Kredit tashkilotlari faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish;
7) Valyutani tartibga solish, valyuta nazoratini amalga oshirish;
8) CHet davlatlari bilan hisob-kitob tartiblarini o‘rnatish;
9) O‘zbekiston Respublikasi to‘lov balansi istiqbollarini aniqlash, to‘lov balansini tuzish.

173. 5.MARKAZIY BANKNI BOSHQARISH.

Markaziy bank yuridik shaxs sifatida o‘z tashkiliy tuzilishiga va vakolatli boshqaruv organlariga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki bo‘ylama (vertikal) boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan markazlashgan
yagona tizimni tashkil etadi. Bunga Markaziy Mahkama (Respublika Markaziy banki), Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahridagi bosh boshqarmalar (yuridik shaxs maqomisiz), boshqa xududiy
muassasalar, hisob-kitob markazlari, hisoblash markazi va boshqalar kiradi.
Markaziy bankning hududiy muassasalari yuridik shaxs maqomiga ega bo‘la olmaydilar, normativ-xuquqiy
xujjatlar qabul qilish vakolatiga ega emaslar. Markaziy bank xududiy muassasalarining vazifa va vakolatlari MB
boshqaruvi tomonidan tasdiqlanadigan xududiy muassasalar to‘g‘risidagi Nizomga asosan tasdiqlanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining oliy organi MB boshqaruvi sanaladi. Boshqaruv Markaziy bank siyosati va
faoliyatining asosiy yo‘nalishlarini belgilab beradi, bankni boshqaradi.
Boshqaruv o‘n bir kishidan iborat bo‘lib, uning tarkibiga MB raisi, uning o‘rinbosarlari, shuningdek, uning
asosiy bo‘limlarining boshliqlari kiradi. Boshqaruv a’zolarini MB Raisi taqdimnomasiga muvofiq, Oliy Majlis
kengashi tasdiqlaydi.

174. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki quyidagi vakolatlarga ega

- monetar siyosatning asosiy yo‘nalishlarini, shu jumladan, Markaziy bankning ochiq bozordagi operatsiyalari ko‘lami, Markaziy bankning hisob va ssuda berishdagi
foiz stavkalari hamda banklarning Markaziy bankdagi majburiy rezervlari me’yorini belgilaydi;
- Markaziy bankning xalqaro tashkilotlardagi ishtiroki masalasini hal qiladi;
- banknotlar va tangalarning nominal qiymati va namunalarini, shuningdek, pul belgilarini muomaladan chiqarish shartlarini belgilaydi;
- O‘zbekiston Respublikasi hukumatiga beriladigan ssudalar miqdori va shartlarini tasdiqlaydi;
- banklar uchun iqtisodiy me’yorlarni tasdiqlaydi va ularga rioya etilishini kuzatib boradi;
- bank faoliyati bilan shug‘ullanish uchun litsenziya berish va ularni qaytarib olish to‘g‘risidagi qarorlar qabul qiladi;
- Markaziy bankning tashkiliy tuzilmasini belgilaydi;
- Markaziy bank muassasalari hamda korxonalarini tashkil etadi, qayta tuzadi va tugatadi;
- Markaziy bank xarajatlari va daromadlari smetasini tasdiqlaydi;
- Markaziy bankning yillik va moliya hisobotlarini ko‘rib chiqadi;
- Markaziy bankning tarkibiy bo‘linmalari, muassasalari va korxonalari rahbarlarini tasdiqlaydi;
-
Markaziy
bank
tarkibiy
bo‘linmalari,
uning
muassasalari
va
tashkilotlari
rahbarlarining
hisobotlari
hamda
ma’ruzalarini
tinglaydi;
- Markaziy bank xodimlarini ishga yollash, ishdan bo‘shatish, ularning mehnatiga haq to‘lash shartlarini, shuningdek, ularning kreditlar olishi va aksiyalar sotib olishini
tartibini qonun xujjatlariga muvofiq belgilaydi;
- Markaziy bank vakolati doirasidagi boshqa masalalarni ko‘rib chiqadi va hal qiladi.

175.

Markaziy
bank Raisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tavsiyasiga binoan O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi.Markaziy bank raisi:
- Markaziy bank va uning boshqaruvi faoliyatiga rahbarlik qiladi, bankning fondlarini tasarruf etadi
va Markaziy bank zimmasiga yuklatilgan vazifalarning bajarilishi uchun javobgar bo‘ladi;
- Markaziy bank faoliyati masalalarini hal qiladi, Ushbu qonunga binoan Boshqaruv vakolatiga
kiritilgan masalalar bundan mustasno;
- Boshqaruv qarorlarini imzolaydi, buyruqlar va farmoyishlar chiqaradi;
- Markaziy bank faoliyati va joriy operatsiyalarini operativ tarzda boshqarish bo‘yicha harakatlarni
amalga oshiradi;
-
Oliy Majlis, hukumat, vazirliklar, idoralar, banklar va muassasalarda, xalqaro va chet el
tashkilotlarida bank faoliyatiga doir barcha masalalar bo‘yicha Markaziy bank nomidan ish ko‘radi;
-
ayrim masalalarni
hal
qilishni o‘zining
o‘rinbosarlariga,
markaziy
bo‘linmalarining hamda xududiy muassasalarining rahbarlariga topshiradi.
apparat
tarkibiy

176.

Markaziy bank Raisining vakolat muddati – besh yil.
Markaziy bank Raisi quyidagi hollarda o‘z egallab turgan lavozimidan ozod qilinishi mumkin:
- vakolat muddati tamom bo‘lganida;
- sabablarini ko‘rsatgan holdagi shaxsiy arizasiga ko‘ra;
- jinoyat sodir qilishda belgilangan tartibda aybdor deb topilganida;
-
o‘z xizmat vazifasini salomatligi xolatiga ko‘ra bajara olmasligini asoslovchi davlat tibbiy
komissiyasining xulosasi mavjud bo‘lganida;
-
egallab turgan lavozimiga nomunosib hatti-harakatlar qilgan, shu jumladan O‘zbekiston
Respublikasining “ Markaziy banki to‘g‘risida»gi qonunni qo‘pol tarzda buzgan, bank manfaatlariga
jiddiy zarar etkazgani hollarda;
- qonun xujjatlarida nazarda tutilgan boshqa asoslarga ko‘ra.
Markaziy bank Raisining birinchi o‘rinbosari va o‘rinbosarlari Rais tavsiyasi bilan O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti tomonidan vazifasiga tayinlanadi yoki ozod qilinadi.

177. 6.MARKAZIY BANKNING BOSHQA KREDIT TASHKILOTLAR FAOLIYATINI TARTIBGA SOLISH SOHASIDAGI FAOLIYATI

O‘zbekiston Respublikasida mikrokredit
tashkilotlari faoliyati 2006-yil 20-sentyabrdan kuchga kirgan “Mikrokredit
tashkilotlari to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni asosida olib boriladi. Mikrokredit tashkiloti o‘z
faoliyatini amalga oshirishi uchun O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining mikromoliyaviy xizmatlar
ko‘rsatishga ruxsat beruvchi litsenziyasiga ega bo‘lishi va talab qilingan ustav fondini shakllantirishi lozim.
Mikrokredit tashkilotlari ustav fondining eng kam miqdori 2,0 mlrd.so‘m miqdorida belgilangan.
Ustav fondi ta’sischilar tomonidan pul
mablag‘laridan, shuningdek ustav fondi miqdorining yigirma foizidan
oshmaydigan boshqa mol-mulkdan shakllantirishi mumkin. Bunda kredit, garovga olingan mablag‘lardan va boshqa
jalb qilingan mablag‘lar foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. Ustav fondining eng kam miqdori litsenziya olish uchun
murojaat qilingan kunga qadar faqat pul
mablag‘laridan shakllantirilgan bo‘lishi kerak.
tashkiloti litsenziya olish uchun ro‘yxatdan o‘tkazilganidan so‘ng bir oydan kechiktirmasdan
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankiga yoki uning hududiy boshqarmalariga litsenziya berish haqidagi
ariza, mikrokredit tashkilotining ta’sis hujjatlari, mikrokredit tashkiloti davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi
to‘g‘risidagi guvohnomaning notarial tasdiqlangan nusxasi, mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlarining tarkibi
to‘g‘risidagi ma’lumotlar, mikrokredit tashkilotining ustav fondi shakllanganligini tasdiqlovchi bank hujjatini,
mikrokredit tashkiloti joylashgan binodagi kassa xonalari texnik va qo‘riqlash – yong‘indan saqlash signalizatsiya
vositalari bilan jihozlanishi va bu to‘g‘risida Markaziy bankning tegishli hududiy boshqarmasining xulosasini
taqdim etishi kerak. Markaziy bank tomonidan arizava zarur hujjatlar kelib tushgan kundan boshlab o‘ttiz kun
mobaynida ko‘rib chiqiladi litsenziya berish rad qilingan holda asoslangan raddiyani yozma shaklda etkazishi lozim. Agar
litsenziya berilgan vaqtdan boshlab olti oy muddat ichida mikrokredit tashkiloti o‘z
faoliyatini
amalga
oshirishmasa Markaziy bank tegishli choralar ko‘rishga haqli hisoblanadi.
Mikrokredit

178.

Lombard ixtisoslashgan tijorat tashkiloti bo‘lib mijozning ko‘char mulkini garovga olib qisqa muddatli
kreditlar berish va ularni saqlab berish bilan shug‘ullanadi.
O‘z
ixtisoslashuviga
ishlaydigan lombardlarga
belgilanadi va
ular
qarab lombardlar
bo‘linadi.
qimmatbaho buyumlar,
avtotrasport va
boshqalar
bilan
qimmatliklar va buyumlarning
bahosi tomonlar kelushuviga asosan
o‘rtasida tuziladigan shartnomada aks ettiriladi.
Qarz oluvchi yoki mulk egasi o‘z
mulkini garovga qo‘yib lombarddan kredit olgandan keyin shartnoma shartlarini lozim darajada bajarishi va
o‘z mulk ini o‘rnatilgan muddatlarda qayta sotib olishi mumkin. Bunda qayta sotib olish bahosi summasi
lombardning
mijozga bergan kredit summasi va lombardning xizmati uchun to‘lanadigan foiz stavkasidan
iborat bo‘ladi. Lombard
tomonidan
berilgan
muddati kelib garovga qo‘yilgan mulk
mijoz
tomonidan sotuvga qo‘ yili shi yoki auktsion
orqali
kreditning
tomonidan
qayta
sotib olinmasa bu mulk lombard
sotilishi
mumkin.
O‘zbekiston
“Markaziy
banki
to‘g‘risida»gi, “ Faoliyatning ayrim turlarini litsenziyalash
O‘zbekiston Respublikasi
“Lombardlar
Respublikasida
lombardlar
faoliyati O‘zbekiston
Respublikasining
to‘g‘risida «gi
qonunlar,
Adliya vazirligi tomonidan 2003-yil 10-dekabrda 1291-son bilan ro‘yxatdan
faoliyatini litsenziyalash tartibi to‘g‘risida»gi nizomga asosan tartibga solinadi. Bugungi kunda
lombardlar ustav kapitalining minimal miqdori 500 mln.so‘m miqdorida belgilangan.

179.

Lombardlar
o‘z
faoliyatini
ruxsatnoma (litsenziyaga) ega
O‘zbekiston
amalga oshirish
uchun
maxsus
bo‘lishi lozim. Lombardlar
faoliyati
Respublikasi
litsenziyalanadi.
lomard sifatida
yuridik
Markaziy
banki
shaxs litsenziya olgan
faoliyatini
tomonidan
kunidan
boshlab
boshlaydi. litsenziya olish
uchun
yuridik
shaxs lombard
sifatida
o‘rnatilgan
tartibda ro‘yxatdan
o‘tishi,
zarur
bo‘lgan
ustav
fondining
minimal
shakllantirishi lozim.
Lombard
tashkilotining
muassislarining
faqat
pul
mablag‘lari
Ustav fondini
kredit, garov
mablag‘lari va
miqdorini
ustav
fondi
hisobidan shakllanadi.
boshqa
jalb qilingan

180.

E’tiboringiz uchun
rahmat