Лекция 12 Халықаралық қатынастар

1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ЖОҒАРЫ БІЛИНИСТРЛІГІ М.О.Әуезов атындағы Оңтүстiк Қазақстан университетi Пән: Қазіргі дүние

географиясы
Қазіргі кезеңдегі халықаралық қатынастар
Шымкент – 2026 ж

2.

3. Сабақтың жоспары:

1.Халықаралық қатынастардың түрлері
2.Халықаралық қатынастардың деңгейлері
3.Халықаралық экономикалық байланыстар және ҒТР
Негізгі түсініктер:
Халық, мемлекет, мемлекетаралық ұйым, әлемдік,
аумақтық саяси үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар,
халықаралық қатынастар, халықаралық экономикалық
байланыстар,
трансұлттық
компаниялар
(ТНТ),
трансұлттық банктер (ТНБ), милитаризм, биполярлық
дүние

4. Халықаралық қатынастар анықтамасы:

1.Халықаралық қатынастар - бұл мемлекеттердің
арасындағы
саяси,
экономикалық,
құқықтық,
дипломатиялық, әскери, мәдени, ғылыми, идеологиялық
және өзге де байланыстар жүйесі.
2.Халықаралық қатынастар - бұл экономикалық,
саяси, дипломатиялық, әлеуметтік, құқықтық, әскери
және
гуманитарлық
байланыс
пен
әлемдік
қауымдастықтың негізгі субъектілері арасындағы
қатынастар жиынтығы.
3.Қазіргі халықаралық катынастар деп - әлемдегі
халықаралық қатынастар субъектілерінің арасында пайда
болатын әр түрлі байланыстар мен кездесулер, акциялар
мен әрекеттер түсіндіріледі. Осы қатынастардың базалық
әлеуметтік негізі Жер планетасында өмір сүретін бірлік
пен тұтастықты калыптастыратын адамзат.

5. Халықаралық қатынастар

Халықаралық қатынастың негізгі сипаты: мемлекеттер
арасындағы өзара ынтымақтастықты нығайту және кеңейту,
халықаралық ұйымдардың ролінің артуы, бейбітшілік пен
халықаралық қауіпсіздіктің жаңа проблемаларының туындауы,
ядролық соғыстың алдын алу, халықаралық құқық рөлінің өсуі.
Халықаралық қатынастарға ықпал ететін факторлар: әлемдік
экономикалық жағдай, әскери стратегиялық жағдай, жеке
мемлекеттердің ықпалы, табиғи ортаның әсері, шикізат және табиғи
ресурстар жағдайы.
Халықаралық қатынастардың негізгі субъектілері: халық,
мемлекет, мемлекетаралық ұйым, әлемдік, аумақтық саяси үкіметтік
және үкіметтік емес ұйымдар.
Халықаралық қатынастың дамуының негізгі тенденциялары:
әлемнің тұтастығы мен өзара тәуелділіктің артуы; халықаралық
қатынаста көпұлтты жүйенің пайда болуы; әлемдегі әлеуметтік
әртектіліктің сақталуы; қарама-қайшылықтардың шиеленісуі;
біртіндеп геосаяси кеңістіктің капитал, тауар, қызмет түрлері бар
біріккен аймақты құруы

6. Басты белгілері:

Қоғамның барлық дерлік салаларын қамтуы және сол себепті
ұйымдасуы жағынан алуан түрлі субъектілерінің болуы;
Ортақ биліктің болмауы;
Саяси, экономикалық және т.б. шешімдерді қабылдауда өзара
тең құқылы, егеменді субъектілердің әркелкі бағыттарды
ұстану мүмкіндігі;
Халықаралық саяси, экономикалық және т.б. дамудың ортақ
тенденциялары болмағандықтан, стихиялы сипат алуы;
Көрнекті саяси қайраткерлердің ықпалымен халықаралық
қатынастарда субъективті факторлардың маңызының артуы;
Халықаралық қатынастарды реттеу заңдар арқылы емес,
ынтымақтастық жөніндегі келісімдер мен келісімшарттар
негізінде жүзеге асырылуы.

7. Даму тенденциясы:

Әлемнің
өзара
тәуелділігі
мен
тұтастығының дамуы;
Халықаралық қатынастардың көп ұлттық
жүйесінің қалыптасуы;
Әлемнің әлеуметтік әртектілігінің сақталуы;
Қайшылықтар
мен
дау-жанжалдарды
шешуде саяси құралдардың рөлінің өсуі;
Әлемдік дамудың жаңа шынайылықтары
мен
проблеманы
шешудегі
дәстүрлі
тұрғылар арасындағы қайшылықтардың
шиеленісуі.

8. Халықаралық қатынастардың ерекшеліктері:

Билік
пен басқарудың бірыңғай орталық
ядросының болмауы;
Полицентризм мен полииерархия негізінде
құрылуы;
Стихиялы
процестері
мен
субъективті
факторлардың үлкен роль атқаруы;
Халықаралық қатынастарды реттеуде заңдар
емес, келісімдер, келісімшарттар үлкен роль
атқарады.

9. Халықаралық қатынастардың деңгейлері:

Тік бағыттағы қатынастар
Ғаламдық халықаралық қатынастар;
Аймақтық қатынастар;
Нақты халықаралық жағдайдағы қатынастар.
Көлденең бағыттағы қатынастар
Топтар арасындағы қатынастар;
Топ ішіндегі қатынастар;
Екі жақты қатынастар.

10. Халықаралық қатынастардың әдістері:

Соғыс;
Дипломатия;
Үгіт-насихат;

11. Халықаралық қатынастардың түрлері:

1. Саяси;
2. Экономикалық;
3. Ғылыми-техникалық;
4. Идеологиялық;
5. Халықаралық-құқықтық;
6. Әскери-стратегиялық;
7. Мәдени

12.

Саяси - халықаралық қатынастар қатынастың
басқа түрлерін синтездейді, қауіпсіздікке
кепілдік
береді,
қатынастардың
басқа
түрлерінің дамуына ықпал жасайды.
Саяси қатынас формалары:
Құқықтық;
Дипломатиялық;
Ұйымдастырушылық;

13.

Экономикалық - әлемдік нарықта халықаралық
еңбек бөлінісінің қалыптасуына ықпал етеді.
Халықаралық
формалары:
Қаржылық;
Сауда;
Кооперативтік;
экономикалық
қатынастардың

14.

Ғылыми-техникалық
әлемдік
ғылыми-техникалық даму үрдістерін
барлық мемлекеттерге тарату, әлемдік
деңгейде дамыту.
Формалары:
Халықаралық деңгейдегі білім беру
орталықтары;
Ғылыми-техникалық
стандарттар,
орталықтар;

15.

Идеологиялық - саяси қатынастардың біршама
дербес бөлігі, рөлі мен маңызы қоғамдағы
идеологияның рөлінің өзгеруімен байланысты.
Азаматтық қоғамның даму деңгейіне, халықтың
саяси санасы мен мәдениетіне тығыз атысты сипат
алады.
Формалары:
Келісім;
Декларациялар;
Диверсиялар;
Психологиялық соғыстар.

16.

Халықаралық-құқықтық
қатынастар
халықаралық қатынастарға қатысушылардың өзара
қарым-қатынасын құқықтық нормалар және
ережелермен реттейді.
Формалары:
Дипломатиялық құқық;
Теңіз сауда құқығы;
Халықаралық арбитраж;
сот;.

17.

Әскери-стратегиялық - әскери
күштерді тікелей немесе жанама
құрумен,
жетілдірумен,
қайта
бөлумен айналысады. (НАТО)
Формалары:
Әскери-стратегиялық блоктар;
Әскери-стратегиялық одақтар.

18.

Мәдени қатынастар - оның негізінде
қоғамдық
өмірдің
өмірдің
интернационализациалануы,
мәдениеттердің, білім жүйелерінің
өзара сіңісуі, байытуы, бұқаралық
ақпарат құралдарының дамуы.
Формалары:
-артистердің гастрольдері,
-ақпарат алмасу;
-түрлі көрмелер.

19. Әлемдік саясат:

Саяси
мақсаттарды
көздеген
халықаралық
қатынастар
субъектілерінің
бірлескен
ісәрекеті.

20. Әлемдік саясат құрылымы:

Легитимді халықаралық ұйымдардың сыртқы
саяси қызметі;
Аймақтық және субаймақтық институттардың
саяси акциялары;
Егеменді мемлекеттердің сыртқы саяси
қызметі.

21. Негізгі басымдықтары:

Соғыс және бейбітшілік;
Жалпыға ортақ қауіпсіздік;
Қоршаған ортаны қорғау;
Артта қалушылық пен кедейшіліктен арылу.

22. Қазіргі әлемдік саясаттың сипатты белгілері:

Революциялық және эволюциялық
бастамалардың тығыз байланысуы;
Саяси үрдіс субъектілері әрекеттеріндегі
стихиялы және саналы,реттелген
қимылдардың үйлесімі;
Әлеуметтік-саяси құрылымдар қызмет
етуіндегі түрлі бағыттардың болуы;
Саяси үрдістердің салыстырмалы
дербестігінің болуы;

23.

Қоғамдық дамудың демократиялануы мен
күрделенуіне байланысты саясаттың жүзеге
асырылу құрылымы, механизмі,формалары,
әдістерінің түрін өзгертуі;
Жеке адамды мемлекеттен, мемлекетті
азаматтық қоғамнан бөлектеуден арылуға
алғышарттардың қалыптасуы;
Барлық саяси үрдістер мемлекеттік билік
төңірегінде айналады.

24. Дүниежүзілік саясат және оны реттеу әдістерінің негізгі тұрғылары:

Нормативтік тұрғы: Халықаралық тәртіп
теориялық – саяси инструкция негізінде
реттелу керек деген тұжырымға сүйенеді. Оның
негізгі реттеушілері әмбебап адамгершілік
нормалар және трансұлттық тәртіп
нормалары.

25.

Реалистік тұрғы: Оның мәні саясатқа өзінің
заңдылықтарына ие шынайылық тұрғысынан
келу. Заңдылықтар "гуманизм" мен "авторизм"
идеяларымен емес, керісінше әскериэкономикалық күш, ұлттық мүдде және т. б.
ұғымдармен анықталады.

26. Әлемдік саясат туралы негізгі теориялар

"Дамыған" Солтүстік пен "артта қалған"
Оңтүстік туралы теориясы;
"Күштер орталығы" теориясы;
"Ұлттық мүдделер" теориясы;
"Күштер ұстанымы саясаты" теориясы;
"Өркениеттер қақтығысы" теориясы

27. Қазіргі әлемдік саясат мазмұны

Халықаралық қатынастарды
демилитаризициялау мен
деидеологизициялауға ұмтылыс;
Қауіпсіздіктің ғаламдық және аймақтық
жүйелерін құру;
Халықаралық тұрақтылықты қамтамасыз ету;
Халықаралық құқық негізінде мемлекеттер
арасындағы өзара қарым-қатынас;
Халықаралық өмірді гуманизациялау;
БҰҰ рөлін жоғарылату

28. Халықаралық қатынастардағы негізгі субъектілері

Ұлттар
Егеменді мемлекеттер
Мемлекетаралық ұйымдар (БҰҰ)
Мемлекеттер коалициясы
Экономикалық және әскери-саяси одақтар
Трансұлттық ұйымдар
Халықаралық қатынастардың субъектілерін
ғылыми әдебиеттерде "акторлар" деп те
атайды.

29. Мемлекет – халықаралық қатынастың негізгі субъектісі

Мемлекеттер – халықаралық
қатынастар жүйесінде өздерінің
сыртқы саясаты арқылы
танылады.

30.

Сыртқы саясат – мемлекеттер мен және
қоғамның басқа саяси институттарының
өздерінің мүдделері мен халықаралық
аренадағы сұраныстарын жүзеге асырудағы ісәрекеттері.

31. Мақсаты:

Жүргізіліп отырған саяси курсты қолайлы
сыртқы жағдайлармен қамтамасыз ету;
Халықаралық қатынастар жүйесі
қалыптастырған сыртқы саяси міндеттерді
жүзеге асыру;

32. Қызметтері:

Қорғаушылық;
Экономикалық;
Акпараттық-өкілдік.

33. Жүзеге асыру формалары:

Дипломатиялық қатынастар орнату немесе үзу;
Халықаралық ұйымдарда мүше болу, өз
өкілдіктерін ашу;
Мемлекеттер, партия, ұйымдар өкілдерімен
байланыстар (бір реттік, тұрақты) орнату.

34. Үкіметаралық (мемлекетаралық) ұйымдар

Әмбебап (БҰҰ)
Аймақаралық (Ислам конференциясы Ұйымы)
Аймақтық (ЕҚЫҰ, МЕРКОСУР)
Субаймақтық (Бенилюкс)
Жалпымақсаттық (БҰҰ)

35.

Экономикалық (ДСҰ)
Әскери-саяси (НАТО)
Қаржылық (ХВҚ, Бүкіләлемдік банк, ЕВБРР,
БАД)
Ғылыми-техникалық (МАГАТЭ)
Құқық қорғау (Интерпол)

36. Халықаралық қатынас жүйелері географиялық кеңістік өлшем

Жаһандық немесе жалпы
ғаламдық;
Аймақтық;
Субаймақтық.

37. Саяси билік режим сипатына байланысты

Бірполюсті
Биполярлы
Көпполюсті

38. Геосаясат

Сыртқы саясатты
географиялық факторларға
байланысты жүргізетін саясат.
Теориялық негізін қалаушылар
Ф.Ратцель, Х.Маккиндер.

39. Геосаясат қызметтері:

Танымдық
Интеграциялық
Болжау

40. ҚР-ның маңызды геосаяси мәселелері

Территориялық тұтастықты сақтау;
Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
ҚР ұлттық мүддесіне қатысты әлемдік
проблемаларды шешуге белсенді қатысу.