1.-mavzu. Muhim-xarajatlar-tahlili

1.

INTERNATIONAL SCHOOL
OF FINANCE
TECHNOLOGIES AND
SCIENCE
Mavzu: Muhim xarajatlar tahlili

2.

Muhim xarajatlar tahlili
Performance management fanining asosiy
vazifalaridan biri — menejment qarorlarini
iqtisodiy jihatdan eng samarali variant asosida
qabul qilishdir. Buning uchun barcha mavjud
xarajatlarni emas, balki qarorga bevosita ta'sir
qiluvchi xarajatlarni aniqlash talab etiladi.

3.

MUHIM MUAMMO
Menejerlar qiladigan asosiy
xatolar
O'tmish xarajatlari
Doimiy xarajatlar
Allaqachon qilingan va qaytarib
Qarordan qat'i nazar yuzaga
bo'lmaydigan xarajatlarni hisobga
keladigan xarajatlarni tahlilga
olish
kiritish
Oqibatlar
Noto'g'ri qarorlar, resurslarning samarasiz taqsimlanishi va moliyaviy
natijalarning yomonlashishi

4.

Muhim tannarx nima?
Muhim tannarx (tegishli
xarajatlar) — bu muayyan
boshqaruv qarorini qabul
qilish yoki rad etish
Oddiy ta'rif
Muhim xarajat — bu qarorga bog'liq bo'lgan va
kelajakda pul chiqimini talab qiladigan xarajatdir.
natijasida o'zgaradigan,
kelajakda yuzaga
Agar xarajat qaror qabul qilinsa mavjud bo'lsa,
keladigan xarajatlardir.
qabul qilinmasa yuzaga kelmasa, u muhim
xarajat hisoblanadi.

5.

ASOSIY MEZONLAR
Muhim xarajatlarning uchta belgisi
01
02
03
Kelajakda yuzaga kelishi
Qarorga bog'liq holda o'zgarishi
Pul oqimiga real ta'siri
Muhim xarajatlar faqat kelajak bilan bog'liq.
Agar xarajat bir variantda mavjud bo'lib, boshqa
Muhim xarajatlar real pul chiqimini keltirib
O'tmishda qilingan xarajatlar qaror qabul qilish
variantda mavjud bo'lmasa, u tegishli xarajat
chiqaradi. Buxgalteriya yozuvlarida emas, balki
jarayoniga ta'sir qilmaydi.
hisoblanadi.
haqiqiy moliyaviy oqimda aks etadi.

6.

Muhim tannarx va umumiy
tannarx farqi
Umumiy tannarx
Mahsulot ishlab chiqarish uchun ketgan barcha xarajatlar
To'liq hisoblanadi
Barcha xarajat turlarini qamraydi
Buxgalteriya hisoboti uchun
Muhim tannarx
Faqat qarorga ta'sir qiluvchi xarajatlar
Selektiv (tanlab olingan)
Qaror qabul qilishga xizmat qiladi
To'liq emas, maqsadli

7.

Muhim bo'lmagan xarajatlar
Qaror qabul qilish jarayonida barcha xarajatlar muhim hisoblanmaydi. Quyidagi xarajatlar odatda hisobga olinmaydi:
Cho'kkan xarajatlar
O'zgarmas xarajatlar
Allaqachon amalga oshirilgan va qaytarib bo'lmaydigan xarajatlar.
Qaror qabul qilinsa ham, qabul qilinmasa ham bir xil miqdorda
Masalan: oldin sotib olingan uskuna qiymati, tugallangan tadqiqot
bo'ladigan doimiy xarajatlar. Masalan: ijara haqi, bosh ofis xarajatlari.
loyihasiga ketgan mablag'.

8.

BOSHQARUVDAGI ROL
Muhim tannarxning afzalliklari
Variantlarni solishtirish
Optimal qaror tanlash
Turli variantlarni obyektiv baholash va taqqoslash imkoniyati
Eng kam xarajatli yoki eng foydali variantni aniqlash
Resurslardan foydalanish
Risklarni kamaytirish
Cheklangan resurslarni oqilona va samarali taqsimlash
Moliyaviy risklarni oldindan baholash va minimallashtirish
Muhim xarajatlar tahlili strategik qarorlarda, operatsion qarorlarda, qisqa muddatli va uzoq muddatli rejalashtirishda keng qo'llaniladi.

9.

Qaror qabul qilishda tegishli xarajatlar
Performance management fanida menejer doimo tanlov oldida turadi. Har bir tanlov muayyan xarajatlar va foydalar bilan bog'liq. Ammo boshqaruv
qarorlarida barcha xarajatlarni hisobga olish shart emas.
Qaror sifatini oshirish uchun faqat tegishli (muhim) xarajatlar aniqlanib, hisoblanadi. Qaysi xarajatlar qarorga ta'sir qilishi va qaysilari ta'sir
qilmasligini aniqlash muhim hisoblanadi.

10.

Amaliyotdagi asosiy holatlar
Maxsus buyurtma
Ishlab chiqarish
Loyiha boshqaruvi
Buyurtmani qabul qilish yoki rad etish
Mahsulotni ishlab chiqarish yoki
Loyihani davom ettirish yoki to'xtatish
tashqaridan sotib olish
Resurs tanlash
Hajm boshqaruvi
Cheklangan resurs sharoitida mahsulot tanlash
Ishlab chiqarish hajmini oshirish yoki kamaytirish
Har bir holatda qaror variantlari o'rtasidagi farq asosiy e'tiborga olinadi.

11.

Tegishli xarajatlarni aniqlash bosqichlari
Qaror variantlarini aniqlash
Nechta variant mavjudligi va har bir variant nimani anglatishini aniq belgilash
Barcha xarajatlarni ro'yxatlash
Har bir variant bilan bog'liq bo'lgan barcha xarajatlarni aniqlash
Farqlarni aniqlash
Variantlar o'rtasida qaysi xarajatlar o'zgarishini tahlil qilish
Muhim bo'lmaganlarni chiqarish
Sunk costlar, o'zgarmas doimiy xarajatlar va buxgalteriya xarajatlarini hisobdan chiqarish
Hisoblash va solishtirish
Faqat muhim xarajatlarni yig'ish, variantlarni solishtirish va eng maqbul qarorni tanlash

12.

Amaliy misol: Maxsus buyurtma tahlili
Korxona maxsus buyurtma oldi. Buyurtmani qabul qilish yoki rad etish to'g'risida qaror qabul qilish kerak.
Xarajat turi
Miqdor
Qarorga ta'siri
Xomashyo
60 000
Muhim
Qo'shimcha ish haqi
40 000
Muhim
Doimiy xarajatlar
25 000
Muhim emas
Amortizatsiya
15 000
Muhim emas
100K
120K
20K
Tegishli xarajatlar
Buyurtma daromadi
Sof foyda
60 000 + 40 000 so'm
Kutilayotgan daromad
Buyurtmani qabul qilish maqsadga muvofiq

13.

"Ishlab chiqarish yoki sotib olish" qarori
Ichki ishlab chiqarish
Tashqi sotib olish
O'zgaruvchan xarajatlar: 90 000 so'm
Sotib olish narxi: 105 000 so'm
Doimiy xarajatlar: 30 000 so'm
Doimiy xarajatlar: 30 000 so'm
Tegishli xarajat: 90 000 so'm
Tegishli xarajat: 105 000 so'm
Agar doimiy xarajatlar har ikkala holatda ham saqlanib qolsa, ichki ishlab chiqarish 15 000 so'm arzonroq bo'ladi va tanlanadi.

14.

MUHIM TUSHUNCHA
Imkoniyatli xarajatlar (Opportunity cost)
Imkoniyatli xarajat — bu eng yaxshi alternativ variantdan voz kechish natijasida olinmay qolgan foyda yoki daromaddir.
Performance management fanida menejerlar doimo cheklangan resurslar sharoitida qaror qabul qiladilar. Vaqt, pul, ishlab chiqarish quvvati, ishchi
kuchi kabi resurslar cheklangan bo'lgani sababli, bir variant tanlanganda boshqa variantlardan voz kechishga majbur bo'linadi.
Bu xarajat buxgalteriya hisobotlarida aks etmaydi, lekin real iqtisodiy qarorlar uchun juda muhimdir.

15.

Imkoniyatli xarajatlarning xususiyatlari
1
2
Alternativ variant
Eng yaxshi variant
Turli shakllar
Agar tanlash imkoniyati bo'lmasa,
Imkoniyatli xarajat barcha alternativlar
Ba'zan imkoniyatli xarajat vaqt, obro',
imkoniyatli xarajat ham bo'lmaydi. Bo'sh
emas, balki eng yuqori foyda keltiradigan
tajriba ko'rinishida ham bo'lishi mumkin.
bino mavjud va undan foydalanishning ikki
alternativ asosida aniqlanadi.
Lekin menejment tahlilida u pul ifodasida
yo'li bor — imkoniyatli xarajat mavjud.
3
baholanadi.
Mezoni
Imkoniyatli xarajat
Buxgalteriya xarajati
Hisobotlarda aks etishi
Aks etmaydi
Aks etadi
Qaror qabul qilishdagi roli
Juda muhim
Cheklangan
Asosi
Yo'qotilgan imkoniyat
Real pul chiqimi

16.

Amaliy misol: Bino yoki ishlab chiqarish
Korxonada bo'sh bino mavjud. Menejer oldida ikki variant bor:
Variant 1: Ijaraga berish
Yiliga 150 mln so'm daromad olish imkoniyati
Variant 2: Ishlab chiqarish
Binoda mahsulot ishlab chiqarish orqali yiliga 110 mln so'm foyda
110M
150M
Olingan foyda
Imkoniyatli xarajat
Ishlab chiqarish tanlansa
Voz kechilgan eng yaxshi alternativ
Iqtisodiy nuqtayi nazardan ishlab chiqarish emas, ijaraga berish maqsadga muvofiq bo'ladi. Agar menejer imkoniyatli xarajatlarni hisobga olmasa, yashirin yo'qotishlar yuzaga keladi va resurslar samarasiz
ishlatiladi.