Ишсизлик ва инфляция даражасининг иқтисодий таҳлили

1.

МАВЗУ. ИШСИЗЛИК ВА ИНФЛЯЦИЯ
ДАРАЖАСИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ТАҲЛИЛИ
• Ишчи кучини такрор ҳосил қилиш ва унинг хусусиятлари.
1
2
• Ишчи кучи бозори. Ишчи кучи ялпи талаби ва ялпи
таклифи нисбати.
3
• Ишсизлик ва унинг турлари. Ишсизлик даражасини
аниқлаш.
4
• Ўзбекистонда ишчи кучи бандлигини таъминлаш ва
ишсизларни ижтимоий ҳимоялаш борасидаги давлат
сиёсатининг асосий йўналишлари.
1

2.

Ишчи кучи
Ишчи кучини
такрор ҳосил
қилиш
Бу инсоннинг ақлий
ва жисмоний
қобилиятларининг
йиғиндиси бўлиб,
жамиятнинг асосий
ишлаб чиқарувчи
кучи ҳисобланади.
Бу ақлий ва
жисмоний кучқувватини ишлатиб,
чарчаган ишчининг
қобилиятини қайта
тиклаши, яъни унинг
овқатланиши,
кийиниши, дам
олиши ва маданий
ҳордиқ чиқаришидир.

3.

Ишчи кучи ресурслари
Бу мамлакат аҳолисининг меҳнат
фаолиятига лаёқатли бўлган қисмидир.
булар
эркаклар
аёллар
16 ёшдан 60 ёшгача
бўлганлари
16 ёшдан 55 ёшгача
бўлганлари

4.

Ишчи кучи ресурсларининг
иккита тури фарқланади
Ишчи кучининг фаол
қисми
Ишчи кучининг
потенциал қисми
Булар
ижтимоий
ишлаб
чиқаришда банд
бўлган шахслар.
Булар ишлаб
чиқаришдан
ажралган ҳолда
ўқиётганлар ва
вақтинчалик уй
хўжалигида
банд бўлганлар

5.

1999 йилда 9944,1
минг киши
2009 йилда 8982,9
минг киши
Ўзбекистон Республикасида меҳнатга қобилиятли ёшгача бўлган аҳоли
(0-15 ёш) сони динамикаси (йил бошига нисбатан минг киши)

6.

Мамлакатдаги ишчи кучи ресурслари миқдорига
таъсир қилувчи омиллар
Аҳолининг табиий ўсиши
Ишчи кучи миграцияси

7.

Ишчи кучи миграцияси
Бу турли омиллар таъсири остида (масалан, иш ҳақи
даражасидаги ўзгаришлар, ишсизлик ва ҳ.к.) ишчи
кучининг бир ҳудуддан бошқа бир ҳудудга кўчиб
ўтишидир.
Унинг турлари
Ички миграция
Халқаро миграция
Бу бир мамлакат
ичида рўй берадиган
миграция
Бу халқаро миқёсда
рўй берадиган
миграция

8.

Ички миграциянинг асосий
шакллари
Тугал миграция
• Бу аҳолининг доимий яшаш жойини
ўзгартириши билан боғлиқ миграция;
Тебранувчи
миграция
• Бу ишчи кучининг бир ҳудуддан бошқа
ҳудудга мунтазам даврий равишда
қатнаб ишлаши билан боғлик миграция;
Мавсумий
миграция
• Бу мавсумий иш фаолияти билан боғлиқ
миграция;
Тасодифий
миграция
• Бу ишчи кучининг баъзи ҳолларда бошқа
ҳудудларга бориб келиши билан боғлиқ
миграция.

9.

Ишчи кучи бозори
Бу хўжалик фаолияти жараёнида “ишчи кучи”
товари эгалари ва унинг асосий истеъмолчилари –
давлат ва тадбиркорлар ўртасида меҳнат
шароитлари ва унга ҳақ тўлаш миқдорлари,
ишчиларнинг малака даражаси, улар томонидан
бажарилаётган ишларнинг ҳажми, интенсивлиги
ва масъулият даражаси бўйича таркиб топувчи
ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг
мураккаб тизимидир.

10.

Ишчи кучи товар эканлигининг илмий асоси
Ишчи кучининг ҳам ҳудди товар каби иккита ҳусусияти
мавжуд
булар
Ишчи кучи қиймати
Ишчи кучининг
нафлилиги
Бу ишчи кучини такрор
ишлаб чиқариш ҳамда
унинг сифатини
ошириш жараёнларини
етарли даражада
таъминлаш учун зарур
бўлган барча ҳаётий
неъматларнинг жами
қийматидир.
Бу унинг капитал
эгасининг фойда олишга
бўлган эҳтиёжини
қондириш лаёқатидир.

11.

Филипс эгри чизиғининг моҳияти
Меҳнатга лаёқатли
аҳоли умумий сонида
ишсизларнинг улуши
қанчалик оз бўлса,
нархларнинг инфляция
таъсири остидаги
ўсиш суръатлари
шунчалик юқори
бўлади. инфляция
даражасини 1%га
пасайтириш учун
ишсизликни 2%га
ўстириш лозим
бўлади.
Номинал иш ҳақи ва
инфляция
Унга кўра
Ишсизлик даражаси

12.

Ишсизлик ва унинг турлари. Ишсизлик даражасини
аниқлаш.
Ишсизлар
Улар меҳнатга лаёқатли
бўлиб, ишлашни хоҳлаган,
лекин иш билан
таъминланмаганлар.

13.

Ишсизлик турлари
фрикцион
таркибий
циклик
• Кишилар турли сабабларга кўра ўз ишларини
алмаштириш вақтида ишсиз қолиши.
• ФТТ натижасида юзага келадиган ишсизлик.
• Иқтисодий циклнинг инқироз фазасида пайдо
бўладиган ишсизлик.
• Меҳнат биржаларининг етарли даражада
ривожланмаганлиги натижасида пайдо бўладиган
институционал
ишсизлик.
технологик
• ишлаб чиқаришни механизациялаш,
автоматлаштириш, роботлаштириш ва информацион
технологияни қўллаш натижасида вужудга келадиган
ишсизлик.
яширин
• расман иш билан банд бўлсаларда, амалда тўлиқ
ҳолда ишламайдиганлар.

14.

Ишсизлик даражаси
Бу ишсизлар сонининг ишчи
кучи таркибидаги улушидир.
Èøñèçëàð ñîíè
Èøñèçëèê äàðàæàñè
100%.
Èø÷è êó÷è ñîíè

15.

Ўзбекистонда ишчи кучи бандлигини таъминлаш ва ишсизларни
ижтимоий ҳимоялаш борасидаги давлат сиёсатининг асосий
йўналишлари.
1
• кенг фаолият турлари, шунингдек якка тартибдаги тадбиркорликни
кенгайтириш учун шароит яратиш.
2
• Хизмат соҳасини ривожлантириш, аҳолига кўрсатиладиган
ижтимоий-маиший хизмат ва қурилиш бўйича хизмат турларини
анча кенгайтириш.
3
• қишлоқда кенг тармоқли ижтимоий ва ишлаб чиқариш
инфратузилмасини яратиб, шу орқали янги иш жойларини очиш,
янги ишлаб чиқаришларни вужудга келтириш.
4
• ишдан бўшаган ходимларни қайта тайёрлаш ва қайта ўқитишни
ташкил этишни тубдан ўзгартириш.
5
• вақтинча ишга жойлаштириш имкони бўлмаган меҳнатга яроқли
аҳолини давлат томонидан ишончли равишда ижтимоий ҳимоялаш.

16.

Ўзбекистон Республикаси меҳнат бозорида ишсизлик
тенденциялари
(минг киши ҳисобида)*
Йиллар
Ишсизлар
сони, минг
киши
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
421,4
462,8
448,2
430,5
425,0
410,3
391,5
557,4
623,3
601,4
658,2
622,4
626,3
639,7
687,0
709,4
724,0
837,0
1 368,6
Шундан:
Расмий равишда рўйхатга
Мустақил равишда иш
олинган ишсизлар
қидираётганлар
сони, минг
сони, минг
улуши, %
улуши, %
киши
киши
35,4
8,4
386,0
91,6
37,5
8,1
425,3
91,9
34,8
7,8
413,4
92,2
32,2
7,5
398,3
92,5
34,9
8,2
390,1
91,8
27,7
6,8
382,6
93,2
25,5
6,5
366
93,5
23,2
4,2
534,2
95,8
16,9
2,7
606,4
97,3
20,1
3,3
581,3
96,7
16,2
2,5
642
97,5
12,9
2,1
609,5
97,9
6,0
1,0
620,3
99,0
5,4
0,8
634,3
99,2
3,4
0,5
683,6
99,5
2,7
0,4
706,7
99,6
4,9
0,7
719,1
99,3
14,4
1,7
822,6
98,3
32,3
2,4
1 336,3
97,6

17.

Ўзбекистонда ишсизлик даражаси, %
Ўзбекистонда расмий ишсизлик даражаси, %

18.

Ишсизлик даражаси, %
10 дан юқори
Индикаторнинг сифат
баҳоси
салбий даража
6-10
ўртача даража
3-6
мўътадил даража
3 дан кам
паст даража

19. Ишсизликнинг ижобий жиҳатлари

ходимларни
оширади
меҳнат
унумдорлигини
ходимларни меҳнатга муносабатларини
яхшилайди
фуқаролар билим олиш ва малакаларини
ошириб боришга ҳаракат қилади
иш берувчиларни паст иш ҳақида ўз
истакларидаги ходимни ёллаш имкониятлари

20. Ишсизликнинг салбий жиҳатлари

1. Иқтисодий жиҳатдан
ишсизлик ортиши натижасида ЯИМнинг
камайиши (А. Оукеннинг қонунига кўра
ишсизлик даражасининг 1 фоиз ошиши
ЯММни 2,5 фоизга камайтириши мумкин),
ҳукуматнинг ишсизларга қиладиган нафақа,
касбга тайёрлаш, малака ошириш харажатлари
ортади,
айрим ҳолларда меҳнат бозорида кераксиз
мутахассислик тайёрлаш учун ҳукумат ва
фуқароларнинг харажатлари ортади,
аҳоли даромади ва турмуш даражаси пасаяди;

21.

2. Ижтимоий жиҳатдан
ишсизлик шахснинг ижтимоий мавқеини
пасайтиради,
узоқ давом этадиган ишсизлик фуқароларнинг
ҳукуматга норозилигини уйғотади ва кучайтириб
боради,
аҳоли орасида жиноятчилик ортади,
ходимларда эртанги кунга ишонч йўқолади,
иш берувчиларнинг ходимларни
рағбатлантириш, меҳнатни муҳофаза қилиш,
меҳнат шароитларини яхшилаш тадбирлари
сустлашади;

22.

3. Психологик жиҳатдан
ишсиз шахс ўз билим ва
кўникмаларини йўқотиб боради,
ҳамиша
руҳан
тушкунлик
ҳолатида бўлади,
ўзини оила ва жамиятда ортиқча
ҳис қилади,
оилаларда
нотинчлик
юзага
келади,
ажралишлар сони ортади.

23. ЎЗБЕКИСТОН МЕҲНАТ БОЗОРИ СТРУКТУРАСИ

Ўрта махсус
профессионал таълим
талаб этиладиган
касблар
Олий маълумот
талаб этиладиган
касблар
Касбий маълумот
талаб
этилмайдиган
касблар
400 (5%)
77
77
ЎИЧМ* да
ўргатилади
ган
касблар
984 (11%)
2 386
(26%)
ЎЗБЕКИСТО
Н МЕҲНАТ
БОЗОРИ
СТРУКТУРА
СИ
Ўрта
профессионал
таълим талаб
этиладиган
касблар
2 276 (25%)
(0,85
%)
3 022 (33%)
Бошланғич
профессионал
таълим талаб
этиладиган касблар
Жами 9068 та
Изоҳ: * ЎИЧМ – умумтаълим мактабларида ташкил этилган 10-11 синф давомида касбга ўргатиш (408 соат)
Хизматчиларнинг асосий лавозимлари ва ишчилар касблари классификатори (ВМ 2017 йил 4

24.

Эътиборларингиз учун
раҳмат!