ЖМБҮ_67__модификациялық_өзгергіштіктің_заңдылықтарын_зерттеу

1.

Б.Момышұлы атындағы №6 МГ
Биология
10 а,ә сынып
Тақырыбы: Модификациялық өзгергіштік
Пән мұғалімі: Ж. Кенжеева
Жетісай қаласы -2026ж

2.

Ұйымдастыру кезеңі:
-Амандасу
- Оқушыларды түгендеу
Психологиялық ахуал қалыптастыру
Оқушылар шеңбер құрып, "Жүректен-жүрекке" әдісі арқылы бір-біріне жылы тілек айтып
амандасады
Құндылық
Бірлік және ынтымақ – бір-біріне жылы тілек айту арқылы сыныпта жағымды орта
қалыптастыру.
Әділдік және жауапкершілік – әр оқушының пікірін тыңдау, кезекпен сөйлеу, бірін-бірі
құрметтеу.
Жасампаздық және жаңашылдық – өз тілегін креативті, шынайы жеткізу.

3.

«Шеңбердегі сұрақтар» әдісі арқылы сұралады.
https://wordwall.net/resource/85148352
Құндылық
Әділдік және жауапкершілік – әр оқушының сұраққа шынайы, өз бетінше жауап
беруі.
Бірлік және ынтымақ – бір-бірінің жауабын тыңдап, қолдау көрсету.
Еңбекқорлық және кәсіби біліктілік – білімін көрсетуге ұмтылу, өз ойын нақты
жеткізу.

4.

(Ұжымдық жұмыс). «Миға шабуыл» әдісі
https://youtube.com/shorts/Ynk4ouY-8Rw?feature=share
-Жалпы организм белгілерінің сыртқы орта жағдайына байланысты өзгеруі қалай аталады?
Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсаты тұжырымдалады.

5.

Сабақтың тақырыбы:
Оқу бағдарламасына сәйкес
оқыту мақсаты:
Сабақтың мақсаты:
(Негіздеме: Мемлекет басшысы
Қ.Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың
ІІ,ІІІ, ІV отырыстарында берген
тапсырмасы, ҚР Оқу-ағарту
министрлігінің №123 бұйрығы)
Модификациялық өзгергіштік. Белгілердің өзгеруіндегі вариациялық
қатарлар. №3 зертханалық жұмыс «Вариациялық қатар мен қисыққа
құрылған модификациялық өзгергіштікті зерттеу».
10.2.4.1 - модификациялық өзгергіштіктің заңдылықтарын зерттеу
1. Модификациялық өзгергіштік ұғымын түсіндіреді және оның
тұқымқуаламайтын өзгеріс екенін ажыратады
2. №3 зертханалық жұмыстың деректерін талдап, модификациялық
өзгергіштіктің заңдылықтары туралы қорытынды жасайды (орташа мән,
өзгеру шегі, жиілік).
Құндылықтар:
Әділдік және жауапкершілік – өлшеу нәтижелерін дәл, адал тіркеу,
деректерді бұрмаламау, қорытындыны ғылыми негізде жасау.
Еңбекқорлық және кәсіби біліктілік – зертханалық жұмысты мұқият
орындау, вариациялық қатар құру, есептеулер жүргізу.
Жасампаздық және жаңашылдық – алынған деректерді график, диаграмма
түрінде бейнелеу, қорытындыны өз сөзімен тұжырымдау.

6.

Модификациялық
Өзгергіштік: Белгілердің
Вариациялық Қатарлары
Бұл презентацияда біз биологияның іргелі ұғымдарының
бірі – модификациялық өзгергіштікті зерттейміз. Оның
заңдылықтарын, түрлерін және организмдердің қоршаған
орта жағдайларына қалай бейімделетінін талдаймыз.

7.

Өзгергіштік Ұғымына Шолу
Өзгергіштік – бұл организмнің белгілері мен
қасиеттерінің сыртқы орта факторларының әсерінен
немесе генетикалық себептерге байланысты өзгеру
қабілеті. Бұл құбылыс тірі ағзалардың эволюциясы мен
бейімделуінде шешуші рөл атқарады.
Осы өзгерістер нәтижесінде организм:
• жаңа белгілерге ие болуы мүмкін;
• кейбір белгілерін жоғалтуы мүмкін.
Өзгергіштіксіз тіршілік әлемі біркелкі және дамымайтын
болар еді. Бұл – табиғи сұрыпталудың негізгі қозғаушы
күші.

8.

Өзгергіштіктің Негізгі Түрлері
Өзгергіштік биологияда екі негізгі категорияға бөлінеді, олар организмнің
сипаттамаларын қалыптастыруда әртүрлі механизмдерге ие.
1
Фенотиптік (Тұқым Қуаламайтын) Өзгергіштік
Бұл түрге модификациялық өзгергіштік жатады. Ол сыртқы орта
әсерінен туындаған, бірақ генетикалық материалды өзгертпейтін
өзгерістерді қамтиды. Демек, мұндай өзгерістер ұрпақтан-ұрпаққа
берілмейді.
2
Генотиптік (Тұқым Қуалайтын) Өзгергіштік
Бұл генетикалық деңгейдегі өзгерістерді білдіреді және ұрпақтарға беріледі.
Ол екі негізгі түрге бөлінеді:
• Мутациялық өзгергіштік (ДНҚ тізбегіндегі кенеттен
пайда болатын өзгерістер).
• Комбинативтік өзгергіштік (жыныстық көбею кезінде
гендердің жаңа комбинацияларының пайда болуы).

9.

Модификациялық Өзгергіштік: Егжей-тегжейлі Талдау
Модификациялық өзгергіштік – бұл организмнің
белгілерінің тікелей сыртқы орта жағдайларының әсерінен
өзгеруі. Бұл өзгерістер уақытша болып табылады және
белгілі бір орта жағдайында ғана көрініс табады.
Бұл құбылыс кезінде мынадай ерекшеліктер байқалады:
• Генотип өзгермейді – яғни, организмнің генетикалық
коды сол күйінде қалады.
• Тек фенотип өзгереді – сыртқы көрінісі немесе белгілері
ғана модификацияланады.
• Өзгеріс тұқым қуаламайды – келесі ұрпаққа берілмейді.
Сыртқы орта факторларына мыналар жатады:
• Температура өзгерістері;
• Ылғалдылық деңгейі;
• Жарық қарқындылығы;
• Қоректік заттардың жеткіліктілігі немесе жетіспеушілігі.

10.

Модификациялық Өзгергіштіктің Негізгі Ерекшеліктері
Модификациялық өзгергіштікке тән бірнеше маңызды белгілер бар, олар оны генотиптік өзгергіштіктен ерекшелейді.
Тұқым Қуаламайды
Бұл өзгерістер организмнің
генетикалық материалына әсер
етпейді, сондықтан олар ұрпақтанұрпаққа берілмейді.
Тез Өзгереді
Модификациялар сыртқы орта
жағдайлары өзгерген кезде тез пайда
болып, тез жоғалуы мүмкін.
Гендердің Қызметіне Әсер Етеді
Модификациялар гендердің экспрессиясын (қызметін)
өзгертеді, бірақ гендердің құрылымын өзгертпейді.
Қайтымды Болады
Егер сыртқы орта жағдайлары
бастапқы қалпына оралса,
модификацияланған белгілер де
бастапқы қалпына келуі мүмкін.
Реакция Нормасымен Шектеледі
Әрбір белгінің өзгерісі белгілі бір шектерде болады, бұл
реакция нормасы деп аталады. Бұл организмнің белгісі
сыртқы орта әсерінен қаншалықты өзгере алатынын
көрсетеді.
Реакция нормасы – бұл бірдей генотипке ие организмдердің сыртқы орта жағдайларының әсерінен дами алатын белгілерінің
шектері. Мысалы, өсімдіктің биіктігі генетикалық түрде анықталғанымен, топырақтың құнарлылығы мен су мөлшері оның
нақты биіктігіне әсер етеді, бірақ бұл әсер белгілі бір шектен аспайды.

11.

Модификациялық Өзгергіштікке Мысалдар
Төменде модификациялық өзгергіштіктің күнделікті тіршіліктегі бірнеше айқын мысалдары келтірілген.
Өсімдіктерден: Жебежапырақ
Жануарлардан: Сиыр
Картоп
• Суда өскенде — жапырақтары таспа
тәрізді болады.
• Су бетінде өскенде — жапырақтары
бүйрек тәрізді болады.
• Ауада өскенде — жапырақтары жебе
тәрізді формада болады.
• Жақсы күтім мен мол жемшөп
берілсе — сүт мөлшері артады.
• Бірақ сүттің майлылығы — сиырдың
генетикалық ерекшеліктеріне
байланысты өзгермейді.
• Бірдей генотипке ие картоп тұқымдары;
• Әртүрлі ортада (топырақ құрамы,
суару) отырғызылғанда — олардың
бойы мен түйнек саны әртүрлі
болады.
Бұл мысал ортаның тек белгінің
көрінісіне (санына), бірақ оның сапасына
(майлылығына) әсер ететінін көрсетеді.
Бұл бірдей генетикалық материалдың
сыртқы орта факторларына байланысты
әртүрлі фенотиптік нәтиже беретінін
дәлелдейді.
Бұл бір өсімдіктің әртүрлі ортада
өскендегі фенотиптік бейімделуін
көрсетеді.

12.

3 топқа арналған case study (модификациялық өзгергіштік, тұқымқуаламайды) — өте түсінікті:
1-топ Case Study: «Күнге күйген тері»
Жағдаят: Жазда Айдана күнге көп шықты. Бір аптадан кейін
оның терісі қарая түсті. Қыркүйекте күн азайғанда терісі
біртіндеп бұрынғы қалпына келді.
Тапсырма:
1. Бұл қандай өзгергіштік түрі?
2. Өзгеріске әсер еткен орта факторы қандай?
3. Бұл өзгеріс тұқым қуалай ма? Неге?
Күтілетін жауап (қысқа): – Модификациялық өзгергіштік;
фактор – күн сәулесі (ультракүлгін); тұқым қуаламайды,
уақытша.
2-топ Case Study: «Жаттығудан бұлшық еттің үлкеюі»
Жағдаят: Ернар 2 ай спортзалға барып, дұрыс тамақтанды.
Нәтижесінде бұлшық еттері үлкейіп, күші артты. Бірақ ол
жаттығуды тоқтатқан соң бұлшық еттері аздап кішірейді.
Тапсырма:
1. Бұл өзгеріс неліктен пайда болды?
2. Бұл модификациялық өзгергіштікке жата ма?
3. Бұл өзгеріс баласына беріле ме? Дәлелде.
Күтілетін жауап: – Орта әсері (жаттығу, тамақ);
модификациялық; тұқым қуаламайды
3-топ Case Study: «Өсімдіктің көлеңкеде өсуі»
Жағдаят: Бір өсімдіктің екі көшеті алынды. Біреуі күн түсетін
жерде, екіншісі көлеңкеде өсірілді. Көлеңкедегі өсімдік бойы
ұзарып, жапырағы жұқалау болды, ал күндегі өсімдік аласа,
жапырағы қалыңырақ өсті.
Тапсырма:
1. Екі өсімдіктің айырмашылығының себебі не?
2. Бұл өзгерістерді қалай атайды?
3. Егер тұқымдарын ексе, ұрпағы дәл осылай өзгере ме?
Неге?
Күтілетін жауап: – Себебі – жарық мөлшері;
модификациялық; тұқым қуаламайды, ортаға байланысты.
Құндылық
Әділдік және жауапкершілік – дәлелмен жауап беру, өз ойын
негіздеу.
Бірлік және ынтымақ – топта бірлесе талқылау, бір-бірін
тыңдау.
Жасампаздық және жаңашылдық – өмірден мысал келтіріп,
шығармашылықпен ой қорыту.
Жалпы 3 баллдық дескриптор
Өзгерістің модификациялық екенін дұрыс анықтайды. — 1 балл
Өзгерістің орта әсерінен болғанын түсіндіреді. — 1 балл
Бұл өзгерістің тұқымқуаламайтынын дәлелмен айтады. — 1 балл

13.

Жұптық жұмыс
Тақырып: Вариациялық қатар мен қисық арқылы модификациялық өзгергіштікті
анықтау
Тапсырма:
Жұпта отырып төмендегі әрекеттерді орындаңдар:
1. Лавр жапырақтарының өлшемдерін бірге тексеріп, вариациялық қатар құрыңдар.
2. Бірдей өлшемдерді топтастырып, жиілік кестесін толтырыңдар.
3. Берілген деректер бойынша вариациялық қисық сызыңдар.
4. Графикке қарап, модификациялық өзгергіштік туралы 2–3 сөйлеммен қорытынды
жазыңдар.
Құндылық. Бірлік және ынтымақ
– Жұпта бірлесе жұмыс жасау, пікір алмасу, келісімге келу.
Әділдік және жауапкершілік
– Әр оқушының үлес қосуы, тапсырманы адал орындау.
Еңбекқорлық және кәсіби біліктілік
– Өлшеуді мұқият орындау, деректерді дұрыс өңдеу.
Жасампаздық және жаңашылдық
– Графикті ұқыпты, көрнекі етіп салу.
5 баллдық дескриптор. Жалпы: 5 балл
1.Вариациялық қатарды дұрыс құрады (ретімен
орналастырады). — 1 балл
2.Жиілік кестесін дұрыс толтырады. — 1 балл
3.Вариациялық қисықты дұрыс сызады (осьтері,
нүктелері). — 1 балл
4.Қисықтың пішінін түсіндіреді (неге ортасы
жоғары, шеттері аз). — 1 балл
5.Модификациялық өзгергіштік туралы ғылыми
қорытынды жазады. — 1 балл

14. Ақиқат па, әлде жалған ба?

Модификациялық өзгерістер тұқым қуалайды
Модификациялық өзгергіштік орта әсерінен пайда болады
Жапырақтың өлшемі жарық мөлшеріне байланысты өзгеруі мүмкін
Вариациялық қатар — белгілерді өсу немесе арту ретімен
орналастыру
Модификациялық өзгергіштік уақытша болады.
Вариациялық қисықта ең жиі кездесетін мәндер шеттерінде болады
Тексеру

15. Ақиқат па, әлде жалған ба?

Модификациялық өзгерістер тұқым қуалайды
Модификациялық өзгергіштік орта әсерінен пайда болады
Жапырақтың өлшемі жарық мөлшеріне байланысты өзгеруі мүмкін
Вариациялық қатар — белгілерді өсу немесе арту ретімен
орналастыру
Модификациялық өзгергіштік уақытша болады.
Вариациялық қисықта ең жиі кездесетін мәндер шеттерінде болады
Тексеру

16.

Бекітуге арналған «Иә / Жоқ» тапсырмасы (модификациялық өзгергіштік тақырыбы бойынша):
Тапсырма: «Иә / Жоқ»
Оқып, дұрыс болса Иә, қате болса Жоқ деп белгілеңдер.
1. Модификациялық өзгергіштік орта әсерінен пайда болады. — ☐ Иә ☐ Жоқ
2. Модификациялық өзгерістер тұқым қуалайды. — ☐ Иә ☐ Жоқ
3. Жапырақтың өлшемі жарық мөлшеріне байланысты өзгеруі мүмкін. — ☐ Иә ☐ Жоқ
4. Вариациялық қатар — белгілерді өсу немесе кему ретімен орналастыру. — ☐ Иә ☐ Жоқ
5. Вариациялық қисықта ең жиі кездесетін мәндер шеттерінде болады. — ☐ Иә ☐ Жоқ
6. Орта өзгерсе, ағзаның кейбір белгілері де өзгеруі мүмкін. — ☐ Иә ☐ Жоқ
7. Модификациялық өзгергіштік уақытша болады. — ☐ Иә ☐ Жоқ
8. Барлық өзгерістер генотиптің өзгеруіне байланысты. — ☐ Иә ☐ Жоқ
Құндылық
Әділдік және жауапкершілік – сұрақтарға шынайы жауап беру, өз білімін адал көрсету.
Еңбекқорлық және кәсіби біліктілік – тапсырманы мұқият оқып, дәл жауап таңдауға дағдылану.
Жасампаздық және жаңашылдық – қорытынды жасап, дұрыс/қате пікірді дәлелмен түсіндіру.
Дұрыс жауап берген әр оқушыға 1 балл беріледі. Нәтиже мұғалімде көрінеді

17.

Рефлексия
Кері байланыс:
«3/2/1 әдісі»:
1. Мен білетін үш нәрсе ...
2. Мені таңқалдырған екі нәрсе ...
3. Болашақта тереңірек қарастыратын бір нәрсе....
Құндылық: Әділдік және жауапкершілік
– Өз оқуына жауапкершілікпен қарап, не үйренгенін шынайы бағалау.
Жасампаздық және жаңашылдық
– Өз ойын еркін, креативті түрде жеткізу.
Еңбекқорлық және кәсіби біліктілік
– Білімін саралап, алдағы оқуына мақсат қою.