517.39K
Category: industryindustry

Өндірісті орналастыру. Дәріс 7

1.

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті.
Дәріс 7
Тақырып: ӨНДІРІСТІ ОРНАЛАСТЫРУ

2.

Дәріс жоспары:
1. Өндірісті орналастыру
факторларының түсінігі және
түрлері.
2. Өндірісті орналастыру
факторларының сипаттамасы.

3.

1. Өндірісті орналастыру факторларының ұғымы және түрлері
Өндірісті орналастыру теориясында орналастыру факторы орталық
ұғымдардың бірі болып табылады. Өндірістің жекелеген
аймақтардың аумағында орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір
факторлар мен жағдайлардың әсерінен болады. Өндірістің немесе
халықтың орналасуын талдау ең алдымен факторлық талдау деп
айтуға болады. Белгілі бір объектіні орналастыру факторларын
мұқият зерттегеннен кейін ғана оның тиімділігі туралы негізделген
қорытынды жасауға болады.
Өндірісті орналастыру факторлары-кеңістіктік жағдайлар мен
ресурстардың жиынтығы, оларды пайдалану өндірісті орналастыру
кезінде жақсы нәтиже береді. Барлық факторлар өзара байланысты
және жеке кәсіпорындардың, салалардың, тұтастай экономиканың
орналасуы мен дамуына тікелей немесе жанама әсер етеді. Өндіріс
шығындарын есептеу өндірісті аумақтық орналастыру туралы
шешім қабылдауға тікелей әсер етеді.
Орналастырудың алғышарттары - бұл өндірісті минималды тиімді
деңгейде орналастыру мүмкіндігін немесе мүмкін еместігін анықтайтын
жалпы жағдайлар, факторлар тиімді орналастыру дәрежесін анықтайтын
нақты жағдайлар. Мысалы, ауыл шаруашылығы салалары үшін негізгі
рөлді табиғи жағдайлар жүйесін білдіретін табиғи алғышарттар
атқарады. Бұл жүйенің жеке компоненттері - ылғалдану коэффициенті,
топырақтың механикалық құрамы - ауыл шаруашылығының жекелеген
салаларын орналастырудың факторлары.

4.

Әрбір жеке аймақ белгілі бір өндірісті орналастыруға жарамдылығын анықтайтын
факторлар жиынтығымен сипатталады. Шындығында, орналастыру тек бір факторға
байланысты болатын объект жоқ. Тек бірнеше факторлардың жиынтығы орналастыру
тиімділігін анықтайды.
Жеке факторлар өзара әрекеттесіп, өндірісті орналастырудың бірыңғай процесінде
белгілі бір функцияларды орындайды. Кейбір жағдайларда бір фактордың әрекеті
екіншісінің әсерінен күшейеді. Ең маңызды факторларға шикізат, отын, энергетика,
еңбек, су, тұтыну, көлік, экологиялық факторлар жатады.

5.

Шикізат
Экология
Отын
Өнеркәсіптік
өндірісті
орналастыру
факторлары
Көлік
Тұтыну
Энергетика
Еңбек
Су

6.

Шолу сұрақтары
1. Өндірістің орналасуының негізгі факторларын көрсетіңіз.
2. Орналастыру
алғышарттары
мен
орналастыру
факторларының айырмашылығын сипаттаңыз.
3. «Өндірістің орналасу факторлары» түсінігіне анықтама
беріңіз.

7.

2. Өндірісті орналастыру факторларының сипаттамасы
Шикізат факторы
Шикізат факторы деп белгілі бір өнімді алу
үшін өнеркәсіп кәсіпорындарын шикізат
көздеріне орналастыру түсініледі. Мұндай
өндірістерді
шикізат
базасына
жақын
орналастыру үлкен көлемді тасымалдауды
болдырмайды
және
кәсіпорындардың
шығындарын азайтады. Шығарылатын өнім
шикізатты
тасымалдауға
жұмсалатын
шығындарды азайту есебінен неғұрлым арзан
болады.
Орналастыру
факторлары
Шикізат материалы
Негізгі талаптар
Өндіріс салалары
шикізатты алу
тау-кен
шикізаттың көп мөлшері
толық
циклді
металлургия
калий
өндіру
қара
тыңайтқыштарын
целлюлоза-қағаз
Шикізат факторы бірқатар өнеркәсіптік
өндірістерді орналастырудың негізгі факторы
болып
табылады,
мұндай
өндірістер
материалды көп қажет етеді деп аталады.
Мысалы, калий тыңайтқыштарын, цемент
өндіру, аралау, түсті металл кендерін байыту,
қант
өнеркәсібі
және
т.б.
Оларды
орналастыру кезінде дайын өнімді тұтыну
аудандарын
және
оны
тасымалдау
шығындарын дұрыс анықтау қажет.
шикізатты сақтау мерзімі азқант
болғандықтан
тасымалдауға
балық
болмайды
шарап жасау
шикізатты
еместігі
тасымалдау
мүмкінгидроэнергетика
шшикізат
сапасы
төменжылу энергетикасы (қатты
болғандықтан оны тасымалдауотын)
тиімсіз
ауыр
түсті
металдар
металлургиясы

8.

ОТЫН ФАКТОРЫ
Отын факторы минералдық отынның (көмір, табиғи газ, мазут)
үлкен көлемін өнім өндіру үшін пайдаланатын салалардың
орналасуында айқындаушы болып табылады. Осыған сәйкес
оларды жанармай деп атайды.
Мұндай салаларға жылу энергетикасы, қара металлургияның жекелеген өндірістері,
химия өнеркәсібі жатады. Осылайша, ең қуатты жылу электр станциялары ірі көмір кен
орындарының жанында салынды. Көмір кен орындарында шойын мен болат өндіретін
көптеген кәсіпорындар орналасқан.
Орналастыру факторлары
Отын
Негізгі талаптар
өнім өндіру үшін минералды
отынның үлкен көлемін
пайдалану
Өндіріс салалары
жылу энергетикасы
қара
металлургияның
жекелеген өндірістері
химия өнеркәсібі

9.

Энергетикалық фактор
Энергетикалық фактор өндірістің орналасуына әсер етеді, онда электр энергиясының едәуір мөлшері
өнім бірлігін құруға жұмсалады. Мұндай өндірістер энергияны көп қажет етеді. Оларға көптеген жеңіл
түсті металдар (алюминий, титан және т.б.), химиялық талшықтар, қағаз өндірісі жатады.
Дайын өнімді өндіруге жұмсалатын жалпы энергия шығындары шикізат пен материалдарға қарағанда
көп. Энергияны көп қажет ететін өнімдер өндіретін кәсіпорындар негізінен арзан электр энергиясы үлкен
көлемде өндірілетін аудандарда орналасады. Мысалы, ірі су электр станцияларының жанында.
Орналастыру
факторлары
Энергетикалық
Негізгі талаптар
Өндіріс салалары
арзан электр
энергиясының көп
мөлшері қажет
жеңіл металдар
металлургиясы
полимерлер химиясы
целлюлоза-қағаз

10.

Су факторы
Су факторы өнім өндіру үшін су ресурстарының үлкен көлемін пайдаланатын
салалардың орналасуында шешуші болып табылады. Қазіргі әлемде тұщы судың
көп мөлшері тұтынылады, ал суды тұтыну үнемі артып келеді. Судың көп бөлігі
өнеркәсіптік және ауылшаруашылық өндірісінде қолданылады, бірақ әртүрлі
аймақтардағы тұтыну мөлшері бірдей емес.
Орналастыру
факторлары
Өндіріс салалары
целлюлоза-қағаз
химия өнеркәсібі
Су факторы
Су
тоқыма өнеркәсібі
қара металлургия
электр энергетикасы
Су факторы маңызды, ал кейбір жағдайларда химия, целлюлоза және қағаз, тоқыма
өнеркәсібі, қара металлургия және электр энергетикасы кәсіпорындарын
орналастыруда басты рөл атқарады. Су шаруашылығы іс-шараларының барлық
кешеніне (сумен жабдықтау, сарқынды суларды бұру және тазарту) жұмсалатын
шығындар су айдайтын өндірістерде салынып жатқан кәсіпорын құнының 1-2% ынан 15-25% - ына дейін құрайды.

11.

Еңбек факторы көптеген
еңбек ресурстарын, соның
ішінде жоғары білікті
мамандарды пайдалануға
негізделген өндірістерді
орналастыруға шешуші әсер
етеді.
ЕҢБЕК ФАКТОРЫ
Орналастыру
факторлары
Еңбек ресурстары
Еңбек факторы
Еңбек факторының әсері өнім бірлігін
өндіруге жұмсалған еңбек шығындарының
көлемімен анықталады. Мұндай
өндірістер көп уақытты қажет етеді.
Мысалы, тігін өндірісі (жеңіл өнеркәсіп),
күріш шаруашылығы, көкөніс
шаруашылығы, жеміс шаруашылығы (ауыл
шаруашылығы). Электрондық
жабдықтарды, дербес компьютерлерді
өндіру (машина жасау) білікті кадрларды
пайдалануды көздейді.
Негізгі талаптар
Өндіріс салалары
еңбек ресурстарының көп аспап жасау
мөлшерін, оның ішінде
ауыл шаруашылығы
жоғары білікті мамандарды жеңіл өнеркәсіп
пайдалану
Жұмыс күшіне бағдарланған
өндірістер бос еңбек ресурстары бар
қалаларда орналастырылады.

12.

Көлік факторы
Көлік факторының рөлі оның өндірісі орнында емес, басқа аудандарға жеткізілетін барлық салалар үшін
маңызды. Барлық кәсіпорындар өнімді тұтыну аймақтарына тасымалдау шығындарын азайтуға мүдделі.
Осыған байланысты көптеген өндірістер ірі көлік тораптарының жанында, теңіз порттарында,
магистральдық темір жол желілерінде орналасады.
Шығарылатын өнімді жүк бірлігін тасымалдаудың төмен құнын қамтамасыз ететін көлік түрлерімен жіберген жөн. Ең
алдымен, су және құбыр көлігі. Бірақ теңіз және өзен жолдары экономиканы ұйымдастыру тұрғысынан ыңғайлы жерде
әрдайым салынбайды, сонымен қатар өзендер қатып қалады, сондықтан жүктерді жаппай тасымалдау негізінен теміржол
және автомобиль көлігімен жүзеге асырылады. Сусымалы жүктер, орман, ауыл шаруашылығы өнімдерінің кейбір түрлері
негізінен темір жолмен, ал шағын көлемді жүктер автомобиль көлігімен тасымалданады.
Орналастыру
факторлары
Көлік
Негізгі талаптар
Өндіріс салалары
кооперациялау қажеттілігі автомобиль жасау
темір жол
машина жасау

13.

Тұтыну (нарықтық) факторы
Тұтыну (нарықтық) факторы тұтыну өнімдерін шығаратын салалардың орналасуына әсер етеді. Мысалы:
алыс қашықтыққа тасымалдауға болмайтын өнімдер (нантоқаш және кондитерлік өнімдер, күкірт қышқылы, ЖЭО
энергиясы);
арзан өнімдер мен алыс қашықтыққа тасымалдау олардың
құнын едәуір арттыруы мүмкін (темірбетон, кірпіш және
басқа құрылыс материалдары мен конструкциялары)
тұтынуы белгілі бір орталықтарда оқшауландырылған өнімдер
(тігін және аяқ киім өндірісі, пластмассадан жасалған
бұйымдар, жиһаз, тазартылған қант, металл сынықтарынан
жасалған болат - "шағын металлургия", күнбағыс майы, ет,
сіріңке, мұнай өнімдері)
Сондай-ақ тұтынушылық фактор газдан фосфор және азот
тыңайтқыштарын өндіруге, ауыр өнеркәсіп салалары үшін технологиялық
жабдықтар өндіруге әсер етеді. Аталған өндірістер тұтынушыға
бағдарланады және барлық ірі елді мекендерде орналастырылады.
Орналастыру
факторлары
Тұтынушы
Негізгі талаптар
Өндіріс салалары
дайын өнім
тасымалдауға
жатпайды, ол өндіріс
орнына жақын жерде
пайдаланылуға
(өткізілуге) тиіс
жылу электр орталықтары
кеме жасау
электротехникалық
ауыл шаруашылығы
машина жасау
қышқылдар мен сілтілердің түзілуі
азотты және фосфатты
тыңайтқыштарды өндіру
шыны
наубайхана
түсті металдарды тазарту
қантпен тазартылған
шай орау
атомдық энергия
өндірістің соңғы
кезеңдері
шикізат базасының
жетіспеушілігі
қайталама шикізатты конверсиялық металлургия
пайдалану
шикізаттың барлық
құрылыс материалдарын өндіру
жерде таралуы

14.

Экологиялық фактор
Өндірісті орналастыру кезінде табиғи ортаны қорғауға байланысты
экологиялық фактор үлкен маңызға ие болады. Қоршаған ортаға жоғары
әсер ету дәрежесімен сипатталатын өндірістерге жоғары экологиялық
талаптар қойылады. Оларды ірі қалаларда және халық тығыз орналасқан
аудандарда орналастыруға тыйым салынады. Бұл кәсіпорындарда аз
қалдықты технологиялар қолданылуы және шығарындыларды тазарту
үшін құрылыстар салынуы тиіс.
Химия өнеркәсібі, металлургия, энергетика кәсіпорындарын орналастыру кезінде,
әсіресе АЭС салу кезінде экологиялық факторды ескеру маңызды.
Орналастыру
факторлары
Экологиялық
Негізгі талаптар
Өндіріс салалары
аумақтың географиялық қара және түсті
ерекшеліктерін ескере
металлургия
отырып, «лас» өндірістердінегізгі химия
орналастыру, экологиялық мұнай өңдеу
қауіптерден қорғау
целлюлоза және қағаз
құралдарын енгізу

15.

Шикізаттың жаңа түрлерін, инновациялық технологияларды, неғұрлым үнемді көлік құралдарын
қолдану кейде бұрыннан бар технологиялық тізбектердің кеңістіктік алшақтығын және жекелеген
бөліктердің шикізат өндірілетін жерлерден өнімді тұтыну орындарына ауысуын экономикалық
тұрғыдан негіздейді.
Кейбір жағдайларда, керісінше, шикізаттың жаңа көздерін, жаңа технологияларды
қолдану комбинацияның дамуын анықтайды және жаңа аумақтық жүйелердің пайда
болуына әкеледі.
Аумақтық тең емес ресурстар мен жағдайлардың жиынтығын ұтымды пайдалану өндірістік
күштерді орналастыру және өңірлерді дамыту кезінде ең жақсы нәтижелерді қамтамасыз
етеді.

16.

Шолу сұрақтары
1. Өндіріс орнының шикізат факторын сипаттаңыз.
2. Жанармайды ең көп қажет ететін салаларды көрсетіңіз.
3. Өндіріс орнының энергетикалық факторын сипаттаңыз.

17.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Голубчик М.М. Социально-экономическая география: Учебник для академического
бакалавриата / М.М. Голубчик, С.В. Макар, А.М. Носонов и др. - Люберцы: Юрайт,
2016. - 419 c.
Горохов С.А. Общая экономическая, социальная и политическая география: Учебное
пособие / С.А. Горохов, Н.Н. Роготень. - М.: ЮНИТИ, 2015. - 271 c.
Максаковский В.П. Общая экономическая и социальная география. Курс лекций. В 2-х
частях. - М.: Владос, 2009. – 367 с.
Гладкий Ю.Н. Общая экономическая и социальная география: Учебник для студентов
учреждений высшего педагогического профессионального образования / Ю.Н.
Гладкий, В.Д. Сухоруков. - М.: ИЦ Академия, 2013. - 384 c.
Шерстобитова Л.В. Экономическая география: учебно-методическое пособие / Л.В.
Шерстобитова. – Томск: Изд-во Том. гос. архит.-строит. ун-та, 2013. – 88 с.
Озгелдинова Ж.О., Мукаев Ж.Т. Введение в экономическую, социальную и
политическую географию: учебное пособие. - Алматы: CyberSmith, 2021.- 160 с.

18.

Назарларыңызға рахмет!
English     Русский Rules