8-9 Дәріс
ТЕРМИЯЛЫҚ ӨҢДЕУДІҢ (Т.Ө.) ТҮРЛЕРІ
Жасыту
Шынықтыру
Жұмсарту
Болаттың ТӨ. Фазалық өзгерістері.
Аустениттін изотермиялық ыдырау диаграммасы
Аустениттін изотермиялық ыдырау диаграммасы
Химия-термиялық өңдеу (ХТӨ)
Цементиттеу
Термо-механикалық өңдеу (ТМӨ)
ЖТМӨ және ТТМӨ схемалары
Болатты ЖТМӨ және ТТМӨ
108.62K
Categories: physicsphysics industryindustry

Термиялық өңдеу. Термиялық өңдеудің түрлері. Термиялық өңдеудің фазалық өзгерістері. Болаттын термиялық өңдеу

1. 8-9 Дәріс

Термиялық өңдеу
Термиялық өңдеудің түрлері
Термиялық өңдеудің фазалық өзгерістері
Болаттын термиялық өңдеу

2. ТЕРМИЯЛЫҚ ӨҢДЕУДІҢ (Т.Ө.) ТҮРЛЕРІ

• Т. Ө. материалдардың қасиеттерін өзгерту үшін
қолданады
• Т. Ө. келесі үш кезеннен тұрады: (1) белгілі
температураға дейін қыздыру; (2) сол температурада
ұстап тұру; (3) белгілі жылдамдығымен суыту
• Т. Ө.-ң негізгі түрлері:
• Жасыту
• Шынықтыру
• Жұмсарту
• Химия-термиялық өңдеу (ХТӨ)
• Термо-механикалық өңдеу (ТМӨ)

3. Жасыту

• Жасыту металды тепе-теңдік күйге әкеледі, оны екі түріне бөледі:
I-реттік және II-реттік жасыту.
• I-реттік жасыту фазалық өзгерістерімен байланысты емес.Оның
негізінде рекристалдану және гомогенизация процестері
жатады.
• Рекристалдану деген процесс құрылымындағы
деформацияланған түйіршіктердің орына жаңа түйіршіктердің
өсуімен байланысты.
• Рекристалдану процесі белгілі температурада басталады, ол
балқу температурамен қатынасадыы: Трекр= 0,4Тбалқұ. Ұстап
түру уақыты 0,5-1,0 сағаттын шамасында.
• Гомогенизациялық (немесе диффузиялық) жасыту құйылған
дайындамалар үшін қолданады, себебі химиялық біртексіздігін
(дендриттік ликвацияны) жояды.
• Мысалы: легірленген болаттың гомогенизациялық жасыту
температурасы 1100-1300град, ал ұстап тұру уақыты 20-50сағат
• II-реттік жасыту жасытуда фазалық өзгерістері өтеді (мысалы,
эвтектоидтық болатты 727град. жоғары қыздырсақ мүндай
фазалық өзгерісі өтеді : П → А).
• II-реттік жасытуға изотермиялық, толық, толық емес,
нормальдау және т.б. түрлері жатады.

4. Шынықтыру

• Шынықтыру деп материалдың жоғары температурадан
тез жылдамдығымен суытуын айтады. Шынықтырылған
материал теңсіздік күйде болады, себебі оның құрылымы
тұрақсыз – мартенсит деген фаза. Болаттың негізгі
фазалық өзгерісі: А → М (мартенсит)
• Мартенситтік фаза деген α-темірде көміртектің аса
қаныққан қатты ерітіндісі. Оныі кристал торы
тетрагоналдық торларын жатады.
• Мартенсит, ферритпен салыстырғанда, жүздеген есе көп
көміртектің мөлшері торға кіргізеді. Сондықтан, оның
беріктігі, қаттылығы өте жағары.

5. Жұмсарту

• Шынықтырылған металды фазалық өзгеріс
температурадан төменгі температураларында
кыздырып, сол температурада біраз ауқыт ұстап
тұрғаннан кейін баяу жылдамдықпен суытуын
жұмсарту деп айтады.
• Жұмсартылған металл тепе-теңдік күйіне келеді,
оның қаттылығы мен беріктігі төмендейді және
пластикалық қасиеті жоғарылайды.
• Металды теңсіздік күйден тепе-теңдік күйге
өткізетін процестері қалыпты температурада да
жүруі мүмкін. Металдың өздігінен жұмсартуын
табиғи ескіру дейді, ал төменгі температураларда
жұмсаруды жасанды ескіру деп айтады.

6. Болаттың ТӨ. Фазалық өзгерістері.

• Болатың құрылымы температураға байланысты өзгереді.
Мысалы, эвтектоидтық болаттың бастапқы құрылымы
перлит, АС1 (723град) температураға дейін қыздырғанда,
аустенитке айналады. Ал, суынған кездегі өзгерістері А1
температурадан төмен аустенит перлитке айналуы.
• Суыту кезінде болаттын фазалық өзгерістері аустениттің
изотермиялық ыдырау диаграммасында көрсетіледі.
• Бұл диаграмма температура және уақыт координаттар
бойынша сызылады. Өзгеріс уақыты секундтан сағатқа
дейін созылады, сондықтан уақытты логарифмдік шкала
бойынша салады.
• Аустениттің изотермиялық өзгерістерінің нәтижесінде
феррит-цементиттік механикалық қоспалары түзіледі:
перлит, сорбит, троостит, бейнит.
• Температураға байланысты бұл қоспалардың дисперсиясы
әр түрлі болады, оған байланысты механикалық қасиеттері
де әр түрлі болады.
• Дисперсия деп ферриттегі цементиттік пластикалардың
арасындағы қашықтығын айтады.Температура төмендеген
сайын қоспалардың дисперсиясы жоғарылайды.

7. Аустениттін изотермиялық ыдырау диаграммасы

8. Аустениттін изотермиялық ыдырау диаграммасы

• 650-700град. температуралардың аралығында болаттың
құрылымында перлит деген феррит-цементиттің қоспасы пайда
болады, оның дисперсия ірі, d~1мкм және қаттылығы НВ150-200
• 650-600град температураларда сорбит деген феррит-цементиттің
қоспасы түзіледі, d~0,8мкм, қаттылығы НВ250-300.
• 600-500град температура аралығында тростит деген ферритцементиттің қоспасы түзіледі, оның дисперсиясы d~0,6мкм,
қаттылығы НВ300-400.
• 500град температурадан төмен бейнит деген фаза пайда болады,
оның дисперсиясы ұсақ, d~0,4мкм, қаттылығы НВ450-550. Бейнитті екі
түрге бөледі: жоғарғы – 500-350град темпертура аралығында
түзілетін және төменгі бейнит – 350-250град температураларда
түзейтін.
• Перлит, сорбит, тростит және бейниттің табиғаты бір, барлығы да
цементит пен ферриттің қоспасы болып табылады, олардың
айырмашалығы тек дисперсиясында.
• 250град төмен суыту мратенситке әкеледі. Оның қаттылығы өте
жоғары, НВ600-650

9. Химия-термиялық өңдеу (ХТӨ)

• Қалыпты немесе жоғары
температураларда, диффузия құбылысы
арқылы, металдың сыртқы қабатының
химиялық құрамын өзгертуін химиятермиялық өңдеу деп атайды.
• ХТӨ-ң түрлеріне цементтеу (көміртекпен
қанықтыру), азоттау(азотпен қанықтыру),
циандау(көміртек және азотпен
қанықтыру), алитирлеу(алюминиймен
қанықтыру), т.б. жатады.

10. Цементиттеу

• ХТӨ механизміне бір уақытта жүретін, бұйымды сыртқы
орта элементтерімен байытуды қамтамасыз ететін үш
процесс кіреді: абсорбция, атап айтқанда активті атомдық
күйінде химиялық элементтің түзілуі; бұйымның беткі
қабатына атомдардың адсорбциясы; бұйымның беткі
қабатынан ортасына қарай адсорбцияланған атомдардың
диффузиясы.
• Цементиттеу кезінде құрамында көміртегі мөлшері аз
(0,25 – 0,30 %) болатын болаттардан жасалған бұйымдарға
жүргізіледі.
• Цементиттеуде беткі қабатын қыздыру кезінде
көміртекпен диффузиялық қанықтырудан құралатын
химия – термиялық өңдеуді атаймыз. Ол, белгілі бір
көміртек бар ортада (карбюризаторларда ) өткізеді.
• Қатты карбюризаторларда цементиттеі кезінде
бұйымдарды жәшікке салады және 20 – 25 % ВаСО3
қоспасымен араласқан ағаш көмірімен жабады.
• Газды карбюризаторлардағы негізгі көміртегін жеткізуші –
метан: СН4 2Н2 + С. Көміртектендіру тереңдігі бұйымның
тағайындалуына байланысты 0,5 – 2,0 мм аралығында

11. Термо-механикалық өңдеу (ТМӨ)

• Термо – механикалық өңдеу (ТМӨ) деп –
аустенитті күйінде металды пластикалық
деформация мен мен шынықтырумен бірге
жүргізуді айтады.
• Термо – механикалық өңдеудің екі негізгі
әдісі бар: (1) жоғары температуралар
кезіндегі термия – механикалық өңдеу
(ЖТМӨ) және (2) төмен температуралар
кезіндегі термия – механикалық өңдеу
(ТТМӨ)

12. ЖТМӨ және ТТМӨ схемалары

13. Болатты ЖТМӨ және ТТМӨ

• ЖТМӨ кезінде АС3 нүктесінен жоғары температураларда
болат аустениттік құрылымға ие болғанда деформация
жүргізіледі. Деформация дәрежесі 20 - 30 % мең болады.
Бұл кезде метал беріктендіреді. Шынықтыруда
рекристалдану процесс және мартенситтік өзгеріс пайда
болады.
• ТТМӨ – болатты тұрақты температуралық аймағында (400
- 600 град) жүргізіледі, деформация температурасы
мартенситтік түрленудің басталуы (Мб) нүктесінен жоғары
болып, ал рекристалдану температурасынан төмен болуы
керек. Деформация дәрежесі 70 -95 %.
• Шынықтырудан кейін екі жағдайда да төмен
температуралы жұмсарту (100 - 300 град) жүргізіледі, ол
жақсы пластикалық пен тұтқырлық кезінде ( в = 2200 3000 МПа) жоғары беріктік алу мүмкіндік береді ( = 6 - 8
%, 50 - 60 %).
• ТМӨ сымдарды, рессорлы тіліктерді, серіппелерді
беріктендіру үшін жүргізіледі.
English     Русский Rules