лекция3 (1)

1. Наркологиялық науқастарға көмек көрсету және ұйымдастыру негіздері. Маскүнемдік. Клиникасы, тексеру, емдеу және

күту.Уытқұмарлық. Нашақорлық. Клиникасы, тексеру, емдеу
және күту.

2. Кіріспе

Наркология – психоактивті заттарды (ПАЗ) қолдануға байланысты
дамитын тәуелділік синдромдарын, олардың клиникалық көріністерін,
диагностикасын, емдеуін, алдын алуын және науқастарға
медициналық-әлеуметтік көмек көрсетуді зерттейтін медицина
саласы.
Психоактивті заттарға алкоголь, есірткі заттары, кейбір психотроптық
және уытты заттар жатады. Оларды ұзақ немесе жүйелі қолдану
адамның психикалық және денелік жағдайының өзгеруіне, тәуелділік
қалыптасуына, әлеуметтік бейімделудің бұзылуына және ауыр
асқынуларға әкелуі мүмкін.
Наркологиялық аурулар кезінде медициналық көмектің негізгі
мақсаты:
науқастың өмірін сақтап қалу;
жедел улану немесе абстиненция белгілерін жою;
психикалық және денелік асқынулардың алдын алу;
тәуелділікті емдеу;
қайта қолданудың алдын алу;
науқастың әлеуметтік бейімделуін қалпына келтіру;
отбасы мүшелеріне психологиялық және ақпараттық қолдау көрсету.

3. Наркологиялық көмек көрсетуді ұйымдастыру негіздері Наркологиялық көмек бірнеше деңгейде ұйымдастырылады:

1.1. Амбулаториялық көмек
Науқас ауруханаға жатқызылмай, нарколог
дәрігердің бақылауында болады.
Амбулаториялық кезеңде:
науқастың жағдайы бағаланады;
диагноз қойылады;
қажетті зертханалық және аспаптық
тексерулер жүргізіледі;
дәрілік ем тағайындалады;
психотерапиялық көмек көрсетіледі;
диспансерлік немесе консультативтік бақылау
ұйымдастырылады.

4. 1.2. Стационарлық көмек

Ауыр абстиненттік синдром, психоз, улану, ауыр
соматикалық асқынулар, өзіне немесе
айналасындағыларға қауіп төндіретін жағдайлар
кезінде стационарлық ем қажет болуы мүмкін.
Стационарда:
тәулік бойы медициналық бақылау;
детоксикациялық және симптоматикалық ем;
абстиненция синдромын емдеу;
психикалық жағдайды бақылау;
асқынулардың алдын алу;
психотерапиялық және оңалту шаралары
жүргізіледі.

5. 1.3. Реабилитациялық көмек

Тәуелділікті емдеу тек дәрілік терапиямен
шектелмейді. Науқастың өмір салтын өзгерту,
психологиялық тұрақтылығын арттыру және
әлеуметтік ортаға қайта бейімдеу маңызды.
Реабилитация құрамына:
психотерапия;
жеке және топтық кеңес беру;
отбасы терапиясы;
әлеуметтік қолдау;
еңбекке және қоғамға қайта бейімдеу;
рецидивтің алдын алу кіреді.

6. Наркологиялық науқасты тексеру

Наркологиялық науқасты тексеру кезінде дәрігер мен мейіргер пациентпен сенімді қарымқатынас орнатуы керек.
Анамнез жинау
Мыналар анықталады:
қандай психоактивті зат қолданатыны;
затты алғаш қашан қолданғаны;
қолдану жиілігі;
қолдану мөлшері;
қолдану тәсілі;
соңғы рет қашан қолданғаны;
затты қолдануға деген құштарлықтың болуы;
бұрын тоқтатуға әрекет жасағаны;
тоқтатқан кезде қандай белгілер пайда болғаны;
бұрынғы емделу жағдайлары;
қайталанудың себептері;
соматикалық және психикалық аурулары;
жарақаттар;
отбасы және әлеуметтік жағдайы.
Науқастың айтқан мәліметтері мүмкіндігінше объективті деректермен салыстырылады.

7. Зертханалық және аспаптық тексерулер Клиникалық жағдайға байланысты: жалпы қан анализі; жалпы зәр анализі; қанның биохимиялық

Объективті тексеру
Бағаланады:
сана жағдайы;
сыртқы келбеті;
мінез-құлқы;
сөйлеуі;
көңіл-күйі;
бағдарлануы;
қан қысымы;
пульсі;
тыныс алуы;
дене температурасы;
тері түсі;
қарашықтардың жағдайы;
қозғалыс үйлесімділігі;
неврологиялық белгілер;
сусыздану белгілері.
Зертханалық және аспаптық тексерулер
Клиникалық жағдайға байланысты:
жалпы қан анализі;
жалпы зәр анализі;
қанның биохимиялық анализі;
бауыр ферменттері;
электролиттер;
қандағы глюкоза;
токсикологиялық зерттеу;
ЭКГ;
қажет болған жағдайда басқа аспаптық
зерттеулер жүргізіледі

8. Маскүнемдік

Маскүнемдік немесе алкогольге тәуелділік –
алкогольді қайталап және бақылаусыз
қолдануға байланысты психикалық және
денелік тәуелділік қалыптасатын созылмалы
ауру.
Алкогольге тәуелділік кезінде адамның
алкогольді қолдануын бақылауы төмендейді,
алкогольге деген патологиялық қажеттілік
пайда болады және оны тоқтатқан кезде
абстиненттік синдром дамуы мүмкін.

9. Алкогольге тәуелділіктің негізгі белгілері

1. Алкогольге патологиялық құштарлық
Науқаста алкоголь ішуге тұрақты қажеттілік пайда болады. Ол ішімдік қолдануға байланысты
өзінің жұмысын, отбасын немесе басқа міндеттерін екінші орынға қоюы мүмкін.
2. Бақылаудың төмендеуі
Науқас ішетін алкоголь мөлшерін немесе қабылдау уақытын бақылауда қиындық көреді.
3. Толеранттылықтың өзгеруі
Белгілі бір әсерге жету үшін бұрынғыдан көп алкоголь қажет болуы мүмкін. Аурудың кеш
кезеңдерінде толеранттылық қайта төмендеуі де мүмкін.
4. Абстиненттік синдромАлкогольді тоқтатқаннан кейін:
қолдың дірілдеуі;
тершеңдік;
мазасыздық;
жүрек қағуы;
бас ауруы;
жүрек айнуы;
ұйқысыздық;
ашушаңдық;
әлсіздік пайда болуы мүмкін.
Ауыр жағдайда құрысулар немесе алкогольдік делирий дамуы мүмкін.

10. Маскүнемдіктің клиникасы Алкогольге тәуелділіктің клиникалық көріністері аурудың ұзақтығына және ауырлығына байланысты.

Психикалық белгілері
алкогольге тұрақты құштарлық;
көңіл-күйдің өзгеруі;
ашушаңдық;
агрессивтілік;
эмоционалдық тұрақсыздық;
есте сақтау мен зейіннің нашарлауы;
сын көзбен қараудың төмендеуі;
тұлғалық өзгерістер;
әлеуметтік қызығушылықтардың тарылуы.
Соматикалық белгілері
Ұзақ уақыт алкоголь қолдану:
бауырдың зақымдануына;
гастритке;
панкреатитке;
жүрек-қантамыр жүйесінің бұзылыстарына;
жүйке жүйесінің зақымдануына;
дәрумен тапшылығына;
иммундық жүйенің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.

11. Алкогольдік абстиненттік синдром Абстиненттік синдром – алкогольді ұзақ немесе көп мөлшерде қолданған адамда алкоголь

қабылдауды тоқтатқаннан кейін немесе күрт азайтқаннан кейін пайда
болатын симптомдар кешені.
Жеңіл және орташа белгілері:
мазасыздық;
қолдың дірілдеуі;
тершеңдік;
жүрек қағуы;
жүрек айнуы;
құсу;
бас ауруы;
ұйқысыздық;
әлсіздік;
көңіл-күйдің төмендеуі.
Ауыр белгілері:
айқын қозу;
сананың шатасуы;
галлюцинациялар;
құрысулар;
дезориентация;
вегетативтік бұзылыстар.
Ауыр абстиненция немесе делирий – өмірге қауіпті медициналық жағдай. Мұндай науқасқа
шұғыл медициналық көмек және тұрақты бақылау қажет.

12. Алкогольдік делирий Алкогольдік делирий – алкогольді тоқтатудан кейін дамуы мүмкін ауыр психикалық бұзылыс.

Клиникасында:
сананың бұзылуы;
уақыт пен орынға бағдардың бұзылуы;
айқын психомоторлық қозу;
көру галлюцинациялары;
үрей;
қатты тершеңдік;
дене қызуының жоғарылауы;
тахикардия;
қан қысымының ауытқуы;
ұйқының бұзылуы байқалуы мүмкін.
Науқас қоршаған ортаны дұрыс қабылдамай, өзіне немесе басқа
адамдарға қауіп төндіруі мүмкін.
Мейіргердің негізгі міндеті: науқасты жалғыз қалдырмау, қауіпсіз
ортаны қамтамасыз ету, өмірлік көрсеткіштерін бақылау және
дәрігерге дереу хабарлау.

13. Маскүнемдікті тексеру

Диагностика кешенді түрде жүргізіледі.
Негізгі бағыттар:
Анамнез жинау.
Психикалық жағдайды бағалау.
Соматикалық тексеру.
Алкоголь қолдану үлгісін анықтау.
Абстиненция белгілерін бағалау.
Қажет зертханалық зерттеулер жүргізу.
Алкогольге байланысты ағзалардың зақымдануын
анықтау.
Диагностикада стандартталған сауалнамалар мен
скринингтік құралдар да қолданылуы мүмкін.

14. Маскүнемдік кезінде мейіргерлік күтім

Мейіргердің міндеттері:
науқастың жалпы жағдайын бақылау;
АҚ, пульс, тыныс алу жиілігін және температураны бақылау;
сана жағдайын бағалау;
тремор мен тершеңдікті бақылау;
құсу кезінде аспирацияның алдын алу;
құрысулар кезінде жарақаттанудан қорғау;
дәрігер тағайындаған емді уақытында орындау;
сұйықтық қабылдауын бақылау;
тамақтануын ұйымдастыру;
тыныш әрі қауіпсіз орта қалыптастыру;
науқаспен сабырлы және құрметпен сөйлесу;
агрессия немесе суицид қаупін уақытында анықтау;
асқыну белгілері байқалса, дәрігерге дереу хабарлау.

15. Уытқұмарлық

Уытқұмарлық – психикалық әсер беретін, бірақ
медициналық тұрғыдан есірткі ретінде жіктелмеуі мүмкін
әртүрлі химиялық заттарды қайталап қолдану
нәтижесінде психикалық және денелік тәуелділіктің
қалыптасуы.
Уытқұмарлықта әртүрлі тұрмыстық немесе өндірістік
химиялық заттар қолданылуы мүмкін. Мысалы:
органикалық еріткіштердің булары;
желім құрамындағы кейбір заттар;
лак-бояу материалдарының булары;
басқа ұшқыш химиялық қосылыстар.
Бұл заттарды әдейі деммен жұту ауыр улануға,
гипоксияға, жүйке жүйесінің зақымдануына және жүрек
ырғағының бұзылыстарына әкелуі мүмкін.

16. Уытқұмарлықтың клиникасы

Жедел
интоксикация
кезінде:
бас айналу;
жүрек айнуы;
құсу;
бас ауруы;
қозғалыс
үйлесімділігінің
бұзылуы;
сөйлеудің өзгеруі;
эйфория немесе
қозу;
ұйқышылдық;
сананың бұзылуы
байқалуы мүмкін.
• Ауыр улануда:
• тыныс алудың
бұзылуы;
• жүрек ырғағының
бұзылуы;
• құрысулар;
• есінен тану;
• кома дамуы
мүмкін.
Ұзақ қолданғанда:
есте сақтау қабілеті
төмендейді;
зейін нашарлайды;
эмоционалдық
тұрақсыздық пайда
болады;
бас ауруы;
әлсіздік;
неврологиялық
бұзылыстар;
ішкі ағзалардың
зақымдануы
байқалуы мүмкін.

17. Уытқұмарлықты тексеру

Диагностика кезінде:
қандай зат қолданғаны;
заттың атауы;
қолдану жолы;
мөлшері;
соңғы қабылдау уақыты;
қолдану ұзақтығы;
тәуелділік белгілері анықталады.
Қажет жағдайда:
жалпы қан және зәр анализдері;
биохимиялық зерттеулер;
токсикологиялық зерттеу;
ЭКГ;
неврологиялық және басқа зерттеулер жүргізіледі.

18. Уытқұмарлық кезіндегі мейіргерлік күтім

Мейіргер:
тыныс алуды;
пульсті;
АҚ;
сана деңгейін;
дене температурасын;
науқастың мінез-құлқын бақылайды.
Сонымен қатар:
құсу кезінде аспирацияның алдын алады;
науқасты қауіпсіз қалыпта орналастырады;
ессіз науқасты жалғыз қалдырмайды;
дәрігер тағайындаған емді орындайды;
улану туралы ақпаратты медициналық топқа жеткізеді;
науқас пен отбасы мүшелеріне зиянды заттарды қолданудың
қауіптері туралы түсіндіреді.

19. Нашақорлық

Нашақорлық – есірткілік заттарды қайталап
қолдануға байланысты психикалық және/немесе
денелік тәуелділік қалыптасатын созылмалы ауру.
Есірткі қолданудың негізгі қауіптері:
тәуелділіктің тез қалыптасуы;
артық дозалану;
жұқпалы аурулардың таралу қаупі;
психикалық бұзылыстар;
жүрек-қантамыр және жүйке жүйесінің
зақымдануы;
әлеуметтік және отбасылық мәселелер.
Есірткі қолданудың түріне байланысты
клиникалық белгілер айтарлықтай өзгереді.

20. Нашақорлықтың клиникасы

Интоксикация белгілері
Заттың түріне байланысты:
эйфория;
психомоторлық қозу;
ұйқышылдық;
сөйлеудің өзгеруі;
қозғалыс үйлесімділігінің
бұзылуы;
қарашықтардың өзгеруі;
жүрек соғуының жиілеуі
немесе баяулауы;
АҚ өзгеруі;
сананың бұзылуы болуы
мүмкін.
• Тәуелділік белгілері
• затты қайта қолдануға күшті
қажеттілік;
• қолдануды бақылаудың
қиындауы;
• бұрынғы әсерге жету үшін
дозаны өзгерту;
• қолдануды тоқтатқанда
абстиненцияның пайда
болуы;
• зат іздеуге көп уақыт жұмсау;
• оқу, жұмыс және отбасылық
міндеттердің бұзылуы;
• зиянды салдарға қарамастан
қолдануды жалғастыру.

21. Нашақорлық кезіндегі абстиненттік синдром

Есірткі түріне байланысты абстиненция әртүрлі болады.
Мысалы, опиоидтарды тоқтатқанда:
мазасыздық;
бұлшықет ауыруы;
мұрыннан су ағуы;
көзден жас ағуы;
тершеңдік;
қалтырау;
іштің түйілуі;
жүрек айнуы;
құсу;
іш өту;
ұйқысыздық;
тахикардия пайда болуы мүмкін.
Абстиненция өте ауыр сезілуі мүмкін және рецидив қаупін
жоғарылатады.

22. Нашақорлықты тексеру Диагностика кешенді түрде жүргізіледі.

Анамнез:
қандай есірткі қолданады;
қанша уақыт қолданады;
қолдану жиілігі;
мөлшері;
енгізу жолы;
соңғы қабылдау уақыты;
абстиненция белгілері;
бұрынғы ем;
артық дозалану жағдайлары;
психикалық және
соматикалық аурулар.
Объективті тексеру:
сана;
тыныс;
пульс;
АҚ;
қарашықтар;
тері жағдайы;
инъекция іздері;
неврологиялық жағдай;
психикалық статус бағаланады.
Қажет болған жағдайда
токсикологиялық зерттеу және
басқа зертханалық тексерулер
жүргізіледі.

23. Нашақорлық кезіндегі мейіргерлік күтім

Мейіргердің негізгі міндеттері:
науқастың қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
өмірлік маңызды көрсеткіштерді бақылау;
сана деңгейін бағалау;
тыныс алу бұзылыстарын ерте анықтау;
артық дозалану белгілерін бақылау;
абстиненция белгілерін бақылау;
дәрігер тағайындаған препараттарды уақытында беру;
дәрілік емнің әсері мен жағымсыз реакцияларын бақылау;
сұйықтық және тамақтану жағдайын бағалау;
ұйқы және тынығу жағдайын қамтамасыз ету;
психологиялық қолдау көрсету;
науқасты айыптамай, құрметпен қарым-қатынас жасау;
инфекциялық қауіпсіздік ережелерін сақтау;
науқастың емге бейімділігін арттыру.

24. Наркологиялық науқастармен қарым-қатынас ерекшеліктері

Наркологиялық науқастармен жұмыс істегенде медицина қызметкері
кәсіби этика мен деонтология принциптерін сақтауы тиіс.
Маңызды қағидалар:
Құпиялылық
Науқас туралы медициналық ақпарат құпия сақталуы керек.
Стигматизацияға жол бермеу
«Нашақор», «маскүнем» сияқты кемсітуші сипаттағы сөздердің
орнына «алкогольге тәуелділігі бар пациент», «зат қолдануға
байланысты бұзылысы бар пациент» сияқты кәсіби және бейтарап
терминдерді қолданған дұрыс.
Эмпатия
Науқастың ауруын моральдық әлсіздік ретінде емес, медициналық
және психоәлеуметтік мәселе ретінде қарастыру қажет.
Шекараны сақтау
Мейіргер пациентпен жылы қарым-қатынас жасағанымен, кәсіби
шекараны сақтауы тиіс.

25. Наркологиялық науқастардағы негізгі мейіргерлік мәселелер Мейіргерлік процесті бірнеше кезеңге бөлуге болады.

I кезең – пациенттің жағдайын бағалау
Анықталады:
негізгі шағымдар;
тәуелділік белгілері;
абстиненция;
улану белгілері;
психикалық жағдай;
соматикалық жағдай;
қауіп факторлары.
II кезең – мейіргерлік
диагноз/мәселелерді анықтау
Мысалы:
мазасыздық;
ұйқының бұзылуы;
тамақтанудың жеткіліксіздігі;
сұйықтық тапшылығы қаупі;
жарақат қаупі;
аспирация қаупі;
құрысу қаупі;
агрессия қаупі;
өзін-өзі зақымдау қаупі;
емге мотивацияның төмендігі.
III кезең – күтімді
жоспарлау
Науқастың қауіпсіздігін
қамтамасыз ету және
симптомдарды
бақылауға бағытталған
жеке жоспар жасалады.
V кезең – нәтижені бағалау
Науқастың:
жалпы жағдайы;
сана деңгейі;
абстиненция белгілері;
өмірлік көрсеткіштері;
психикалық жағдайы;
емге қатысуы қайта
бағаланады.
IV кезең – жоспарды орындау
Мейіргер:
бақылау жүргізеді;
дәрігер тағайындауларын
орындайды;
гигиеналық күтімді қамтамасыз
етеді;
тамақтану мен сұйықтықты
бақылайды;
психологиялық қолдау көрсетеді.

26. Наркологиялық аурулардың алдын алу Алдын алу үш бағытта жүргізіледі.

Біріншілік профилактика
Тәуелділіктің пайда болуына жол
бермеу.
жастарға ақпараттық-ағартушылық
жұмыс;
салауатты өмір салтын насихаттау;
отбасы тәрбиесін нығайту;
психологиялық қолдау;
стресс пен жанжалдарды тиімді шешу
дағдыларын қалыптастыру.
Екіншілік
профилактика
Тәуелділіктің ерте
кезеңінде анықтау
және емдеу.
ерте скрининг;
медициналық
тексеру;
кеңес беру;
ерте емдеу.
Үшіншілік профилактика
Асқынулар мен рецидивтердің
алдын алу.
ұзақ мерзімді бақылау;
психотерапия;
реабилитация;
әлеуметтік бейімдеу;
отбасы мүшелерімен жұмыс.