лекция2

1. Психикалық бұзылыстардың негізгі белгілері. Психикалық статус және пациентпен қарым-қатынас ерекшеліктері

2. 1. Психикалық бұзылыстардың негізгі белгілері

Психикалық бұзылыстар адамның психикалық қызметінің әртүрлі
салаларының өзгеруімен көрінеді.
Негізгі салалар:
сана;
қабылдау;
ойлау;
ес;
зейін;
эмоция;
ерік;
психомоторика;
мінез-құлық.
Бір пациентте бірнеше психикалық функция бір уақытта бұзылуы
мүмкін.

3. 2. Сана бұзылыстары

Сана – адамның өзін және қоршаған ортаны түсінуі,
қабылдауы және оған бағдарлануы.
Сана бұзылған кезде пациенттің қоршаған ортаға реакциясы
өзгереді.
Негізгі белгілері
уақыт пен орынға бағдардың бұзылуы;
өзін дұрыс тани алмау;
айналасында болып жатқан жағдайды түсінбеу;
жауаптарының баяулауы немесе болмауы;
ұйқышылдық;
сананың шатасуы.
Мейіргер пациенттің қайда екенін, уақытты, өзінің кім
екенін дұрыс анықтай алуын бақылайды.

4. 3. Қабылдау бұзылыстары

Қабылдау – адамның қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды сезім мүшелері арқылы қабылдап,
оларды тануы.
Иллюзия
Нақты бар затты немесе құбылысты қате қабылдау.
Мысал: қараңғы бөлмеде ілулі тұрған киімді адам деп қабылдау.
Галлюцинация
Сыртқы нақты тітіркендіргішсіз пайда болатын қабылдау.
Галлюцинация:
есту;
көру;
иіс сезу;
дәм сезу;
сипап сезу түрінде болуы мүмкін.
Ең жиі кездесетіні – есту галлюцинациясы.
Мейіргердің тактикасы
Пациентпен дауласуға немесе оның сезімін мазақ етуге болмайды.
Дұрыс қарым-қатынас:
«Сіз бір нәрсені естіп тұрғаныңызды айтып тұрсыз. Мен оны естіп тұрған жоқпын, бірақ сіздің қорқып
тұрғаныңызды түсінемін.»
Ең маңыздысы – пациенттің өзіне немесе басқа адамдарға қауіп төндіру мүмкіндігін бағалау.

5. 4. Ойлау бұзылыстары

Ойлау бұзылыстары ойдың жылдамдығы, логикасы, мазмұны және байланысының өзгеруімен көрінеді.
Ойлау қарқынының бұзылыстары
Тежелу:
жауаптың баяу болуы;
ұзақ ойлану;
сөйлеудің баяулауы.
Жеделдеуі:
өте жылдам сөйлеу;
бір ойдан екінші ойға тез ауысу;
әңгімеден ауытқу.
Сандырақтық идеялар
Сандырақ – объективті шындыққа сәйкес келмейтін, пациенттің сеніміне берік орныққан және дәлел арқылы
өзгермейтін патологиялық пікір.
Мысалы:
қудалау сандырағы;
қызғаныш сандырағы;
ұлылық сандырағы;
өзін кінәлау идеялары.
Мейіргер сандырақпен дауласуға және оны дәлелдеуге тырыспауы керек.

6. 5. Ес бұзылыстары

Ес – ақпаратты есте сақтау, сақтау және қайта жаңғырту
қабілеті.
Негізгі бұзылыстар
Амнезия – белгілі бір уақыт кезеңіндегі оқиғалардың
есте сақталмауы.
Гипомнезия – есте сақтау қабілетінің төмендеуі.
Гипермнезия – есте сақтаудың патологиялық күшеюі.
Мейіргер пациенттің:
жақын және өткен оқиғаларды есте сақтауын;
қойылған сұрақтарға жауап беруін;
нұсқауларды есте сақтауын бақылайды.

7. 6. Зейін бұзылыстары

Зейін – адамның белгілі бір объектіге немесе
әрекетке назарын бағыттау және ұстап тұру
қабілеті.
Бұзылған кезде:
пациент тез алаңдайды;
әңгімені жалғастыру қиын;
сұраққа толық жауап бере алмайды;
бір әрекетке ұзақ уақыт шоғырлана алмайды.

8. 7. Эмоциялық бұзылыстар

Эмоция – адамның қоршаған ортаға және өзіне деген субъективті қатынасын білдіретін
психикалық процесс.
Негізгі белгілер
Депрессия:
көңіл-күйдің төмендеуі;
қызығушылықтың жоғалуы;
шаршау;
өзін кінәлау;
үмітсіздік;
өлім немесе суицид туралы ойлар.
Мания:
көңіл-күйдің шамадан тыс көтерілуі;
сөйлеудің және қимылдың жылдамдауы;
ұйқы қажеттілігінің төмендеуі;
өзін жоғары бағалау;
импульсивті әрекеттер.
Үрей:
ішкі мазасыздық;
қорқыныш;
жүрек соғуын сезіну;
тыныш отыра алмау.

9. 8. Ерік және психомоторлық бұзылыстар

Еріктік бұзылыстар адамның мақсатты әрекет жасау қабілетінің өзгеруімен
байланысты.
Гипобулия
Еріктік белсенділіктің төмендеуі.
Пациент:
аз қозғалады;
әрекет жасауға қызығушылық танытпайды;
өзін-өзі күтуі нашарлауы мүмкін.
Психомоторлық қозу
Пациенттің қозғалыс және сөйлеу белсенділігі шамадан тыс жоғарылайды.
Белгілері:
мазасыздық;
айқайлау;
орынсыз қозғалыстар;
агрессия;
қауіпті әрекеттер.
Бұл жағдайда қауіпсіздік бірінші орында.

10. 9. Психикалық статус

Психикалық статус – пациенттің белгілі бір уақыттағы психикалық жағдайын жүйелі түрде
сипаттау.
Психикалық статусты бағалау кезінде мейіргер бірнеше компонентке назар аударады.
1. Сыртқы көрінісі
киімінің жағдайы;
тазалығы;
бет әлпеті;
өзін күту деңгейі.
2. Мінез-құлқы
тыныш;
мазасыз;
тұйық;
қозулы;
агрессивті;
селқос.
3. Сана және бағдарлануы
Пациенттен:
«Сіздің атыңыз кім?»
«Қазір қай жерде тұрсыз?»
«Бүгін қай күн?»
«Мұнда не үшін келдіңіз?»
сияқты сұрақтар арқылы бағдарлануы бағаланады.

11.

4. Сөйлеуі
баяу немесе жылдам;
түсінікті немесе түсініксіз;
логикалық немесе байланыссыз.
5. Көңіл-күйі және эмоциясы
көңілді;
мұңды;
үрейлі;
ашулы;
эмоционалды тұрақсыз.
6. Ойлау ерекшеліктері
ойдың мазмұны;
сандырақ идеялары;
ойлау логикасы.
7. Қабылдауы
Галлюцинация немесе иллюзия белгілерінің болуы.
8. Ес және зейін
есте сақтау;
назарын шоғырландыру қабілеті.
9. Өзіне және айналасындағыларға қауіп
суицидтік ойлар;
өзіне зиян келтіру қаупі;
агрессия;
басқа адамдарға қауіп

12. 10. Пациентпен қарым-қатынас ерекшеліктері

Психиатриядағы мейіргерлік қарым-қатынас сабырлы,
құрметті және кәсіби болуы қажет.
Негізгі қағидалар
пациентті құрметтеу;
өзін сабырлы ұстау;
қысқа және нақты сөйлеу;
пациентті мұқият тыңдау;
дауыс көтермеу;
айыптамау;
мазақ етпеу;
жеке шекараны сақтау;
құпиялылықты сақтау;
қажетсіз дауласпау.

13. 11. Агрессивті пациентпен қарым-қатынас

Мейіргер:
қауіпсіз қашықтықты сақтайды;
пациентке бұйрық беріп, арандатпайды;
сабырлы дауыспен сөйлейді;
қысқа әрі нақты сөздерді қолданады;
басқа қызметкерлерден көмек сұрайды;
қауіп төнген жағдайда дәрігерге дереу хабарлайды.
Агрессивті пациентпен жалғыз қалмау
маңызды.

14. 12. Суицид қаупі бар пациент

Суицид қаупін көрсететін белгілер:
өлім туралы жиі айту;
өмірдің мағынасыз екенін айту;
үмітсіздік;
қоштасу әрекеттері;
өзіне зиян келтіру туралы ойлар;
бұрынғы суицидтік әрекеттер.
Мейіргер:
Пациентті жалғыз қалдырмайды.
Қауіпті заттарды қолжетімді жерден алып тастауға ықпал етеді.
Дәрігерге дереу хабарлайды.
Пациенттің жағдайын үздіксіз бақылайды.
Қауіпсіз ортаны қамтамасыз етеді.

15. 13. Мейіргердің негізгі қателері

Психикалық бұзылысы бар пациентпен жұмыс
кезінде:
«Сіз бәрін ойдан шығарып тұрсыз» деп айтуға
болмайды.
Галлюцинациямен немесе сандырақпен
дауласуға болмайды.
Пациентті қорқытуға болмайды.
Оны мазақтауға немесе кемсітуге болмайды.
Агрессивті пациентке жалғыз жақындауға
болмайды.
Суицид туралы сұраудан қорықпау керек.