Dorilarning tasir mexanizimi

1. Dorilar viruslar va o‘smalarga qarshi qanday ta’sir qiladi?

Dorilar viruslar va
o‘smalarga qarshi qanday
ta’sir qiladi?
DNK va RNK fermentlariga ta’sir mexanizmi.
DNK

2. Bugun nimani bilib olamiz?

1
Hujayra qanday ishlaydi: DNK, RNK va fermentlar
2
Viruslarga qarshi dorilar qanday ta’sir qiladi
3
O‘smalarga qarshi dorilar qanday ta’sir qiladi
Asosiy g‘oya
Dori — buzilgan jarayonga
qo‘yilgan ‘g‘ov’. U virus yoki
o‘sma hujayrasining ‘nusxa
ko‘chirish mashinasi’ni
to‘xtatadi.
2

3. Hujayradagi uchta asosiy ishtirokchi

DNK
RNK
Ferment
Retsept kitobi
Ko‘chirma varaq
Oshpaz va mashina
Hujayraning barcha ko‘rsatmalari
shu yerda saqlanadi. Kitob
o‘zgarmas va juda qimmatli.
Kitobdan olingan nusxa. U
oshxonaga olib boriladi va oqsil
tayyorlash uchun ishlatiladi.
Ishni bajaruvchilar: nusxa
ko‘chiradi, qirqadi, yig‘adi. Dorilar
asosan shularga ta’sir qiladi.
Dorilar ko‘pincha aynan fermentlar ishini buzadi.
3

4. Virus nima va u qanday ish tutadi?

• Juda mayda zarra: faqat genetik kod (DNK yoki RNK) va
qobiq
• O‘zi ko‘paya olmaydi — hujayra kerak
• Sog‘lom hujayrani ‘zavod’ga aylantirib, o‘z nusxalarini
ishlab chiqartiradi
Virus
Faqat ‘ko‘rsatma xati’ (DNK yoki RNK)
Hujayra = bosmaxona
…va yangi viruslarni ‘bosib’ chiqaradi
4

5. Virus hujayrada qanday ko‘payadi?

1
2
3
4
5
Yopishadi
Kiradi
Nusxa ko‘chiradi
Yig‘iladi
Chiqadi
Virus hujayra
yuzasiga yopishib
oladi
Genetik kodini
hujayra ichiga
tashlaydi
Virus fermentlari
DNK/RNKni
ko‘paytiradi
Yangi virus zarralari
yig‘iladi
Yangi viruslar boshqa
hujayralarni
yuqtiradi
Ko‘p dorilar aynan 3-bosqichni — nusxa ko‘chirishni — to‘xtatadi
5

6. Viruslarga qarshi dorilar: to‘rtta nishon

Nusxa ko‘chirishni to‘xtatish
Polimeraza — DNK/RNK ‘ko‘chirma mashinasi’. Dori uni
ishdan chiqaradi.
‘Qaychi’ni bloklash
Proteaza virus oqsillarini kerakli bo‘laklarga qirqadi.
Qaychi ishlamasa, virus yig‘ila olmaydi.
Genomni ‘yopishtirishni’ to‘sish
OIV integraza fermenti yordamida o‘z DNKsini hujayra
DNKsiga qo‘shadi. Dori shuni bloklaydi.
Kirish va chiqishni yopish
Virus hujayraga kira olmasa yoki undan chiqa olmasa,
boshqa hujayralarga tarqalmaydi.
6

7. Birinchi usul: ‘soxta g‘isht’

Virus fermenti yangi DNK/RNK zanjirini g‘isht-g‘isht qurib boradi:
A
T
G
Dori haqiqiy g‘ishtga juda o‘xshaydi
Virus fermenti adashib uni zanjirga qo‘shadi
Zanjir uziladi — yangi virus nusxasi hosil bo‘lmaydi
C
DORI
to‘xtadi
Misollar
Atsiklovir — gerpes
Zidovudin — OIV
Sofosbuvir — gepatit C
Remdesivir — COVID-19
7

8. Ikkinchi usul: virus fermentlarini bloklash

Qaychi
Yelim
Kalit
Proteaza
Integraza
Neyraminidaza
Virus oqsilini kerakli bo‘laklarga
qirqadi. Dori qaychini qotirib
qo‘yadi.
OIV o‘z genini hujayra DNKsiga
‘yopishtiradi’. Dori yelimni
ishlamas qiladi.
Gripp virusi yangi zarralarni
hujayradan shu ferment yordamida
‘ochib’ chiqaradi.
Misol: nirmatrelvir (COVID-19), OIV
proteaza ingibitorlari
Misol: dolutegravir (OIV)
Misol: oseltamivir (gripp)
8

9.

10. Qaysi virusga qaysi dori?

Virus
Dori misoli
Nishon (ferment)
Qanday ta’sir qiladi
Gerpes
Atsiklovir
DNK-polimeraza
‘Soxta g‘isht’
OIV
Zidovudin; dolutegravir
Teskari transkriptaza; integraza
‘Soxta g‘isht’; ‘yelim’ni bloklash
Gepatit C
Sofosbuvir
RNK-polimeraza
‘Soxta g‘isht’
Gripp
Oseltamivir
Neyraminidaza
Virus chiqishini to‘sish
COVID-19
Remdesivir; nirmatrelvir
RNK-polimeraza; proteaza
‘Soxta g‘isht’; ‘qaychi’ni bloklash
Dori nomlari misol sifatida keltirilgan; davolashni faqat shifokor tanlaydi.
10

11. O‘sma hujayra nimasi bilan farq qiladi?

Sog‘lom hujayra
O‘sma hujayra
• Faqat kerak bo‘lganda bo‘linadi
• To‘xtovsiz bo‘linadi
• DNKdagi xatolarni tuzatadi
• Xatolar (mutatsiyalar) to‘planadi
• Vaqti kelganda o‘zi nobud bo‘ladi
• ‘Nobud bo‘l’ buyrug‘iga quloq solmaydi
Tez bo‘linish = DNKni tez-tez nusxalash. Dorilar aynan shu joyga zarba beradi
11

12.

13. O‘smaga qarshi dorilar: to‘rtta yo‘l

DNKni shikastlash
Alkillovchi va platina preparatlari: siklofosfamid, sisplatin. Saraton
hujayrasi to'xtovsiz bo'linib, ko'payish uchun o'zining DNK ipini doim
nusxalashi kerak. Siklofosfamid va Sisplatin kabi dorilar shu DNK ipini
ishdan chiqarish uchun ishlatiladi.
2
Topoizomerazani to‘sish
DNK ‘lentasi’ni yechadigan ferment: irinotekan, etoposid, doksorubitsin. Saraton
hujayrasi bo'linayotganida uning DNK "lentasi" judayam chigal bo'lib ketadi. Irinotekan,
Etopozid va Doksorubitsin kabi dorilar shu chigalni yechadigan fermentni bloklab
qo'yadi. Natijada DNK chigallashib, uzilib ketadi va saraton hujayrasi halok bo'ladi.
3
‘Soxta g‘isht’ — antimetabolitlar
5-ftoruratsil, metotreksat, gemtsitabin
4
Bo‘linishni to‘xtatish
Hujayra ‘iplari’ (mikronaychalar)ga ta’sir qiladi: vinkristin,
paklitaksel
1
13

14. Dorilar DNKga qanday ta’sir qiladi?

DNKni ‘bog‘lab qo‘yish’
Siklofosfamid va sisplatin DNK zanjirlariga yopishib,
ularni o‘zaro bog‘laydi. DNK ochila olmaydi, fermentlar
nusxa ko‘chira olmaydi — hujayra o‘z-o‘zini yo‘q qiladi.
Misollar: siklofosfamid, sisplatin
Topoizomerazani ‘qotirish’
DNK o‘ralib qolmasligi uchun topoizomeraza uni
vaqtincha kesib, qayta yopadi. Dori kesilgan joyda
fermentni ‘qotirib’ qo‘yadi — DNK uzilgan holda qoladi,
hujayra bo‘linolmaydi.
Misollar: irinotekan, etoposid, doksorubitsin
Siklofosfamid va Sisplatin — saraton hujayrasining
ko'payish zanjiriga yelim surtib (qulf urib) qo'yadigan dori.
Zanjir ochilmagach, saraton hujayrasi ko'paya olmaydi va
o'z-o'zini yo'q qiladi.
14

15. ‘Soxta g‘isht’ o‘smaga qarshi ham ishlaydi

1
2
3
5-ftoruratsil
Metotreksat
Gemtsitabin
Nishon: timidilat sintaza fermenti
Natija: DNK uchun kerakli ‘g‘isht’
(timin) yetishmaydi.
Nishon: DHFR fermenti (folat
almashinuvi)
Natija: DNK g‘ishtlari
tayyorlanmaydi, hujayra
bo‘linolmaydi.
Nishon: DNK-polimeraza
Natija: Soxta g‘isht zanjirga
qo‘shiladi va qurilish to‘xtaydi.
‘G‘isht’ yetishmasa yoki soxta bo‘lsa, DNK nusxalanmaydi
15

16. Yon ta’sirlar va yangi yondashuv

Nega yon ta’sirlar bo‘ladi?
Yangi yondashuv: nishonli dorilar
Kimyoterapiya tez bo‘linadigan hujayralarning
hammasiga ta’sir qiladi, faqat o‘smaga emas:
Imatinib kabi dorilar faqat o‘sma hujayrasidagi buzilgan
ferment (kinaza)ni bloklaydi. Shu sababli yon ta’sirlar
ko‘pincha kamroq bo‘ladi.
soch ildizlari — soch to‘kilishi
ichak shilliq qavati — ko‘ngil aynishi
qon hujayralari — holsizlik, infeksiyaga moyillik
Misol: imatinib — surunkali miyeloid leykoz.
16

17. Xulosa

1
Virus dorilari virusning ‘nusxa ko‘chirish mashinasi’ni, ‘qaychi’ va ‘yelim’ fermentlarini yoki
‘g‘ishtlarini’ nishonga oladi
2
O‘sma dorilari DNK nusxalanishini va hujayra bo‘linishini to‘xtatadi
3
Tamoyil o‘xshash: ‘soxta g‘isht’ qo‘yish yoki ferment ishini buzish
Muhim: antibiotiklar viruslarga ta’sir qilmaydi. Dorilarni faqat shifokor tayinlaydi — o‘zboshimchalik
bilan qabul qilmang.
E’tiboringiz uchun rahmat!