8-mavzu UPsd I

1.

8-MAVZU:
Test tuzishning asosiy
bosqichlari

2.

REJA:
Metodikalar tuzish va moslashtirish
texnologiyasi
1
2
Test topshiriqlarining murakkablik indeksi
(effektivlik) va diskriminativligi
3
4
Kompyuter psixodiagnostikasiga doir
metodikalar yaratish
Test topshiriqlarini ishlab chiqish va tahlil qilish
Testning ishonchliligi va validligini aniqlash
5
6
Testdan foydalanuvchilar va ishlab
chiquvchilar uchun normativ talablar,
psixologni psixometrik jihatdan tayyorlash
talablari

3.

Kirish
Test tuzishning ahamiyati
Ilmiy asoslangan yondashuv
Test tuzish psixodiagnostik jarayonning
Psixologik xususiyatlarni
o'lchash
muhim qismi hisoblanadi. Ushbu jarayon
Testlar insonning individual psixologik
asoslangan yondashuvdan foydalanish test
muayyan psixologik xususiyatlarni aniq,
xususiyatlari, qobiliyatlari, hissiy holatlari
natijalarining aniqligini, ishonchliligini va
ishonchli va valid o'lchashni ta'minlashga
yoki xulq-atvorini obyektiv va tizimli
validligini ta’minlaydi. Bu testning
qaratilgan.
ravishda o‘rganish imkonini beradi.
amaliyotda samaradorligini kafolatlaydi.
Zamonaviy texnologiyalar va metodik tizimlilik
Testlarni ishlab chiqish jarayonida ilmiy
Testlarning ortib borayotgan roli
Testlarni yaratishda metodik tizimlilik va zamonaviy
Psixodiagnostika sohasida testlarning roli ortib borayotganligi
texnologiyalarni qo‘llash talab etiladi. Psixometrik ko‘rsatkichlarni
sababli, testlarni ishlab chiqish jarayonining har bir bosqichi chuqur
hisobga olish, test topshiriqlarini to‘g‘ri ishlab chiqish va baholash
ilmiy yondashuvni talab qiladi.
muhim.

4.

1. Metodikalar tuzish va moslashtirish texnologiyasi
Metodikalarni tuzish:
Metodika yangi testni yaratish yoki mavjud testni qayta ishlashni o'z ichiga oladi.
Bunda quyidagi jarayonlar amalga oshiriladi:
· Maqsadni aniqlash: O'lchanadigan xususiyat yoki qobiliyatni belgilash.
· Nazariy asos: Testning ilmiy va nazariy bazasini ishlab chiqish.
· Indikatorlarni tanlash: Psixologik xususiyatni ifodalaydigan mezon va ko'rsatkichlarni aniqlash.
Moslashtirish:
Mavjud testni boshqa madaniyat yoki tillar uchun moslashtirishda quyidagi qadamlar amalga oshiriladi:
· Lisoniy moslashtirish: Test topshiriqlarini tarjima qilish va lokal kontekstga moslash.
· Psixometrik tahlil: Mahalliy aholiga mosligini aniqlash uchun sinov o'tkazish.
· Nazorat va qayta ishlash: Natijalarni ko'rib chiqish va zarur o'zgartirishlar kiritish.

5.

Metodikalar tuzish va moslashtirish texnologiyasi
Maqsadni aniqlash
Test yordamida o‘lchanadigan xususiyat yoki
qobiliyatni belgilash zarur.
Misol: Agar maqsad talabalar motivatsiyasini o‘lchash
bo‘lsa, testda bu motivatsiya turlarini aniqlovchi
savollar bo‘lishi lozim.
Indikatorlarni tanlash
Test o‘lchashi kerak bo‘lgan psixologik xususiyatni
ifodalaydigan mezon va ko‘rsatkichlarni aniqlash.
Misol: Stressga chidamlilikni o‘lchashda fiziologik,
hissiy va kognitiv javoblarni ko‘rsatkich sifatida
tanlash mumkin.
1
2
Nazariy asos
Testning ilmiy va nazariy bazasini ishlab chiqish,
testni qaysi psixologik nazariya yoki modelga asoslab
tuzishni aniqlash.
3
Misol: Shaxsiylikni o‘lchovchi test Carl Jungning
psixologik tiplari nazariyasiga asoslanishi mumkin.

6.

Moslashtirish
Mavjud test boshqa madaniyat yoki tillar uchun moslashtirilganda quyidagi qadamlar amalga oshiriladi:
1 Lisoniy moslashtirish
Test topshiriqlarini ma’naviy-madaniy kontekstni hisobga olgan holda tarjima qilish.
Misol: "Stol tennisi" haqida savol ishlatilgan testda, bu sport turi keng tarqalgan bo‘lmagan hududlarda
uning o‘rniga universal faoliyatga oid savol qo‘shilishi mumkin.
2 Psixometrik tahlil
Mahalliy respondentlarga testni sinab ko‘rish va testning madaniy va lingvistik jihatdan mosligini aniqlash.
Misol: Mahalliy sharoitda test natijalarining ishonchliligini ta’minlash uchun statistik tahlillar o‘tkaziladi.
3 Nazorat va qayta ishlash
Test natijalarini ko‘rib chiqish, zarurat tug‘ilsa savollarni qayta yozish yoki tartibni o‘zgartirish.
Misol: Testning ayrim savollari qiyinchilik darajasi yoki mazmuni bo‘yicha qayta tahrirlanadi.

7.

Misol: Moslashtirish jarayoni
Farzandlari bor ota-onalarning stress darajasini o‘lchash uchun AQShda ishlab chiqilgan test O‘zbekistonda
qo‘llanilishi uchun moslashtirilmoqda:
· Lisoniy moslashtirish:
Ingliz tilidagi “childcare” so‘zini “bolalarga qarash” deb tarjima qilish.
· Psixometrik tahlil:
O‘zbekiston sharoitida testni sinab ko‘rib, respondentlar tushunmaydigan savollarni aniqlash.
· Qayta ishlash:
AQShga xos “daycare” haqida savolni O‘zbekistondagi “bog‘cha”ga moslab o‘zgartirish.
Metodikalar tuzish va moslashtirish texnologiyasi testning amaliy samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Ushbu jarayon, testni nafaqat ilmiy jihatdan asoslash, balki uning madaniy va kontekstual mosligini ta’minlash
orqali sifatli psixodiagnostik vosita yaratish imkonini beradi.

8.

Test topshiriqlarini ishlab chiqish va tahlil qilish
1
Kontentni belgilash
Savollar mazmuni, ko'rsatmalar va javob formatini aniqlash.
2
Savol turlarini tanlash
Masalan, ochiq savollar, yopiq savollar, Likert shkalasi.
3
Pilot sinov
Testni kichik guruhda sinab ko'rish.
Test topshiriqlarini ishlab chiqish psixodiagnostika jarayonida muhim bosqich hisoblanadi.
Test topshiriqlari o‘lchanadigan xususiyatlarni aniqlash va baholash uchun vosita sifatida
xizmat qiladi. Bu bosqichlar ketma-ketlik bilan amalga oshirilishi lozim.

9.

Test topshiriqlarini ishlab chiqish bosqichlari
1. Kontentni belgilash
Testning maqsad va vazifalariga mos keladigan savollar mazmunini aniqlash. Bu jarayonda savollarning ko‘rsatmalarini, javob
formatlarini va testning umumiy tuzilishini aniqlash zarur.
Masalan:
Agar testning maqsadi stressga chidamlilikni o‘lchash bo‘lsa, savollar hissiy, kognitiv va jismoniy javoblarga qaratilgan bo‘lishi kerak.
2. Savol turlarini tanlash
Savollar turli formatda bo‘lishi mumkin:
Ochiq savollar: Respondent o‘z javobini erkin shaklda ifodalaydi.
Yopiq savollar: Javob variantlari oldindan berilgan.
Likert shkalasi:
Baholash darajalari orqali javob beriladi (masalan, "1 - umuman qo‘llab-quvvatlamayman" dan "5 - to‘liq qo‘llab-quvvatlayman"gacha).
Masalan: Shaxsiylik testida yopiq savollar (A/B variantlari) yoki Likert shkalasidagi baholash ishlatilishi mumkin.
3. Pilot sinov
Testning kichik guruhda sinovdan o‘tkazilishi, testning tushunarliligini va savollar mazmunining mosligini tekshirish uchun zarur.
Masalan: 20 kishilik kichik guruhda testning barcha savollariga javob berib ko‘riladi va olingan ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi.

10.

TEST KOMPONENTLARI VA ULARNI TUZISH TARTIBI
Ko'rsatmalar: Testni boshqarish
kaliti
Ko'rsatmalar - bu test ishtirokchilariga
testni qanday o'tkazish kerakligi
to'g'risida aniq va tushunarli yo'lyo'riqlarni beradigan muhim matn. Ular
testning maqsadini ochib beradi, qanday
qoidalarga amal qilish kerakligini
tushuntiradi va ishtirokchilarni haqiqiy
hayotdagi tajribalariga asoslangan
javoblar berishga undaydi.
Samimiy va to'g'ri yozish muhim!
Ko'rsatmalarni aniq va tushunarli tarzda
yozish test ishtirokchilarining savollarni
to'g'ri anglashlari va testdan aniq natijalar
olishga yordam beradi.
Tushunarli ko'rsatmalar: aniq
natijalarga yo'l
Masalan, agar test ijtimoiy fobiyani
o'lchashga qaratilgan bo'lsa,
ko'rsatmalarda qatnashuvchilarga
ijtimoiy vaziyatlarda o'zlarini qanday his
qilishlari haqida gapirishni va javoblarni
imkon qadar haqiqatga moslashtirishni
so'rash kerak.

11.

Savollar va topshiriqlar
Aniq va Qisqa Savol Formati
Savollar aniq va qisqa ifodalanishi kerak, shuningdek,
ular testning maqsadiga mos bo'lishi zarur.
Shaxsiy Tajribaga Asoslangan
Har bir savol yoki topshiriq test ishtirokchilarining muayyan
xususiyatlarini o'lchash va ulardan to'g'ri javob olish uchun aniq
tuzilgan bo'lishi lozim.
Misol: Ijtimoiy fobiyani o'lchash uchun savollar quyidagicha bo'lishi mumkin:
"Odamlar orasida bo'lganingizda o'zingizni noqulay his qilasizmi?"
"Yangi tanishgan inson bilan muloqot qilish siz uchun qiyinmi?"
"Taniqli bir guruh oldida nutq so'zlashdan qo'rqasizmi?"
"Maktab yoki ish joyida boshqalar tomonidan baholanishdan qo'rqasizmi?"
"Katta guruhda diqqat markazida bo'lish sizga noqulaylik tug'diradimi?"

12.

Stress darajasini o'lchash uchun savollar
Boshqa misol: Agar test stress darajasini o'lchash uchun yaratilgan bo'lsa, savollar quyidagicha bo'lishi
mumkin:
1. "So'nggi bir oy ichida kundalik vazifalarni bajarishda o'zingizni zo'riqish his qildingizmi?"
2. "O'zingizni doimiy charchagan va kuchsiz his qilasizmi?"
3. "Vaqti-vaqti bilan hayotiy masalalarni hal qilishda qiyinchiliklarga duch kelishingiz sizda tashvish
uyg'otadimi?"
4. "Oddiy topshiriqlar sizni tushkunlikka solgan holatlar bormi?"
5. "O'zingizni juda tez-tez asabiy yoki jizzakilik bilan tutasizmi?"
Bu savollar ham ishtirokchilarning kundalik hayotdagi stress darajalarini o'lchashga imkon beradi va
qisqa, to'g'ri ifodalangan holda yaratilgan. Har bir savol yoki topshiriq ishtirokchilarning muayyan
holatdagi ruhiy holatini o'lchash imkonini beradi, bu esa testning ishonchliligini ta'minlashda katta
ahamiyat kasb etadi. Savollar va topshiriqlarni to'g'ri tuzish ishtirokchilarning aniq javob berishini
ta'minlab, umumiy test natijalarining haqqoniyligi va aniqligini oshiradi.

13.

Yana bir misol:
Agar stress darajasini baholash testi uchun Likert shkalasi ishlatilgan bo'lsa,
shkaladagi har bir javob quyidagicha ball beriladi:
1 — Stress yo'q (1 ball)
2 — Juda kam stress (2 ball)
3 — Ba'zan stress (3 ball)
4 — Ko'pincha stress (4 ball)
5 — Doimiy stress (5 ball)
Natijada yig'ilgan umumiy ball quyidagicha talqin qilinishi mumkin:
• 5–10 ball: Past stress darajasi
• 11–15 ball: O'rtacha stress darajasi
• 16–20 ball: Yuqori stress darajasi
• 21–25 ball: O'ta yuqori stress darajasi
Bu tizim orqali qatnashuvchilarning natijalarini bir xil mezonlar asosida baholash va ular orasida taqqoslash
osonlashadi. Shu bilan birga, to'plangan ballar natijalarni tahlil qilishda va ishtirokchilarning o'z-o'zini baholashida ham
yordam beradi.

14.

Qobiliyat testlari uchun savollar
Mantiqiy savol
Raqamli qatorni to'ldirish topshirig'i
Vizual idrok topshirig'i
Mantiqiy savol: "Agar barcha olma yashil rangda
bo'lsa va barcha yashil narsalar yangi deb
hisoblansa, u holda olma qanday xususiyatga
ega bo'ladi?" Javob variantlari: A) Quruq B) Eski
C) Yangi D) Pishmagan Tog'ri javob: C) Yangi
Ushbu savol qatnashuvchining mantiqiy fikrlash
qobiliyatini o'lchashga qaratilgan.
Raqamli qatorni to'ldirish topshirig'i: "3, 6, 9, 12,
___. Qatorning keyingi raqamini toping." Javob
variantlari: A) 14 B) 15 C) 16 D) 18 Tog'ri javob:
B) 15 Bu savol ishtirokchining raqamlar
orasidagi qonuniyatni topish qobiliyatini
baholash uchun mo'ljallangan.
Vizual idrok topshirig'i: Bir xil shakllardan iborat
rasmlar to'plamida faqat bir juft shakl bir-biriga
mos kelmaydi. Mos kelmaydigan juftlikni
aniqlang. Bu turdagi savol vizual idrok va tahliliy
qobiliyatni baholash uchun ishlatiladi.
Qobiliyat testlaridagi savollar va topshiriqlar ishtirokchilarning mantiqiy, tahliliy va idrok qobiliyatlarini ko'rsatishga yo'naltirilgan. Bu
testlar orqali ishtirokchining fikrlash jarayonlari, muammolarni yechish qobiliyati va aqliy faolligi baholanadi. Savollarni qisqa va
tushunarli qilib shakllantirish, test natijalarining aniq va to'g'ri bo'lishiga yordam beradi.

15.

Tahliliy qobiliyat (Matematik
mantiq)
Matematik tushunchalar asosida muammolar yechish ishtirokchining
tahliliy fikrlash qobiliyatini baholaydi.
Misol: "Bir do'kon qutidagi barcha olmani 25% arzon narxda sotmoqda. Agar dastlabki narxi
$100 bo'lsa, arzonlashtirilgandan keyingi narxi qancha bo'ladi?"
Javob variantlari: A) $75 B) $80 C) $85 D) $90
To'g'ri javob: A) $75
Bu savol ishtirokchilarning matematik tushunchalarni tez va aniq qo'llash qobiliyatini
o'lchaydi.

16.

So'zlar bilan bog'liqlik (So'z
boyligini baholash)
Bu turdagi savollar ishtirokchilarning lug'at boyligini va so'zlar orasidagi
bog'liqlikni tushunish qobiliyatini baholaydi.
Misol: "Quyidagi juftliklardan qaysi biri boshqasiga mos kelmaydi?"
A) Ko'cha - yo'l
B) Yozuvchi - kitob
C) Bog' - daraxt
D) Uy - daraxt
To'g'ri javob: D) Uy – daraxt
Bu savol orqali ishtirokchining so'zlar va ularning bog'liqliklarini tushunish qobiliyati
sinovdan o'tkaziladi.

17.

Mantiqiy ketma-ketlik
Bu turdagi topshiriqlar mantiqiy ketma-ketlikni tushunish qobiliyatini baholaydi.
• Misol: "3, 6, 12, 24, ___. Keyingi raqamni toping."
o Javob variantlari: A) 36 B) 48 C) 50 D) 72
o To'g'ri javob: B) 48
o Bu savol orqali ishtirokchining ketma-ketlikdagi belgini aniqlash va davom ettirish
qobiliyati sinovdan o'tkaziladi.
Qobiliyat testlari ishtirokchilarning keng turdagi fikrlash va idrok qobiliyatlarini
baholashga imkon beradi. Turli savollar va topshiriqlar orqali, bu testlar
ishtirokchining nafaqat bilimini, balki mantiqiy tahlil qilish, vizual idrok va tezkor
hisob-kitob qilish qobiliyatini ham sinaydi. Bu turdagi savollar test natijalarini to'liq va
ishonchli chiqarishga xizmat qiladi.

18.

Javob formati
Har bir savolga mos keluvchi javob formati testning aniqligini va ishonchliligini oshirish uchun
muhim ahamiyatga ega. Mos javob formatini tanlash orqali test ishtirokchilarning o'z his-tuyg'ulari va
fikrlarini to'g'ri aks ettirishiga yordam beradi.
Javob formatlari orasida Likert shkalasi, dixhotomik javoblar (ha/yo'q), balli shkalalar, va ochiq
savollar keng qo'llaniladi. Har bir format test maqsadlariga qarab tanlanishi va testning eng to'g'ri
natijalarni berishi uchun moslashtirilishi kerak.
Misol: Ijtimoiy fobiyani o'lchash uchun Likert shkalasidan foydalanish
quyidagi tarzda amalga oshirilishi mumkin:
1. Umuman qo'rqmayman
2. Kamdan-kam qo'rqaman
3. Ba'zan qo'rqaman
4. Ko'pincha qo'rqaman
5. Har doim qo'rqaman
Likert shkalasi orqali ishtirokchilarning his-tuyg'ularidagi farqlarni noziklik bilan o'lchash va
ular orasidagi tafovutlarni aniqlash mumkin. Ushbu format, ishtirokchilarning turli
vaziyatlardagi javoblarini aniq darajalar bilan baholashga yordam beradi.

19.

Boshqa misollar
Dixotomik format (Ha/Yo'q):
Ba'zi savollarda faqat "ha" yoki "yo'q" javoblari talab qilinishi
mumkin. Masalan, stress darajasini o'lchash uchun quyidagi
savolda dichotomik formatni qo'llash mumkin:
"Oxirgi bir oy ichida uyquni buzadigan darajada stress his
qildingizmi?" (Ha/Yo'q)
Balli shkala:
Ba'zi testlarda qatnashuvchilardan his-tuyg'ularini yoki
holatlarini 1 dan 10 gacha bo'lgan ball bilan baholash so'raladi.
Masalan:
Dixotomik format aniqroq javoblarni talab qiladigan savollar
uchun mos keladi.
Ochiq savollar:
O'ta chuqur izoh yoki shaxsiy tajribalarni o'rganish kerak
bo'lganda, ochiq savollar samarali bo'ladi. Masalan:
"Stressga sabab bo'lgan eng katta omillarni tavsiflab bering."
Ochiq savollar qatnashuvchiga o'z fikrlarini batafsil ifodalash
imkonini beradi, bu esa sifatli ma'lumot olishda foydali.
"O'zingizni energiyangiz qanchalik yuqori ekanligini 1 dan 10
gacha baholang, 1 — juda kam, 10 — juda yuqori."
Bu format qatnashuvchilarning o'z his-tuyg'ularini batafsilroq
o'lchash imkonini beradi.
Har bir javob formatini to'g'ri tanlash va maqsadga
moslashtirish orqali test ishtirokchilarning aniq va haqqoniy
javoblarini olish hamda test natijalarining ishonchliligini
oshirish mumkin.

20.

Mazmunli va psixometrik tahlil
Mazmunli va psixometrik tahlil jarayoni test savollari va topshiriqlarining mazmunan to'g'ri va psixometrik jihatdan
ishonchli ekanligini tekshirish uchun o'tkaziladi. Bu bosqichda savollarning maqsadga mosligi, ishtirokchilar
tomonidan qanday qabul qilinishi va ular orasida farqlanish qobiliyati sinovdan o'tkaziladi. Dastlabki sinov orqali
savollarni mazmunan aniqlash va ularning psixometrik xususiyatlarini baholash mumkin.
Misol: Agar savol "O'zingizni charchagan his qilasizmi?" bo'lsa, ushbu savol ishtirokchilarning charchash darajasini
aniqlash uchun qo'yilgan va u depressiya belgisi sifatida qo'llaniladi.
Mazmunli tahlil davomida quyidagilar tekshiriladi:
Savolning mazmuniy mosligi: "O'zingizni charchagan his qilasizmi?" savoli depressiyaning bir ko'rsatkichi sifatida
qabul qilinishi va qatnashuvchilar tomonidan to'g'ri tushunilishi kerak. Agar bu savol depressiya belgisiga aniq mos
kelsa, u davom ettiriladi. Ammo, agar bu savol qatnashuvchilar tomonidan umumiyroq yoki noaniq deb tushunilsa,
masalan, charchash holati boshqa omillarga ham bog'liq bo'lishi mumkin bo'lsa, savol o'zgartirilishi yoki aniqroq
shaklda qayta tuzilishi lozim.

21.

Psixometrik xususiyatlarini sinash
Savolning qanchalik ma'noli va turlicha javoblarni keltirib
chiqarishini baholash uchun kichik bir sinov guruhi bilan
dastlabki sinov o'tkaziladi.
1
2
Bu holda savolni quyidagicha o'zgartirish mumkin:
"So'nggi bir hafta ichida kundalik faoliyatlaringizni
bajarishda o'zingizni qanchalik charchagan his qildingiz?"
Bu savol qatnashuvchilarning kundalik faoliyatlariga mos
charchash darajasini aniqroq aks ettiradi.
• Mazmuniy moslik: Savol asabiylashish belgisiga mos
kelishi kerak, lekin uni yanada aniqroq qilib, "Kundalik
masalalarni hal qilishda tez-tez asabiylashdingizmi?" deb
o'zgartirish mumkin.
Mazmunli va psixometrik tahlil bosqichida savollar
mazmunan va texnik jihatdan tekshiriladi, bu esa test
ishonchliligini oshirishga yordam beradi.
Agar ishtirokchilar bu savolga bir xil javob bera boshlasa
(masalan, juda ko'pchilik "ha" javobini tanlasa), savolning
ajratish qobiliyati past bo'lishi mumkin.
3
4
Yana bir misol: Stress darajasini baholash uchun "So'nggi
bir oy ichida asabiylashish darajangiz qanday bo'ldi?"
savoli kiritilgan bo'lsa, mazmuniy tahlilda quyidagilar
tekshiriladi:
5
6
• Psixometrik sinov: Agar dastlabki sinov natijasida
barcha ishtirokchilar bir xil javob tanlasa, savolni aniqlik
bilan qayta tuzish lozim.
7
8
Shu orqali, savollar qatnashuvchilarning xususiyatlarini
aniq va ishonchli o'lchashga qaratiladi.

22.

Pilot test o'tkazish va tahlil
Pilot test sinovi
Savollarni tahlil qilish
Natijalarni baholash
Pilot test sinovi testning dastlabki
Ushbu bosqichda ishtirokchilarning
Pilot sinov natijalariga ko'ra, tushunilishi
variantini kichik ishtirokchilar guruhi
savollarga qanday javob berishiga, ularni
qiyin, noaniq yoki umumiy savollar
orasida o'tkazish orqali uning kuchli va
qanday tushunishiga va ulardan qanday
aniqlanib, qayta ko'rib chiqiladi.
zaif tomonlarini aniqlashga imkon beradi.
natijalar olinayotganiga e'tibor qaratiladi.

23.

Pilot test tahlilining asosiy jihatlari
Savollarni tushunish darajasini baholash
Javoblarni tahlil qilish va umumiylikni
aniqlash
Qayta aloqa olish
Ishtirokchilarning ba'zi savollarni to'g'ri
tushunmasligi yoki ularni noto'g'ri talqin qilishi
ehtimoli mavjud.
Pilot sinov natijalarida ishtirokchilar bir xil javob
tanlasa yoki bir xil yo'nalishda javob bersa, bu
savolning ajratish qobiliyati past ekanini
ko'rsatadi. Bunday savollar qayta ko'rib chiqilib,
maqsadga aniq mos savollar bilan
almashtiriladi.
Pilot testdan so'ng ishtirokchilar bilan qisqa
suhbat o'tkazib, ular test savollariga qanday
munosabatda bo'lishgani va ularni qanday
tushungani haqida fikr so'rash foydali bo'ladi.
Bu orqali testda ishtirokchilar uchun tushunarsiz
bo'lgan savollar aniqlanadi.
Masalan, agar ishtirokchilar "Energiya darajangiz qanday?" savolini to'g'ri tushunmasa, uni "So'nggi bir hafta ichida o'zingizni energiyangiz qanchalik yuqori deb baholaysiz?"
kabi tushunarli shaklda o'zgartirish mumkin.
Yana bir misol: Agar stress darajasini o'lchash uchun tuzilgan savollar orasida "Kundalik masalalarni hal qilishda tez-tez asabiylashdingizmi?" savoli mavjud bo'lsa va bu
savolga ko'pchilik "ha" javobini bersa, bu savolning ajratish qobiliyatini oshirish uchun uni "Kundalik vaziyatlarda asabiylashish tez-tez sodir bo'ladimi yoki kamdan-kam
hollarda?" kabi shaklda qayta tuzish mumkin.
Pilot test o'tkazish va tahlil qilish orqali testning ishonchliligini oshirish, ishtirokchilarning savollarni tushunishini yaxshilash, v
a natijalarni haqqoniy qilish uchun zarur bo'lgan o'zgartirishlar kiritiladi.

24.

Test topshirig‘i misoli
Savol:
Siz stressli vaziyatlarda qanday munosabat bildirasiz?
Javob variantlari:
1. Xotirjamlikni saqlayman.
2. Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanaman.
3. Do‘stlarim bilan suhbatlashaman.
4. Kitob o‘qiyman yoki film tomosha qilaman.
Tahlil:
Bu yerda savollar yopiq shaklda berilgan bo‘lib, har bir variant stressga turli munosabatni ifodalaydi.
Respondent javoblari orqali ularning stressga qarshi qanday strategiyalarni qo‘llashi o‘rganiladi.

25.

Test topshiriqlarini tahlil qilish
Testni ishlab chiqishdan so‘ng, uning sifatini baholash uchun tahlil qilish zarur. Quyidagi omillar ko‘rib chiqiladi:
1. Savollar mazmunining mosligi
Savollar test maqsadlariga qanchalik mos ekanligini aniqlash.
Misol: Stressga oid savollarning barchasi stressga oid bo‘lishi kerak.
2. Savollar murakkabligi
Test savollari turli murakkablik darajalarini o‘z ichiga olishi kerak.
Masalan: Oddiy javoblardan murakkab tahlilni talab qiluvchi savollargacha.
3. Statistik tahlil
Pilot sinov natijalari statistik jihatdan tahlil qilinib, savollarning diskriminativligi va ishonchliligi baholanadi.

26.

Jadval misoli:
Test savollarining shakllanishi
Savol №
Savol mazmuni
Javob turi
Format
1
Stress vaziyatlarida qanday munosabat bildirasiz?
Yopiq savol
Ko‘p variantli
2
Kun davomida qancha vaqt dam olasiz?
Yopiq savol
Likert shkalasi
3
O‘z maqsadlaringizni rejalashtirishda qanday
usullardan foydalanasiz?
Ochiq savol
Matnli
Test topshiriqlarini ishlab chiqish va tahlil qilish jarayonining sifatli amalga oshirilishi, testning ishonchliligi
va validligini oshiradi, natijada psixodiagnostik testlarni amaliyotda qo‘llash samaradorligini ta’minlaydi.

27.

3. Test topshiriqlarining murakkablik indeksi (effektivlik) va diskriminativligi
Murakkablik indeksi va diskriminativlik indeksi test topshiriqlarining sifatini baholash uchun qo‘llaniladi. Bu
ko‘rsatkichlar test topshiriqlarining qanchalik samarali ekanligini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.

28.

Murakkablik indeksi (Effektivlik)
Murakkablik indeksi (PI) test topshirig‘ini to‘g‘ri bajargan respondentlarning ulushini ifodalaydi.
U topshiriqning osonlik yoki murakkablik darajasini baholash imkonini beradi.
Ideal qiymatlar:
· 0.0–0.2: Juda murakkab topshiriq.
· 0.3–0.7: Ideal darajadagi murakkablik.
· 0.8–1.0: Juda oson topshiriq.
Misol:
Agar 50 respondentning 25 nafari test topshirig‘ini to‘g‘ri bajargan bo‘lsa:
Bu test topshirig‘ining o‘rta murakkablikda ekanligini anglatadi.

29.

Diskriminativlik indeksi
Diskriminativlik indeksi (DI) test topshirig‘ining yuqori va past guruhlarni ajrata olish qobiliyatini o‘lchaydi.
Yuqori ko‘rsatkich test topshirig‘i yuqori bilim va past bilimga ega respondentlarni samarali ajratayotganini bildiradi.
· U: Yuqori bilimga ega guruhda to‘g‘ri javob bergan respondentlar soni.
· L: Past bilimga ega guruhda to‘g‘ri javob bergan respondentlar soni.
· N: Guruhlarning umumiy soni.
Ideal qiymatlar:
· 0.3 va undan yuqori: Diskriminativligi yaxshi.
· 0.0–0.2: Diskriminativlik past.
· 0.0 dan past: Nojo‘ya diskriminativlik (teskari yo‘naltiruvchi).
Misol:
Agar yuqori bilimga ega guruh (20 respondentdan 15 tasi) va past bilimga ega guruh (20 respondentdan 5 tasi)
test topshirig‘ini to‘g‘ri bajargan bo‘lsa:
Bu test topshirig‘ining yuqori diskriminativlikka ega ekanligini ko‘rsatadi.

30.

Jadval: Misol uchun test topshiriqlarining indekslari
Topshiriq №
Murakkablik indeksi (PI)
Diskriminativlik indeksi (DI)
1
0.5
0.3
2
0.7
0.6
3
0.3
0.4
4
0.8
0.2
Praktik ahamiyati
1. Murakkablik indeksi: Test topshiriqlari o‘rta darajadagi murakkablikni ta’minlashi kerak, chunki juda oson
yoki juda qiyin savollar testning samaradorligini kamaytiradi.
2. Diskriminativlik indeksi: Yuqori diskriminativlikka ega topshiriqlar yuqori bilimli va past bilimli
respondentlarni samarali ajratishga yordam beradi. Bu esa testning umumiy validligini oshiradi.
Ushbu ko‘rsatkichlardan foydalanish test topshiriqlarini sifatli ishlab chiqish va tahlil qilish uchun muhim ahamiyatga

31.

4. Testning ishonchliligi va validligini aniqlash
Testni sifatli baholashda uning ishonchliligi va validligi muhim ahamiyatga ega. Bu ko‘rsatkichlar test
natijalarining aniqligi, ishonchliligi va testning o‘lchashi kerak bo‘lgan xususiyatlarni qanchalik to‘g‘ri aks
ettirayotganini aniqlashda ishlatiladi.
Ishonchlilik
Validlik
Test natijalarining barqarorlik darajasi.
Test nimani o‘lchashi va maqsadga muvofiqligini aniqlaydi.
Metodlar:
Turlari:
• Takroriy sinov usuli
• Ikkiga bo‘lib tahlil qilish usuli
• Kontent validligi
• Konstrukt validligi
• Mezonga nisbatan validlik
Misol: Stressga chidamlilikni o'lchash uchun testning konstrukt
validligi o'rganiladi, bu jarayonda test natijalari haqiqiy hayotdagi
stressga chidamlilik ko'rsatkichlari bilan taqqoslanadi.

32.

Ishonchlilik (Reliability)
Ishonchlilik test natijalarining barqarorligi va qayta qo‘llanganda bir xil natijalarni berish qobiliyatini
anglatadi. Yuqori ishonchlilik tasodifiy xatolarga kamroq ta’sir qilishini bildiradi.
Takroriy sinov usuli
• Bir xil test bir xil respondentlarga bir necha marta
takroriy qo‘llanadi va natijalar taqqoslanadi.
• Kamchilik:
Oraliq
vaqt
davomida
respondentlarda bilim yoki xulq o‘zgarishi
mumkin.
Ikkiga bo‘lib tahlil qilish usuli (Split-Half Method)
• Test ikkiga bo‘linadi va har bir bo‘lim natijalari
o‘zaro taqqoslanadi.

33.

Validlik (Validity)
Validlik testning o‘lchashi kerak bo‘lgan xususiyatni qanchalik to‘g‘ri va aniq o‘lchayotganligini bildiradi.
Valid test o‘z maqsadiga muvofiq natijalar beradi.
Validlik turlari:
Kontent validligi
Konstrukt validligi
Test savollari o‘lchanayotgan xususiyatni to‘liq qamrab olishqamramasligini aniqlash.
Test o‘lchashi kerak bo‘lgan nazariy konstruktsiyani qanchalik
to‘g‘ri aks ettirishini aniqlash.
Misol: Stressni o‘lchovchi testda faqat hissiy emas, balki
kognitiv va fiziologik javoblarni ham hisobga olish.
Misol: Stressga chidamlilik testining natijalari haqiqiy hayotdagi
stressga chidamlilik ko‘rsatkichlari bilan bog‘lanishi kerak.
Mezonga nisbatan validlik
Test natijalari boshqa mezon yoki ko‘rsatkichlar bilan taqqoslanadi.
Bir vaqtda validlik: Hozirgi natijalarni boshqa mezon bilan taqqoslash.
Prognostik validlik: Test kelajakdagi natijalarni qanchalik aniq oldindan ko‘ra olishini o‘lchash.
Misol: IQ test natijalarining akademik muvaffaqiyat bilan korrelyatsiyasi.

34.

Stressga chidamlilikni o‘lchashda konstrukt validligini
aniqlash:
1
1. Test respondentlarning stressli vaziyatlarga bergan javoblarini o‘lchaydi.
2
2. Natijalar haqiqiy hayotdagi stressli vaziyatlarda respondentlarning xulqatvori bilan taqqoslanadi (masalan, ish joyidagi stressga qanday munosabat
bildirishlari).
3
3. Agar test natijalari haqiqiy hayotdagi ko‘rsatkichlar bilan
yuqori korrelyatsiyaga ega bo‘lsa, konstrukt validligi
tasdiqlanadi.

35.

Jadval: Ishonchlilik va Validlikning taqqoslanishi
Ko‘rsatkich
Tavsif
Baholash usuli
Ishonchlilik
Natijalarni qayta qo‘llashda barqarorlik darajasi
Takroriy sinov, Split-Half
Kontent validligi
Test savollari o‘lchanayotgan xususiyatni
qanchalik qamrab olishi
Ekspert bahosi, kontent tahlili
Konstrukt validligi
Testning nazariy konstruktsiyani qanchalik to‘g‘ri
aks ettirishi
Statistik korrelyatsiyalar
Mezonga validlik
Test natijalari boshqa mezonlar bilan bog‘liq yoki yo‘qligi
Mezon bilan taqqoslash
Xulosa
· Ishonchlilik testning natijalari barqaror ekanligini ko‘rsatadi. Yuqori ishonchlilik testning tasodifiy xatolardan holi ekanligini bildiradi.
· Validlik test natijalari maqsadga muvofiq ekanligini aniqlaydi. Validlikni baholash testni amaliyotda muvaffaqiyatli qo‘llash uchun zarur.
· Testning samaradorligi uning yuqori ishonchlilik va validlik ko‘rsatkichlariga ega bo‘lishini talab qiladi. Bu ko‘rsatkichlarni ilmiy
usullar bilan tekshirish test sifatini oshirishga xizmat qiladi.

36.

5. Kompyuter psixodiagnostikasiga doir metodikalar yaratish
Kompyuter psixodiagnostikasi zamonaviy texnologiyalarni qo‘llagan holda psixologik baholash jarayonlarini
avtomatlashtirish va samaradorligini oshirish imkonini beradi. Bu metodikalar yuqori aniqlik, qulaylik va
tezkorlikni ta’minlaydi.
Kompyuter texnologiyalarining afzalliklari:
· Ma'lumotlarni tezkor yig'ish va tahlil qilish.
· Interaktivlik va moslashuvchanlik.
· Natijalarni avtomatik baholash.
Misol:
Kompyuterda yaratilgan IQ testi:
· Har bir savolga vaqt cheklovini qo‘yish.
· To‘g‘ri javoblarni avtomatik aniqlash va baholash.

37.

Kompyuter texnologiyalarining afzalliklari
1
Ma'lumotlarni tezkor yig'ish va tahlil qilish
Respondentlardan katta hajmdagi ma’lumotlarni qisqa vaqt ichida to‘plash va ularni avtomatik ravishda tahlil qilish imkonini
beradi.
Masalan: Javoblar real vaqt rejimida qayd etiladi va natijalar darhol hisoblanadi.
2
Interaktivlik va moslashuvchanlik
Savollar respondentlarning javoblariga mos ravishda o‘zgarishi mumkin.
Masalan: Moslashuvchan testlar (adaptive testing) respondentning javoblariga qarab savollar murakkabligini o‘zgartiradi.
3
Natijalarni avtomatik baholash
Kompyuter test natijalarini avtomatik baholash va xulosalar chiqarish imkoniyatini ta’minlaydi. Masalan: Test natijalariga
asoslanib, grafik yoki hisobot shaklida chiqish hosil qilish.
Misol: Kompyuterda yaratilgan IQ testi
1
Savolga vaqt cheklovi qo‘yish
Har bir savol uchun belgilangan vaqt ichida javob berish
talab qilinadi.
Masalan: Har bir savol uchun 30 soniya vaqt ajratiladi, vaqt
tugaganda avtomatik keyingi savolga o‘tiladi.
2
To‘g‘ri javoblarni avtomatik aniqlash va baholash
Javoblar avtomatik ravishda to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri sifatida
baholanadi.
Masalan: Testning 20 savoliga javob bergan respondentning
15 to‘g‘ri javobi bo‘lsa, avtomatik tarzda natijalar
hisoblanadi (masalan, 75%).

38.

Kompyuter psixodiagnostikasini yaratish bosqichlari
1. Maqsad va maqsadli auditoriyani belgilash
Test qaysi psixologik xususiyatni o‘lchashi va kimlar uchun mo‘ljallanganligini aniqlash.
2. Test tuzilmasini ishlab chiqish
Testning tuzilmasini va savollar formatini belgilash: Yopiq savollar, Ko‘p tanlovli savollar, Interaktiv topshiriqlar.
3. Dasturlash va dizayn
Test dasturini yaratish, vizual interfeysni ishlab chiqish.
4. Pilot sinov va tahlil
Testni kichik guruhda sinovdan o‘tkazish va natijalarning ishonchliligi va validligini baholash.
5. Amaliyotga joriy etish
Tayyor testni maqsadli auditoriyada qo‘llash va uzluksiz takomillashtirish.
Kompyuter psixodiagnostikasining qo‘llanilish sohalari:
Ta’lim: IQ testlari, o‘quvchilar qobiliyatini aniqlash.
Ishga qabul qilish: Kasbiy qobiliyatni baholash.
Tibbiyot: Stress, xavotirlik yoki depressiyani aniqlash.
Harbiy soha: Harbiy xizmatchilarning psixologik tayyorgarligini baholash.
Xulosa
Kompyuter psixodiagnostikasi an’anaviy usullarga nisbatan ko‘plab afzalliklarga ega. Bu metodikalar ma’lumotlarni tezkor yig‘ish va
tahlil qilishni ta’minlaydi, respondentlar uchun qulaylik yaratadi va natijalarni avtomatik baholash orqali inson xatolarini kamaytiradi. Shu
bilan birga, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish diagnostika jarayonini samarador qiladi va natijalarning aniqligini oshiradi.

39.

Testdan foydalanuvchilar va ishlab chiquvchilar uchun normativ talablar
Psixologik testlardan foydalanish va ularni ishlab chiqishda aniq me’yoriy talablar mavjud bo‘lib, ular test natijalarining ishonchliligi,
validligi va amaliyotda samarali qo‘llanishini ta’minlash uchun muhimdir.
Psixologlarni Psixometrik Jihatdan Tayyorlash Talablari
Psixolog testlarni to‘g‘ri ishlab chiqishi va amaliyotda qo‘llashi uchun quyidagi bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak:
1. Metodologik bilimlar
o Test yaratish nazariyasi va usullari bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lish.
o Test tuzish jarayonining bosqichlarini (masalan, kontentni belgilash, psixometrik ko‘rsatkichlarni baholash) bilish.
2. Statistik bilimlar
o Test natijalarini tahlil qilish, murakkablik va diskriminativlik indekslarini hisoblash, ishonchlilik va validlikni baholash
bo‘yicha tajribaga ega bo‘lish.
3. Etik yondashuv
o Respondentlarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish va ularga zarar yetkazmaslik uchun yuqori darajadagi
etik me’yorlarga amal qilish.

40.

Normativ Talablar
Testning Maqsadi
Psixometrik Ko'rsatkichlar
Test qaysi psixologik xususiyatni o‘lchashi
kerakligini va uning amaliy ahamiyatini aniqlash.
Testning ishonchliligi (reliability) va validligi
(validity) haqida to‘liq ma’lumotni taqdim etish.
Misol: IQ testining maqsadi intellektual
qobiliyatlarni baholash bo‘lsa, test savollari faqat
shu maqsadga qaratilgan bo‘lishi kerak.
Misol: Testning ishonchlilik darajasi 0.8 bo‘lsa,
bu ko‘rsatkich ilmiy ma’lumot sifatida keltiriladi.
Test Tuzilmasining Mosligi
Etik Talablar
Test savollarining mazmuni va murakkabligi
maqsadli auditoriya uchun mos bo‘lishi kerak.
Test natijalari respondentning shaxsiy huquqlarini
buzmasligi va ularga zarar yetkazmasligi kerak.
Misol: Bolalar uchun mo‘ljallangan testda yoshga
mos ko‘rsatmalar va javob variantlari ishlatiladi.
Misol: Natijalar sir tutilishi va faqat belgilangan
maqsadlarda foydalanilishi lozim.

41.

Jadval: Psixologlarni tayyorlash talablari
Talablar
Tavsif
Metodologik tayyorgarlik
Test yaratish nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha bilimlar.
Statistik ko‘nikmalar
Test natijalarini tahlil qilish va baholash bo‘yicha tajriba.
Etik yondashuv
Respondent ma’lumotlarini himoya qilish va ularga
zarar yetkazmaslik.

42.

Praktik Misol
Metodologik Yondashuv
Statistik Tahlil
Etik Mas’uliyat
Shaxsiylik testini yaratishda
respondentning xulq-atvori, hissiyoti
va kognitiv jihatlarini qamrab oluvchi
savollar ishlab chiqiladi. Har bir savol
puxta o‘ylab topilgan va maqsadga
muvofiq bo‘lishi kerak.
Pilot sinovdan so‘ng test savollarining
murakkablik va diskriminativlik
indekslari hisoblanadi. Ishonchlilik
ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lmagan
savollar qayta ko‘rib chiqiladi va
testning ishonchliligini ta’minlash
uchun kerakli o‘zgarishlar kiritiladi.
Test natijalari respondent roziligisiz
boshqa maqsadlarda ishlatilmaydi va
natijalar maxfiy saqlanadi.
Respondentlarning huquqlari himoya
qilinadi va ularning shaxsiy
ma’lumotlari sir saqlanadi.
Xulosa:
Testdan foydalanuvchilar va ishlab chiquvchilar uchun belgilangan normativ talablar test sifatini ta’minlash va psixologik baholash
jarayonini samarali amalga oshirish uchun muhimdir. Ushbu talablar psixologik testlarning ilmiy asoslanganligini oshirish,
ma’lumotlarning to‘g‘riligini ta’minlash va respondentlarning huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi.

43.

Xulosa
1
Ilmiy asoslanganlik
Testning nazariy va metodologik
asoslari aniq belgilanishi va
o‘lchanayotgan xususiyatga mos
kelishi lozim. Bu natijalarni
ishonchli va valid qiladi.
2
Statistik tahlil
Murakkablik indeksi,
diskriminativlik, ishonchlilik va
validlik kabi psixometrik
ko‘rsatkichlar test sifatini
baholashda muhim vositadir.
Statistik tahlillar testning qanchalik
samarali ekanligini aniqlash
imkonini beradi.
3
Zamonaviy texnologiyalar
Kompyuter psixodiagnostikasi
testlarni avtomatlashtirish,
ma’lumotlarni tezkor yig‘ish va
natijalarni aniq tahlil qilish
imkonini beradi. Bu esa test
jarayonini sezilarli darajada
yengillashtiradi va inson xatolarini
kamaytiradi.
Testning yuqori ishonchlilik va validlik ko‘rsatkichlariga ega bo‘lishi, shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish,
psixologik diagnostika jarayonining samaradorligini oshiradi va amaliyotda foydalanishni yanada qulay qiladi. Shu bilan birga,
respondentlarning huquqlarini himoya qilish va etik me’yorlarga rioya qilish psixologik baholash jarayonining ajralmas qismidir.