6_мавзу_Диққатнинг_психологик_жихатлари

1. МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ

“ПСИХОЛОГИЯ” КАФЕДРАСИ
МАВЗУ: ДИҚҚАТНИНГ ПСИХОЛОГИК
ЖИҲАТЛАРИ
ПСИХОЛОГИЯ ФАНЛАРИ БЎЙИЧА ФАЛСАФА ДОКТОРИ (PhD),
ДОЦЕНТ В.Б. ХУДАЙНАЗАРОВ ТУРСУНАЛИ АЛИНАЗАРОВИЧ

2. Diqqat

Reja:
1. Diqqat haqida tushuncha
2. Diqqatning nerv-fiziologik asoslari
3. Diqqat turlari
4. Diqqat xususiyatlari

3.

АНЪАНАВИЙ
ТАЪРИФ

4.

5.

Танлаш
Сақлаш
Назорат

6.

Diqqat
tushunchasi
1958
yilda
Broadberning “Idrok va kommunikatsiya”
nomli kitobida qo‘llanilgan va ilmiy tushuncha
sifatida kiritilgan. Diqqat odatda ob’ektni
tanlash va nomlashda qo‘llaniladigan jarayon
sifatida beriladi. Villiam James esa tuyg‘uga
e’tibor bergan (1890, pp. 403–404): qolgan
barcha buni diqqat deb hisoblagan. Bu bilish
jarayoni bo‘lib, tafafkkur ob’ektining bir
vaqtning o‘zida aniq va yorqin shaklda
namoyon bo‘lishidir. Diqqat – bu bir vatqning
o‘zida e’tiborning to‘planishidir.

7.

Diqqat odatda o‘zining sirtqi
ya'ni tashqi alomatlariga egadir.
Ikkinchidan, ortiqcha
harakatlar to’xtaydi. Jiddiy
diqqatning xususiyatlaridan
biri qimirlamasdan jim
Birinchidan, diqqat
qaratilgan narsani yaxshi
turishdir. Masalan,
Uchinchidan, kuchli diqqat
idrok qilish uchun unga
auditoriya va teatr zalidagi
paytida kishining nafas
muvofiqlashishga
jimlik diqqat vaqtidagi
olishi sekinlashib va pasayib
urinishdan iborat harakatlar harakatsizlik natijasi bo’lib,
qoladi.
bu jimlik odamlar
(tikilib qarash, quloq solish)
ma'ruzachini yoki artistni
qilinadi.
zo’r e'tibor bilan
tinglashayotganini
anglatadi.

8.

Diqqat zonasi
Anglanmagan zona
Anglangan
zona yoki
diqqat sohasi

9.

Диққат омиллари (Диққатни тортувчи турли вазиятлар)
Қўзғатувчи
кучи
Қўзғатувчи
ноодатийлиг
и
Қўзғатувчи
контрасти
Қўзғатувчин
инг ҳаракати
ва
ҳаракатдан
тўхташи

10.

Яна бир омил! (Уйдаги ҳолат
)

11.

Диққатнинг нервфизиологик
асослари

12.

I.P.Pavlov
• Diqqatning nerv-fiziologik asosida orientirovka yoki tekshirish deb
ataladigan maxsus refleks yotadi. Bunday refleksni "bu nima gap refleksi"
deb ham ataydi.
• Dominantlik tamoyiliga muvofiq miyada qo‘zg’alishning har doim ustun
turadigan hukmron o’chog’i mavjud bo’ladi, bu hukmron qo‘zg’alish
o’chog’i aynan shu damda miyaga ta'sir qilib, unda yuzaga kelayotgan
hamma qo‘zg’alishlarni qandaydir ravishda o‘ziga tortib oladi va buning
boshqa qo‘zg’alishlarga nisbatan uning hukmronligi yanada
A.A.Uxtomskiy natijasida
oshib boradi.

13.

• Villiam James diqqatning “faol” va “passiv”
turlarini ajratgan (1890). Faol diqqat
individual taraqqiyotning yuksalishini, passiv
diqqat tashqi stimulga sust javob berishdir.
Yantisning (1998, p. 252) fikricha, “Stimul –
tez va kuchliligiga qarab nazorat qilinadi”
• Olportning fikricha (1993, pp. 203–204): bu
haqiqatga o‘xshab ko‘ringani bilan yakka-yu
yagona mexanizm emas yoki ichki imkoniyat
kauzal atributsiya diqqat fenomeni
tafakkurning yoki idrokning asosida
shakllanadi.

14.

Diqqat turlari
Aktivligiga
Ob'ektiga
Faoliyat
qarab
qarab
formasiga qarab
Ixtiyorsiz
Ixtiyoriydan
so'nggi
Tashqi
Ichki
Jamoa
Individual
Guruhli
Ixtiyoriy

15.

Диққатнинг
турлари

16.

Ташқи диққат
Ички диққат

17.

Диққатнинг
турлари

18.

Диққат
турлари

19.

ЎҚИТУВЧИНИНГ ВАЗИФАСИ!

20. Ixtiyorsiz diqqat deb to’satdan ta'sir qilgan biror sabab tufayli bizning hohishimizdan tashqari hosil bo’ladigan diqqatga

Ixtiyorsiz diqqat deb to’satdan ta'sir qilgan biror sabab tufayli
bizning hohishimizdan tashqari hosil bo’ladigan diqqatga aytiladi.
• Odamning ko‘z o’ngida paydo bo’ladigan juda
yorqin rangli narsalar, o‘zining tashqi ko’rinishi
jihatidan odatdagi narsalardan keskin farq
qiluvchi predmetlar, to’satdan paydo bo’lgan
qattiq tovush, biror narsaning keskin harakati va
shu kabilar ixtiyorsiz diqqatni yuzaga keltiruvchi
sabablar bo’lishi mumkin. Masalan, hikoya o’qish
mashg’uloti paytida to’satdan uchib o’tgan
reaktiv samolyotning qattiq va bahaybat tovushi
hammaning diqqatini beixtiyor o‘ziga jalb qiladi.

21. Ixtiyoriy diqqat deb-oldindan belgilangan qat'iy bir maqsad asosida va ongli ravishda diqqatimizni ma'lum bir narsa va

Ixtiyoriy diqqat deb-oldindan belgilangan qat'iy bir maqsad
asosida va ongli ravishda diqqatimizni ma'lum bir narsa va
hodisalarga qaratishimizga aytiladi.
• Odamning ko’pchilik faoliyatlari asosan
ixtiyoriy diqqatning ishtiroki bilan amalga
oshiriladi. Shuning uchun barcha faoliyat
turlarida, ya'ni o’qish, o’yin va mehnat
faoliyatlarida ixtiyoriy diqqatning roli juda
kattadir. Ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqatga
nisbatan uzoq vaqt mobaynida davom
etadigan diqqat turi bo’lib, u zo’r berishlikni,
ya'ni irodaviy kuch sarf qilishlikni talab etadi.

22.

BEQAROR
BARQAROR
MURAKKABLIK
QUYI
KENGLIK
YUQRI
QIYIN
YO'NALISH
OSON
TAQSIMLANGAN
FAOLLIK
HAJM
ICHKI
TASHQI
BEMAHSULDOR
MAHSULDOR
DIQQAT SIFATLARI
JADALLIGI
BARQAROR

23.

Diqqatning ko’lami odatda taxistoskop degan
maxsus asbob bilan aniqlanadi. Bu asbob
yordamida ayni bir vaqtning o‘zida idrok
ettiriladigan narsalar juda tez ko’rsatiladi.
Bunda odam o‘z diqqati doirasiga qancha
narsa sig’dira olsa, ana shunga qarab
diqqatning keng yoki torligi aniqlanadi.
O’tkazilgan tajribalarning ko’rsatishicha, katta
yoshli odamlarda o‘z diqqat doiralariga ayni
bir vaqtda 3 tadan 6 tagacha bir-biri bilan
bog’liq bo’lmagan narsalarni sig’dira oladilar.

24.

ДИҚҚАТ
ХУСУСИЯТЛАРИ

25.

ТОПИНГ! ҚАЙСИ ХУСУСИЯТ?

26.

КАСБИЙ ЭЪТИБОРСИЗЛИК ОҚИБАТИ!
Артур Лэмпитт

27.

28.

29. P.Ya.Galperinning nazariyasi ham diqqatga sazovordir. Uning nazariyasida quyidagi holatlarga e’tibor qaratilgan

– Diqqat yo‘naltirilganlik xususiyatiga ega va inson psixikasining eng
muhim jihati bo‘lib, boshqa psixik fenomenlardan shunisi bilan
farqlanadi.
– Diqqatning asosiy funksiyasi — harakat va psixik hodisalar ustidan
nazorat o‘rnatishdan iborat. Har bir harakat asosida yo‘lganlik, bajarish
va nazorat qilish yotadi. Bu eng oxirgi holatdir.
– Harakatlardan farqli ravishda diqqat faoliyatning mahsulini ta’minlaydi.
– Diqqat mustaqil harakat sifatida faqatgina aqliy faoliyatdagina
namoyon bo‘ladi. Lekin, har qanday o‘z-o‘zini nazorat qilish diqqatni
tavsiflamaydi. Diqqat o‘z-o‘zini nazorat qilish jarayonini
samaradorliligini oshiradi.
– Agar diqqatni faoliyat sifatida ko‘rib chiqsak, psixik nazorat diqqatning
ixtiyoriy va ixtiyorsiz harakterini tavsiflaydi va aqliy haraatlarni
shakllanishini ta’minlaydi.
– Ixtiyoriy diqqat faoliyatning mahsuldorligini ta’minlaydi.

30.

• Hayotining uchinchi oyidan boshlab esa, bola o‘z hayoti bilan bog‘liq
bo‘lgan ob’ektlarga faol qiziqa boshlaydi va diqqati ularga yo‘naltiriladi.
Bola hayotining beshinchi va yetinchi oyida predmetlarga uzoq vaqt
diqqatini qarata oladi va ularni ushlab, paypaslaydi va og‘ziga solib
ularni o‘rganishga intiladi. Ayniqsa, yorqin va aniq predmetlarga
qiziqish oratadi. Bu holat ixtiyorsiz diqqatni yetarlicha rivojlanganligini
anglatadi.
• Ixtiyoriy diqqatning rivojlanishi inson umrining birinchi yilini oxiri va
ikkinchi yilning boshlarida shakllana boshlaydi.
• Ixtiyoriy diqqatning rivojlanishi va shakllanishi bola tarbiyasi bilan
bog‘liq. Bolani o‘rab turgan muhit uni nima qilishga emas, nimani
qanday qilishga o‘rgatadi. N.F.Dobrininning fikricha, tarbiya natijasida
bola o‘rgatilgan vazifalarni ongli ravishda bajarishga intiladi.
• Bolada ixtiyoriy diqqatni rivojlanishida o‘yinning o‘rni beqiyosdir. Bola
o‘yin jarayonida o‘z xatti-harakatlarini koordinatsiyalashga va ma’lum
bir qonun qoidalarga buysundirishga intiladi. Ixtiyoriy diqqat bilan
hamkorlikda ixtiyorsiz diqqat ham shakllanadi. Bolaning o‘z hayoti
davomida predmtlar va hodisalar bilan tanishib borishi natijasida uning
diqqati ko‘lami ham ortib boradi va qiziqiqshlar doirasi kengayadi.

31.

• Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning diqqatida ixtiyoriy diqqatning
beqaror bo‘lishi bilan harakterlanadi. Bola tashqi qo‘zg‘atuvchilarga tez
beriladi. Uning diqqati haddan tashqari emotsional — bolada o‘z
xissiyotlarini boshqarish ko‘nikmasi yaxshi rivojlanmagan. Shu bilan birga
ixtiyorsiz diqqat yetarlicha barqaror, uzoq muddatli va
konsentratsiyalashgan. Bolada irodaviy xarakatlarni rivojlantirish orqali
uning ixtiyoriy diqqati shakllana boshlaydi.
• Ixtiyoriy diqqatning shakllanishiga maktab ham o‘z ta’sirini o‘tkazadi.
Maktabdagi o‘quv topashiriqlari boladagi ixtiyoriy diqqatni rivojlanishiga
olib keladi. Bola bir soat o‘quv mashg‘ulotida o‘tirish orqali u o‘z xulqatvorini nazorat qilishni o‘rganadi. O‘quv yilining boshida darslarda o‘tirish
bola qiyinchilik tug‘dirgani uchun malakali pedagoglar o‘z darslarini rangbarang o‘tkazishga intiladilar. Shu bilan birga bu davrda bolada
ko‘rgazmali-obrazli tafakkur shakllangan bo‘lishini ham hisobga olish kerak.
• Yuqori sinflarda diqqatning rivojlanishi yuqori darajaga chiqadi. Maktab
o‘quvchisi endi uzoq muddat bir faoliyat turi bilan shug‘ullanishi va o‘z
xulq-atvorini nazorat qilishi mumkin. Bir narsani alohida e’tiborga olish
lozim, diqqatning rivojlanishiga faqatgina tarbiya emas, balki yosh
xususiyatlari ham ta’sir etadi. Masalan, 13-15 yoshdagi psixofiziologik
o‘zgarishlar ham inson organizmida qo‘zg‘aluvchanlik yoki tushkunlik
ortadi, bu esa diqqatning barqarorligini biroz susaytiradi.

32.

Диққатлилик ва
кузатувчанлик
Шоирлар
талқинида
(А.Навоий)

33.

34.

Бу ерда етишмаяпти!
Бу ерда ортиғи билан!

35.

Одамга бир вақтда кўплаб
таъсирловчилар таъсир
кўрсатади
Диққатсиз улар орасида
айримларини алоҳида
ажратишнинг иложи бўлмасди

36.

ДИҚҚАТ
ДИҚҚА
Т

37.

ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАҲМАТ !