Дәріс 2 Қоғамдық ғимараттар

1.

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ КОРПОРАЦИЯСЫ
Дәріс 2
Қоғамдық
ғимараттар
Функционалдық арналуы.
Классификациялары мен
жобалау қағидалары
Құрастырушы
/ Сәулет Мектебінің ассистент-профессоры
Ахметова Асель Тологеновна
Дәріскер
/ Сәулет Мектебінің сеньор-лекторы
Жусуп Марияш Жусуповна
Алматы, 2026

2.

«Сәулеттік типология» пәні
Мақсаты: Студенттердің түрлі функционалдық мақсаттағы
ғимараттарды жобалау үшін қажетті кешенді білім, білік және
дағдыларды меңгеруі. Сәулеттік типология сәулет ғылымының
негізгі бөлімі болып табылады, ол ғимараттар мен
құрылыстардың
типтерін
қалыптастырудың
негізгі
қағидаттарын жүйелейді және жасайды.
Пәннің міндеттері:
- студенттердің ғимараттар мен құрылыстарды жіктеудің
теориялық қағидаттары мен әдістерімен танысуы;
- студенттердің сәулеттік стильдер мен типтерді талдау және
жүйелеу дағдыларын дамыту, олардың ерекшеліктерін
және әлеуметтік-экономикалық, аймақтық, климаттық
сияқты сыртқы факторлардың әсерін ескеру;
- студенттердің алған білімдерін практикада қолдануға
дайындау, функционалдық, эстетикалық және техникалық
параметрлерді ескеріп жобалық ұсыныстар жасауға үйрету;
- студенттердің сыни ойлауын және шығармашылық
көзқарасын дамыту, инновациялық және бірегей сәулеттік
шешімдер жасауға мүмкіндік беру.

3.

Модуль 1
Дәрістік сабақтардың мазмұны
Дәріс 1. Кіріспе дәріс. Кіріспе. Азаматтық ғимараттардың типологиясы
Негізгі терминдер мен ұғымдар, ғимараттар мен құрылыстар типологиясының құрылымы.
Дәріс 2. Қоғамдық ғимараттардың сәулеттік типологиясы
Функционалдық тағайындалуы. Жіктемелері мен жобалау қағидаттары.
Дәріс 3. Білім беру, тәрбиелеу және кадрлар даярлау ғимараттарының типологиясы
Мектепке дейінгі балалар мекемелері
Мектептер
ЖОО
Ғылыми-зерттеу мекемелері
Дәріс 4. Әкімшілік ғимараттардың, басқару органдарына, жобалау және ғылыми ұйымдарға арналған
ғимараттардың типологиясы
Ғылыми-зерттеу институттарының ғимараттары;
Жобалау және конструкторлық ұйымдардың ғимараттары;
Ақпараттық орталықтардың ғимараттары;
Басқару органдарының ғимараттары;
Қоғамдық ұйымдарға арналған ғимараттар;
Несиелеу, сақтандыру және коммерциялық мақсаттағы ғимараттар;
Банктер және банк қоймалары;
Мұрағат ғимараттары.
Дәріс 5. Сауда, қоғамдық тамақтану және тұрмыстық қызмет көрсету ғимараттарының типологиясы
Дүкендер, сауда-ойын-сауық орталықтары;
Жабық базарлар;
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары: кафе, асханалар, мейрамханалар, барлар;
Тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындары (шеберханалар, химтазалау, сұлулық салондары, ателье, моншалар).
Дәріс 6. Мәдени-ағартушылық және ойын-сауық мекемелерінің типологиясы
Көріністік ғимараттар (театрлар, концерт залдары, кинотеатрлар, цирктер);
Демалыс ғимараттары (клубтар, мәдениет және демалыс орталықтары және т.б.);
Музейлер мен көрмелер;
Кітапханалар.
Дәріс 7. Спорттық және дене шынықтыру-сауықтыру ғимараттары мен имараттарының
типологиясы
– ашық дене шынықтыру-спорттық имараттар;
– жабық спорт имараттары, стадиондар;
– дене шынықтыру-спорттық және дене шынықтыру-сауықтыру кешендері.
Дәріс 8. Денсаулық сақтау және демалысқа арналған ғимараттар мен имараттардың типологиясы
– ауруханалар, емханалар;
– емдеу-профилактикалық мекемелер;
– санитариялық-профилактикалық мекемелер;
– сот-медициналық сараптама мекемелері;
– дәріхана мекемелері;
– санаторийлер және санаторий-профилакторийлер;
– демалыс және туризм объектілері.

4.

Модуль 1
Практикалық сабақтардың мазмұны
Практикалық сабақ 5. Қоғамдық тамақтану ғимаратының көлемдікжоспарлау сұлбасы – 2 сағ.
Қоғамдық тамақтану ғимаратының нақты түрін таңдау (мейрамхана, кафе,
Практикалық сабақ 1. Кіріспе сабақ. Азаматтық ғимараттар – 2 сағ.
фастфуд және т.б.).
Тақырыпты талдау және негізгі жоспарлау сұлбаларын, конструктивтікФункционалды қажеттіліктерді, кеңістікті ұйымдастыруды (отырғызу
сұлбаларын сызу.
орындары), қауіпсіздік талаптарын және персонал үшін қолайлы
Формат А3.
жағдайларды ескере отырып, негізгі сипаттамалар мен талаптарды зерттеу.
Формат А3.
Графикалық көлемдік-жоспарлау сұлбасын әзірлеу. Сұлбада функционалды
Практикалық сабақ 2. Қоғамдық ғимараттар мен құрылыстардың жіктелуінаймақтардың орналасуы көрсетілуі тиіс.
зерттеу – 2 сағ.
Формат А3.
Қоғамдық ғимараттың сәулеттік-жоспарлау сұлбасын жасау.
Практикалық сабақ 6. Театрдың графикалық көлемдік-жоспарлау сұлбасын
Қоғамдық ғимараттың нақты бір түрін таңдау (мысалы, музей, кітапхана,әзірлеу – 2 сағ.
театр және т.б.).
Театрдың тағайындалуын таңдау, оның функционалды талаптарын зерттеу
Осы ғимарат түрінің жоспарлау құрылымы мен көлемдік-кеңістіктік(сәулеттік стильдер, келушілер ағымы және кеңістікті ұйымдастыруға әсер
ұйымдастырылу ерекшеліктерін зерттеу.
ететін басқа факторлар).
Негізгі функционалды аймақтар, бөлмелер және ішкі коммуникациялардыңФормат А4. Театрдың графикалық көлемдік-жоспарлау сұлбасын әзірлеу.
орналасуын бейнелейтін сәулеттік-жоспарлау сұлбасын әзірлеу.
Сұлбада фойе, күту аймақтары, залдар, сахна, киім шешетін орындар,
Сұлбаны жасауда функционалды, нормативтік, конструктивті-техникалықәкімшілік үй-жайлар және т.б. сияқты негізгі аймақтар қамтылуы тиіс, бұл
және эстетикалық параметрлерді ескеру.
келушілер мен қызметкерлердің қозғалысының тиімділігін қамтамасыз етіп,
Формат А3.
театр қойылымының ерекшеліктеріне сәйкес болуы қажет.
Практикалық сабақ 3. Мектепке дейінгі балалар мекемесінің немесеФормат А3.
мектептің жоспарлау және көлемдік-кеңістіктік ұйымдастырылуын талдау –(Сұлбаға қысқаша сипаттама қосу: негізгі функционалды аймақтар мен
2 сағ.
жоспарлау шешімдері, ҚР ҚНжЕ талаптарына сәйкес).
Жоспарлау
құрылымы
мен
көлемдік-кеңістіктік
ұйымдастырудыңЖасалған тапсырмалардан қорытынды шығару үшін альбом дайындау.
нормативтік ерекшеліктерін зерттеу.
Практикалық сабақ 7. Спорттық имараттарды талдау – спорттық кешен – 2
Зонирлеу сұлбасын, үй-жайлар құрамын сызу және алаң нормаларын жазу. сағат.
Формат А3.
3–4 студенттен тұратын топтық презентация.
Практикалық сабақ 4. Әкімшілік ғимараттың ерекшелігі мен мақсатынаПрактикалық сабақ 8. Ауруханалар мен емханалар типологиясы – 2 сағат.
сәйкес функционалды-кеңістіктік шешімін әзірлеу – 2 сағ.
Аурухана немесе емханаға арналған функционалдық-жоспарлау схемасын
Әкімшілік ғимараттың бір түрін таңдау.
сызу.
Функционалды қажеттіліктерді ескере отырып, ғимараттың графикалықҒимараттың негізгі элементтері мен сипаттамаларын ескеру: қабаттылығы,
сұлбасын немесе жоспарын әзірлеу.
жоспарлау құрылымы, функционалдық аймақтар, негізгі бөлімдер мен
Формат А3.
кабинеттер және т.б.
Алаң нормаларын жазу. Формат – А3.

5.

Жіктеу және негізгі талаптар
Қазіргі уақытта ғимараттарды пайдалану мақсатына қарай мынадай жіктеу
қолданылады
Мақсаты бойынша жіктеу
Құрылыстың негізгі талаптары оның мақсатына байланысты болады.
Қазіргі уақытта ғимараттардың келесі түрлері ажыратылады:
Мақсаты
Сипаттамасы
Азаматтық ғимараттар
Қосымша төмендегідей бөлінеді:
• Тұрғын үйлер — адамдардың ұзақ уақыт тұруына және демалуына арналған (дачалар, коттедждер,
көпқабатты үйлер, қонақ үй кешендері).
• Қоғамдық ғимараттар — уақытша болуға, белгілі бір әрекетті орындауға арналған: жұмыс істеу,
тамақтану, оқу (кеңселер, сауда орталықтары, кафе, мейрамханалар, оқу орындары және т.б.).
Өнеркәсіптік ғимараттар
Түрлі өндірістік процестерді жүргізуге арналған және қосымша төмендегідей бөлінеді:
• Өндірістік (цехтар).
• Қосалқы (қоймалар).
• Энергетикалық (трансформаторлық).
• Қоймалық.
Ауылшаруашылық
ғимараттар
Түрлі ауылшаруашылық жұмыстарын жүргізуге арналған: ауылшаруашылық өнімдерін сақтау, өңдеу,
жануарлар мен құстарды орналастыру.

6.

Қоғамдық ғимараттардың типологиясын зерттеу
сәулетшілер мен қала құрылысы мамандарына
қоғамның
қажеттіліктеріне
жауап
беретін
функционалды,
тиімді
және
әлеуметтік-мәдени
тұрғыдан маңызды ғимараттарды жобалауға мүмкіндік
береді.
Осы
кезеңде
студенттер
қоғамдық
ортаны
ұйымдастыру, қоғамдық ғимараттарды әртүрлі белгілер
бойынша жіктеу, қоғамдық ғимараттардың көлемдікжоспарлау
сұлбалары,
олардың
жобалауына
қойылатын талаптар жөнінде кешенді түсінік алады.

7.

Қоғамдық ғимараттар мен құрылыстардың
шамамен 400 түрі мен нұсқасы бар.
Өз кезегінде түрлер белгілі бір көлемдіккеңістіктік сұлбаларға ие типтерге бөлінеді.
Классификацияға ең кең таралған қоғамдық
ғимараттардың типтері енгізілген, оларды бөлу
үшін дәстүрлі кеңінен қолданылатын принцип –
олардың арналуы (функциясы) негізге алынады.

8.

1.
Мектепке дейінгі балалар мекемелерінің ғимараттары:
• жалпы, арнайы және сауықтыру түріндегі мектепке дейінгі балалар
мекемелері;
• балалар үйлері және мектепке дейінгі балалар үйлері;
• мектепке дейінгі мекемелер, бастауыш немесе негізгі мектеппен
біріктірілген.
2.
Оқу орындарының ғимараттары:
• жалпы білім беретін және мамандандырылған мектептер;
• жалпы білім беретін арнайы және санаторийлік мектеп-интернаттар;
• мектепаралық оқу-өндірістік комбинаттар;
• мектептен тыс мекемелер;
• кәсіптік-техникалық оқу орындары;
• жоғары оқу орындары;
• мамандардың біліктілігін арттыру институттары.
3.
Денсаулық сақтау және демалысқа арналған ғимараттар мен
құрылыстар:
• емдеу-профилактикалық мекемелер;
• санитарлық-профилактикалық мекемелер;
• сот-медициналық сараптама мекемелері;
• дәріхана мекемелері;
• санаторийлер және санаторий-профилакторийлер;
• демалыс және туризм мекемелері.

9.

4. Дене шынықтыру-сауықтыру және спорт ғимараттары мен құрылыстары:
ашық дене шынықтыру-спорт құрылыстары;
ғимараттар және жабық құрылыстар;
дене шынықтыру-спорттық және дене шынықтыру-сауықтыру кешендері.
5.
Мәдени-көрнекілік, демалыс және діни мекемелердің ғимараттары:
• көрнекілік ғимараттар (театрлар, концерт залдары, кинотеатрлар, цирктер);
• демалыс ғимараттары (клубтар, мәдениет және демалыс орталықтары және т.б.);
• мұражайлар мен көрмелер;
• кітапханалар;
• діни ғимараттар, құрылыстар мен кешендер.
6.
Сауда және қоғамдық тамақтану кәсіпорындарының ғимараттары:
• бөлшек сауда кәсіпорындарының ғимараттары;
• қоғамдық тамақтану кәсіпорындарының ғимараттары.
7.
Тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындарының ғимараттары:
• кешенді тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындары;
• моншалар, монша-сауықтыру кешендері;
• химиялық тазалау және кір жуатын орындар.

10.

8. Халықты әлеуметтік қорғау мекемелерінің ғимараттары:
• аумақтық әлеуметтік қызмет көрсету орталықтары;
• жалпы және арнайы типтегі интернат үйлері.
9. Ғылыми-зерттеу мекемелерінің, жобалау және қоғамдық
ұйымдардың, басқару мекемелерінің ғимараттары:
• ғылыми-зерттеу институттарының ғимараттары;
• жобалау және конструкторлық ұйымдардың ғимараттары;
• ақпараттық орталықтардың ғимараттары;
• басқару органдарының ғимараттары;
• қоғамдық ұйымдарға арналған ғимараттар;
• несие беру, сақтандыру және коммерциялық мақсаттағы ғимараттар.
Банктер мен банк қоймалары;
• мұрағат ғимараттары.
10. Жолаушыларға тікелей қызмет көрсетуге арналған көлік
ғимараттары мен құрылыстары:
• барлық көлік түрлерінің вокзалдары;
• жолаушыларға қызмет көрсету кеңселері мен көлік агенттіктері, билет
кассалары павильондары.

11.

11. Коммуналдық шаруашылыққа арналған ғимараттар
(өндірістік, қоймалық және көліктік ғимараттар мен
құрылыстардан басқа):
• қонақүй кәсіпорындарының, мотельдер мен
кемпингтердің ғимараттары;
• азаматтық рәсімдерге арналған ғимараттар, жерлеу
бюролары, крематорийлер;
• тұрғын үйді пайдалану мекемелерінің ғимараттары;
• қоғамдық дәретханалар.
12. Әр түрлі мақсаттағы үй-жайларды қамтитын
көпфункциялы ғимараттар мен кешендер.

12.

Қоғамдық
ғимараттардың
архитектуралық
типологиясы
әртүрлі
қоғамдық
мақсаттарға
арналған құрылыстарды қамтиды. Міне, қоғамдық
ғимараттардың
архитектуралық
типологиясы
туралы жалпы мәліметтер:
Функционалдық
арналуы:
Қоғамдық
ғимараттар
қоғамның
қажеттіліктерін қанағаттандыруға және белгілі бір қызметтерді ұсынуға
арналған. Оларға культтік, мемлекеттік, білім беру, мәдени, әлеуметтік,
спорттық, денсаулық сақтау және басқа да ғимараттар жатады.
Архитектуралық стиль: Қоғамдық ғимараттар әртүрлі дәуірлерге,
мәдени дәстүрлерге және көркемдік бағыттарға сәйкес келетін әртүрлі
архитектуралық стильдерді бейнелеуі мүмкін. Бұл классикалық, модернистік,
постмодернистік, заманауи және басқа стильдер болуы мүмкін.
Өлшемі мен ауқымы: Қоғамдық ғимараттар өз функциясына және
күтілетін келушілер санына байланысты әртүрлі өлшемдер мен ауқымдарға
ие болуы мүмкін. Бұл шағын жергілікті кітапханалар сияқты ғимараттардан
бастап, конференц-орталықтар немесе стадиондар сияқты ірі кешендерге
дейін болуы ықтимал.

13.

Архитектуралық композиция: Қоғамдық ғимараттар жоспар мен көлемде
әртүрлі түрде ұйымдастырылуы мүмкін. Бұл бір қабатты ғимарат, көпқабатты кешен,
бірнеше корпусты ғимарат немесе бірыңғай композициямен біріктірілген бірнеше
ғимараттан
тұратын
кешен
болуы
мүмкін.
Функционалдық жоспарлау: Қоғамдық ғимараттар өз мақсаттары мен
талаптарына сәйкес арнайы жобаланған үй-жайларға ие. Бұған аудиториялар, көрме
залдары, кабинеттер, жаттығу залдары, медициналық кабинеттер және басқа да
бөлмелер
жатады.
Экстерьер мен интерьер: Қоғамдық ғимараттар олардың функциясы мен
стилін бейнелейтін ерекше архитектуралық бөлшектерге, қасбеттерге және
интерьерлерге ие болуы мүмкін. Бұл ерекше қасбет дизайны, белгілі бір
материалдарды пайдалану, көркем элементтер мен интерьердегі декоративті
бөлшектер
болуы
ықтимал.
Ыңғайлылық пен қауіпсіздік: Қоғамдық ғимараттар пайдаланушылардың
ыңғайлылығы мен қауіпсіздігін ескере отырып жобалануы тиіс. Бұған кеңістікті дұрыс
жоспарлау, мүмкіндігі шектеулі жандарға қолжетімділік, эвакуация жүйелерінің
тиімділігі, өртке және басқа қауіпсіздік шараларына қарсы қорғау кіреді.
Тұрақтылық пен энергия тиімділігі: Қазіргі заманғы қоғамдық ғимараттар
барған сайын тұрақты жобалауға және энергия үнемдеуге бағдарлануда. Бұған
экологиялық таза материалдарды пайдалану, энергия үнемдейтін жарықтандыру және
ауаны баптау жүйелері, су мен энергияны үнемдеу шешімдері жатады.

14.

Қоғамдық ғимараттардың архитектуралық типологиясы қоғамның
өзгермелі қажеттіліктеріне сәйкес келу және заманауи архитектура мен
дизайндағы
трендтерді
бейнелеу
үшін
үнемі
дамып
отырады.
Қоғамдық ғимараттар мен құрылыстар олардың функционалдық
мақсаты мен пайдалану ерекшеліктеріне байланысты мамандандырылған
және әмбебап болып бөлінеді.

15.

Қоғамдық ғимараттар әртүрлі көлемдік-жоспарлық схемалар бойынша
ұйымдастырылуы мүмкін. Негізгілері төмендегідей реттелген түрде беріледі:
Анфиладалық (созылмалы): Бөлмелер бірінің артынан бірі тізбектеле
орналасады және сызықтық сквозной өтпемен байланысады.
Анфиладалық (орталықтандырылған): Тізбектеле орналасқан бөлмелер ішкі
кеңістіктің (атриум, зал сияқты) айналасында топтастырылады.
Галереялық: Жеке бөлмелерге кіру жалпы ашық горизонталды
коммуникациядан — галереядан жүзеге асырылады.
Дәріздік: Жеке бөлмелерге кіру жалпы жабық горизонталды коммуникациядан
— коридордан жүзеге асырылады. Ұяшықтар коридордың бір жағында немесе екі
жағында орналасуы мүмкін. Толық жабық горизонталды коммуникация болған жағдайда
бұл пассаж деп аталады.

16.

Коридорлы-сақиналы: Жеке бөлмелерге кіру жүзеге асырылатын
коридор тұйық құрылым түзеді. Коридор атриум, зал немесе бөлмелер
тобының айналасында ұйымдастырылуы мүмкін.
Коридорсыз (орталықтандырылған): Ғимараттың құрылымдық
элементтеріне (бөлмелер, бөлмелер топтары, залдар) кіру жалпы
коммуникациялық орталықтан, ықшам «өзек» түрінде шешілген кеңістіктен
жүзеге асырылады. Бұл үлестіруші вестибюль, зал немесе атриум болуы
мүмкін.
Залдық: Негізгі құрылымдық элемент – зал. Ішкі кеңістік ауқымды
болып, көбіне ірі аралықты жабындармен жабылады.
Павильондық: Бөлмелер немесе бөлмелер топтары бір аумақта
орналасқан жеке көлемдерде шешіледі.
Блоктық: Ғимараттың жеке бөліктері бір-біріне жапсарласады немесе
жылы өткелдер арқылы байланысады.

17.

Белгілі бір ғимараттың немесе имараттың көлемдік-жоспарлау
шешімінде
келтірілген
схемалардың
әртүрлі
үйлесімдері
қолданылуы мүмкін.

18.

19.

Барлық қоғамдық мекемелер мен ұйымдарды
қала құрылысы құрылымында халықты қамту
деңгейіне қарай шартты түрде төрт топқа
бөлуге болады:
бастапқы қызмет көрсету мекемелері (кір жуатын орындар, химиялық
тазалау, жөндеу шеберханалары, киім және аяқ киім тігу ательелері,
шаштараздар, дәріханалар, фотоательелер, балаларға арналған сүт
асханалары, жылдам тамақтану автоматтары (бистро) және т.б.);
күнделікті қолданылатын мекемелер (жоғары оқу орындары, колледждер,
лицейлер, мектептер, балалар ясли-бақшалары, азық-түлік дүкендері, әмбебап
дүкендер,
асханалар,
кітапханалар);
мерзімдік қолданылатын мекемелер (кафелер, мейрамханалар,
стадиондар, сауда орталықтары, пошта, телеграф, мәдениет үйлері, клубтар,
кинотеатрлар);
эпизодтық қолданылатын мекемелер (әкімшілік мекемелер мен қоғамдық
ұйымдар, театрлар, мұражайлар).

20.

Нормативтік қолжетімділік радиустарына (оған дейінгі жаяу жүргіншілер жолының ұзындығы)
байланысты қоныстану жүйесінде мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетулер үш сатылы жүйе
бойынша жүзеге асырылады:
1. бастапқы тұрғын тобы (квартал),
2. микроаудан,
3. аудан (қала).
Қызмет көрсетудің бірінші сатысы – радиусы 150–200 м қолжетімділігі бар және 1
000–2 500 адамға есептелген бастапқы тұрғын тобын қамтиды. Бұл блокқа бірінші қажеттілік
мекемелері мен кәсіпорындары (бірінші және екінші топ мекемелері – кір жуу және химиялық
тазалау қабылдау орындары, жөндеу шеберханалары, дәріханалар, жинақ банктері және т.б.)
кіреді.
Қызмет көрсетудің екінші сатысы – радиусы 300–500 м қолжетімділігі бар, 9–25
мың адамға есептелген мекемелерді қамтиды. Бұл блокқа бірінші, екінші және ішінара үшінші
топ мекемелері (универсамдар, мектептер, балабақшалар) кіреді.
Қызмет көрсетудің үшінші сатысы – аудандық қызмет көрсету орталығы. Оның
құрамына мерзімді және эпизодтық пайдаланылатын үшінші және төртінші топ мекемелері
(театрлар, мұражайлар, пошта, телеграф және т.б.) кіреді.

21.

Функционалдық әмбебаптылығы бойынша
ғимараттар төрт түрге жіктеледі:
бірфункциялы мақсаттағы үйлер (театрлар,
цирктер, мектептер және т.б.);
көпқырлы пайдалануға арналған ғимараттар
(сарайлар, спорт кешендері және т.б.);
жылдам түрлендіруге бейімделген әмбебап
ғимараттар (кино-концерттік, спорт-көріністік
нысандар, көпфункциялы залдары бар мәдениет
үйлері);
блокталған ғимараттар, онда әртүрлі
мекемелер орналастырылады (тұрғын ауданның,
ауылдың барлық қызметтерін біріктіреді — соның
ішінде көрермен залы, кітапхана, тұрмыстық
қызмет көрсету комбинаты, дүкен және т.б.).

22.

Құрылыс тәсілдеріне қарай ғимараттар жеке (жоғары
дәрежелі нысандар) және типтік (жаппай салынатын
ғимараттар) жобалар бойынша тұрғызылады.
Капиталдылығы бойынша қоғамдық ғимараттар
тоғыз топқа бөлінеді.
Капиталдылық топтары мен ұзақмерзімділік
дәрежелері кестеде көрсетілген.

23.

Қоғамдық
ғимараттардың
класы
олардың
ұзақмерзімділігіне, өртке төзімділік дәрежесіне және
пайдалану талаптарына байланысты анықталады.

24.

Қоғамдық ғимараттардың көлемді-жоспарлық шешімдері көптеген
факторларға байланысты анықталады:
• функционалдық мақсатына,
• сыйымдылығына,
• құрылыстағы қалақұрылыстық мәніне,
• табиғи-климаттық,
• ұлттық-тұрмыстық ерекшеліктеріне.
Қоғамдық ғимараттардың кеңістік ұйымдастырылуын және өлшемдерін
айқындайтын бастапқы фактор – ол ғимарат салынған функционалдықтехнологиялық процесс болып табылады.
Қоғамдық ғимараттардың топтары мен түрлерінің көптүрлілігіне қарамастан,
олардың көлемді-жоспарлық ұйымдастырылуы бірнеше типтік схемаларға
келтіріледі:
• ғимарат ішіндегі үй-жайлардың композициясы – ұяшықты, залды, аралас
(комбинацияланған);
• бас жоспардағы ғимараттардың композициясы – центрлік-сығымды, сызықтық,
блоктық, павильондық;
• жоспардың құрылымы – симметриялы, асимметриялы, көркемдік.

25.

Схемалар қоғамдық ғимараттар жоспарларының
композициялық құрылысын көрсетеді:
а–д — ғимарат ішіндегі үй-жайлардың компоновкасы;
е — бас жоспардағы ғимараттардың компоновкасы;
ж — жоспарлардың құрылысы;
1 — дәліздік жоспарлау;
2 — дәлізсіз жоспарлау;
3 — анфиладалық жоспарлау;
4 — центрлі-сығымды;
5 — сызықтық;
6 — блоктық;
7 — павильондық;
8 — симметриялы;
9 — асимметриялы;
10 — көркемдік.

26.

Қоғамдық ғимараттардың негізгі ерекшелігі –
адамдардың жаппай әрі бір мезгілде көптеп болуы.
Мұндай ғимараттардың үй-жайларын жаппай пайдалану
олардың қысқа уақытта үлкен адам ағымын ұйымдасқан
түрде қабылдау, қызмет көрсету және таратуға
бейімделген арнайы үй-жайларды қарастыруды талап
етеді.
Функционалдық мақсаты бойынша үй-жайлар негізгі, қосалқы, қызмет
көрсетуші, коммуникациялық және техникалық болып бөлінеді

27.

Негізгі үй-жайлар қоғамдық ғимараттардың негізгі мақсатын
айқындайтын процестерді жүзеге асыруға арналған. Оларға
әкімшілік
ғимараттардың
кеңселік
үй-жайлары,
оқу
орындарының сыныптары мен аудиториялары, медициналық
мекемелердің палаталары мен кабинеттері, көрермен
залдары және т.б. жатады.
Негізгі үй-жайлардың басты функциясына
байланысты оларға олардың негізгі мақсатына сәйкес
талаптар қойылады (көрермен залдары үшін – жақсы
көрінуі мен естілуі, кеңселер, мектеп сыныптары мен
оқу орындарының аудиториялары үшін –
жарықтандырылуы мен қолайлылығы және т.б.).

28.

Көмекші үй-жайлар қоғамдық ғимараттарда жүретін
негізгі процестердің орындалуын қамтамасыз ету
үшін қажет, бірақ олардың негізгі мақсатын
айқындамайды.
Бұларға
театрлар
мен
кинотеатрлардың
фойелері
мен
кулуарлары,
әкімшілік ғимараттардың конференц-залдары, сауда
кәсіпорындарының көрме және демонстрациялық
залдары жатады.
Қызмет көрсетуші үй-жайлар ғимаратта жүзеге
асырылатын негізгі функционалдық процеске
тікелей қатысы жоқ, бірақ олар санитария,
гигиена және жайлылық талаптарына сәйкес
қажет (кіреберіс тобы, буфеттер, санитарлық
тораптар).

29.

Кіру тобына тамбурлар, вестибюльдер, киім ілетін
орындар кіреді және олар негізгі, қызметтік және қосалқы үйжайларға
бөлінеді.
Негізгі
кіреберіс
ғимараттың
ұйымдастырушы торабын құрайды. Әдетте бір негізгі
кіреберіс қарастырылады, бірақ келушілер саны көп
ғимараттарда (ірі әмбебап дүкендер, спорт кешендері) әр
секторға
жеке
кіреберістер
жобаланады.
Қызметтік
кіреберістер қызмет көрсетуші персоналға, әртістерге,
спортшыларға арналған.
Тамбурлар ғимарат ішіне суық сыртқы
ауаның енуін болдырмауға арналған жылулық
шлюздер болып табылады. Тамбурлар әдетте
ғимаратқа кіріктіріліп жасалады, кейде бөлек
жалғама түрінде де орындалады. Тамбурдың
тереңдігі есіктердің еркін ашылып-жабылуына
жеткілікті болуы тиіс.
Эвакуация талаптарына сәйкес барлық
есіктер сыртқа қарай ашылуы керек. Сондай-ақ
айналмалы, тербелмелі және әр жаққа сырғымалы
есіктері бар тамбурлар да қарастырылады.
Тамбурдың тереңдігі кемінде 1,2 м болуы қажет, ал
ені есік ойықтарының енінен әр жағынан кемінде
0,15 м артық болуы тиіс.

30.

Вестибюль — қоғамдық ғимаратқа кірген келуші ең
алдымен өтетін бірінші тарату кеңістігі. Дәл осы
жерден ғимараттың ішкі кеңістігі ашылады. Мұнда
көбіне көлденең және тік коммуникациялық ағымдар
тоғысады. Жоспарлау жағынан вестибюльді шағын зал
түрінде орындайды. Оның ішінде гардероб, анықтама
қызметтері, сауда дүңгіршектері орналастырылады.
Вестибюльдің (гардеробпен қоса) ауданы бір
мезетте есептік келушілер санымен толық
толтырылатын
ғимараттарда
(театрлар,
кинотеатрлар, спорт және концерт залдары) бір
адамға 0,25–0,30 м² шегінде болуы тиіс; ал
келушілер ағыны біркелкі болатын ғимараттарда
(емханалар, мұражайлар, көрме залдары) — бір
адамға 0,18–0,20 м².

31.

Вестибюль — бұл ғимараттың кіреберісіндегі шағын үй-жай,
ол сыртқы кеңістіктен ішке өтуге қызмет етеді. Әдетте бұл —
келушілерді қарсы алатын бірінші элемент. Вестибюль
утилитарлық функция атқара алады, мысалы, гардеробты
немесе қауіпсіздік аймақтарын орналастыру үшін.
Фойе (фр. foyer) — әдетте театрға, кинотеатрға немесе басқа
мәдени мекемеге кіреберістегі кеңістік. Ол көрермендердің ісшараға дейін немесе кейін күтуі мен демалуы үшін, сондай-ақ
антракт кезінде адамдардың жиналуы үшін қызмет етеді.
Фойе көбіне сәндік безендіріледі және гардеробтармен, билет
сатылатын орындармен және басқа да қолайлылықтармен
жабдықталуы мүмкін.
Холл — бұл кез келген ғимараттағы (тұрғын, қоғамдық
немесе коммерциялық) үлкен орталық үй-жай немесе
вестибюль үшін қолданылатын жалпы ұғым. Тұрғын үйлерде
холл кездесу орны немесе кіреберіс аймақ ретінде, ал
қоғамдық ғимараттарда — адамдар ағынын ғимараттың
әртүрлі бөліктеріне тарату үшін қызмет етеді.

32.

Коммуникациялық
үй-жайлар
көлденең
(бір
қабаттағы бөлмелерді байланыстыратын дәліздер,
галереялар, өтпелер) және тік (әртүрлі қабаттағы
бөлмелерді
байланыстыратын
баспалдақтар,
пандустар, лифтілер, эскалаторлар) болып бөлінеді.
Олар
қиылысып,
коммуникациялық
тораптарды
(вестибюльдер, холлдар, кулуарлар) құрайды.
Театрдағы
кулуарлар
—
бұл
көрермен залынан тыс орналасқан
бейресми,
жартылай
жабық
аймақтар. Оларға дәліздер, фойе
немесе басқа да кеңістіктер жатады.
Бұл жерлерде көрермендер антракт
кезінде сөйлесе алады, сондай-ақ
әртістер мен театр қызметкерлері
сахнадан тыс әңгімелесе алады.

33.

Қоғамдық ғимараттың функционалдық мақсатына
байланысты санитарлық тораптарға темекі шегетін
бөлмелер, дәретханалар, қолжуғыштар, душ бөлмелері,
жуынатын бөлмелер жатады.
Олар ғимараттың негізгі нүктелерінде — баспалдақ
торларының, вестибюльдердің жанында, бірақ
адамдардың ең алыс орналасқан орнына дейін 75 м-ден
аспайтын қашықтықта орналастырылады.
Пайдалану сипатына қарай санитарлық тораптарды екі
топқа бөлуге болады:
• бүкіл уақыт ішінде біркелкі қолданылатын (әкімшілік
ғимараттар, ауруханалар, оқу орындары, көрме залдары
мен мұражайлар және т.б.);
• тек қысқа үзілістерде қолданылатын (театрлар,
кинотеатрлар, спорт залдары және т.б.).
Санитарлық торап шлюзден тұрады, онда қолжуғыштар,
темекі шегетін бөлмелер және кабиналар мен
писсуарлармен жабдықталған қоғамдық дәретханалар
орналасады.
Примеры планировки санитарных узлов в
общественных зданиях и сооружениях:
а — әкімшілік және оқу ғимараттарында;
б — көрермен залдарында;
I — спортшылар үшін;
II — көрермендер үшін;
1 — дәретхана бөлмесі;
2 — темекі шегетін орын.

34.

Техникалық үй-жайлар инженерлік жабдықтар
мен қондырғыларды орналастыруға арналған.
Олар әдетте жертөлелерде, бірінші қабаттарда
немесе арнайы бөлінген техникалық қабаттарда,
кейде бөлек ғимараттарда (қазандықтар)
орналастырылады.

35.

Практикалық сабақ 2
Тақырыбы: Қоғамдық ғимараттар мен құрылыстардың
жіктелуін зерделеу.
Тапсырма:
Қоғамдық ғимараттардың классификациясын қарастыру.
Бір көлемді-жоспарлау схемасына мысал таңдау
(функциясы, жоспары, көлемі).
Жұмысты үлгі-шаблонға сәйкес рәсімдеу.
Формат:
1 цифрлік А3 форматы.
Композициялау, түрлі түсті басып шығару, қатты
қағазға (жылтыр немесе матовый) шығару қажет.

36.

Узким!
Выполнил: ст.гр.АЖиОЗ 21-1 ФИО
Руководитель: должность ФА Фамилия И.О.

37.

Орындалған жұмыстардың мысалдары
Цифрлік Формат - 1
Аңдатпаіске асырылған
ғимараттың
атауы мен қаласы
– міндетті түрде!

38.

қабаттар бойынша көбірек
сызбалар қажет болуы мүмкін.

39.

Ресурстар мен дереккөздер
1
Оқытушы қашықтан немесе аралас форматтағы оқуға
көшкен жағдайда тиісті техникалық дайындыққа ие болуы керек
(компьютермен, үздіксіз интернетке қосылған ноутбукпен
жабдықталуы).
Оқытушыға келесі ресурстарға тегін қолжетімділік беріледі:
электронды кітапхана КАБИС http://lib.kau.kz/kazgasa/
Республикалық жоғары оқу орындары арасындағы электронды
кітапхана http://rmebrk.kz/
2
3
Негізгі әдебиеттер
1.
Нойферт Э. Н. Құрылыс жобалау: неміс тілінен аударма. Қырық
бірінші басылым, қайта өңделген және толықтырылған. М.:
«Сәулет-С» баспасы, 2017. 600 б.
2.
Ахметова А.Т., Сәулеттік типология. Оқу құралы. Алматы:
ҚазҒАСА, 2023. 80 б.
3.
И. А. Синянский, Н. И. Манешина, Ғимараттардың типологиясы,
РФ, Мәскеу 2014, 288 б.

40.

Қосымша әдебиеттер
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
В.Д. Какорин, Д.С. Карпықова, Т.В. Какорина. Сәулетлық типология, 2-бөлім (Ғимараттар мен
құрылыстар типологиясы). Қазақстан: Алматы, 2008. 113 б. ISBN 9965-480-27-3.
Попова Д.Д. Тұрғын және қоғамдық ғимараттардың типологиясы, 1-бөлім «Тұрғын ғимараттар». Ресей:
Мәскеу, 2020. 14 б.
Попова Д.Д. Тұрғын және қоғамдық ғимараттардың типологиясы, 2-бөлім «Қоғамдық ғимараттар».
Ресей: Мәскеу, 2020. 14 б.
С.Г. Змеул, Б.А. Маханько. Ғимараттар мен құрылыстардың сәулеттік типологиясы. Мәскеу: Сәулет-С,
2004. 240 б. ISBN 5-9647-0050-0.
Тұрғын ғимараттарды сәулетлық жобалау / М.В. Лисициан, В.Л. Пашковский, З.В. Петунина және басқ.;
ред. М.В. Лисициан, Е.С. Пронин. Мәскеу: Сәулет-С, 2006. 488 б.
Қоғамдық ғимараттар мен құрылыстарды сәулетлық жобалау. Ред. Рожин И.Е., Урбах А.И. Мәскеу:
Стройиздат, 1995.
Демидов С., Фисенко А. Өнеркәсіптік кәсіпорындарды сәулетлық жобалау. Мәскеу: Стройиздат, 1984.
Шерешевский И.А. Өнеркәсіптік ғимараттар мен құрылыстарды жобалау: ЖОО-ға арналған оқу құралы.
Мәскеу: Сәулет-С, 2016. 168 б.

41.

2-дәріс бойынша тексеру тестіне сілтеме
(Міндетті түрде АТӘ және тобыңызды енгізіңіз)