№2 рельеф

1. Жер бедерінің типтері. Еуразияның қазіргі жер бедерін қалыптастырушы процестері. Геоморфологиялық аудандастыру.

2.

3.

4. Жер бедерінің жалпы сипаттары

•Еуразия жер бетінің теңіз деңгейінен орташа биіктігі – 840 м.
Таулар мен таулы үстірттер материк аумағының шамамен
65%-ын алып жатыр.
•Еуразияда планетаның ең биік шыңы – Джомолунгма тауы
(8848 м) орналасқан.
•Ең төмен нүктесі – Өлі теңіз – 425 (405) м.
•Ең терең көл – Байкал көлі, тереңдігі 1642 м.
•Жер шарындағы құрлықтағы ең терең жарылым – Байкал
көлінің қазаншұңқыры (–1637 м).
•Ең ірі тау жүйесі – Тибет.

5.

6.

7. Жер бедерінің жалпы сипаттары

•Еуразияда планетадағы ең кең жазықтар және ең
ұзын тау жүйелері орналасқан.
•Оның жер бедерінің басты ерекшелігі – алуан
түрлілігі. Бұл ішкі және сыртқы жер бедерін
қалыптастырушы процестердің өзара
әрекеттесуінің нәтижесі.

8.

9.

Орталық Азия таулары
Қытай таулары
Оңтүстік Сібір таулары

10. Рельефтің қалыптасуы

Эндогендік процестер – кайнозой эрасындағы жер қыртысының көтерілуі
мен төмендеуі:
• төмендеулер материктің көптеген шеткі бөліктерін су басуына және
аралдардың (мысалы, Британ аралдарының) оқшаулануына әкелді.
• көтерілу процестері тек жас қатпарлы аймақтарды ғана емес, көптеген
ежелгі құрылымдарды да қамтыды (Алдыңғы Азия таулы қыраттары,
Памир, Тибет).
• Орташа биіктіктегі таулар – Орал, Орталық Еуропа, Скандинавия
таулары қайта жаңғыруға ұшырады.
Сондықтан Еуразияда биіктігі жоғары аумақтар көп және ең биік тау
жүйелері – Гималай, Қарақорым, Гиндукуш, Тянь-Шань орналасқан.
Олардың шыңдарының биіктігі 7000–8000 м-ден асады.

11.

Экзогендік процестер:
• Жер беті сулары әрекетінің ең
белгілі нәтижесі — өзен
аңғарлары. Олардың әсерінен
таулардың беткейлері шатқалдар
мен каньондар арқылы
тілімденген, ал үстірттердің беті
террасалармен бөлінген. Өзен
шөгінділерінен — аллювийден —
Еуразияның ірі жазықтары: Ұлы
Қытай жазығы, Үнді-Ганг
жазығы, Месопотамия жазығы,
Батыс Сібір жазығы
қалыптасқан.
Декан таулы үстрті

12.

• Эолдық жер бедері пішіндері
(құм төбелер мен бархандар) шөлді
ішкі аудандарда жиі кездеседі. Атап
айтқанда, Орталық Азияда
саңырауқұлақ, арка, бағана және
әртүрлі ерекше пішіндегі жартастар
кездеседі.
Эолдық арка. Кольцо тауы.
Кисловодск қ. маңы

13.

• Карсттық жер бедері пішіндері —
карсттық пішіндердің көптеген
түрлері (карсттық шұңқырлар,
табақша тәрізді ойыстар, құдықтар,
шахталар және т.б.) кездесетін
классикалық аймақтар — Жерорта
теңізі маңы, Кавказ, Қырым, ТяньШань, Оңтүстік-Шығыс Азия.
• Жер бетіне жақын орналасқан
әктас жыныстары тау
жыныстарының қалыңдығына сіңіп
өтетін сумен ериді. Соның
нәтижесінде жер бетінде түбі
көрінбейтін терең шұңғымалар, ал
жердің терең қабатында
сталактиттер мен сталагмиттерден
тұратын үңгірлер пайда болады.

14.

• Қатты нөсер жаңбырлар кезінде
уақытша су ағындары әсерінен
жыралар мен сайлардың қалың
желісі қалыптасады. Борпылдақ
тау жыныстарынан құралған
жазықтар бэдлендтерге
айналады.

15. Рельеф формалары

Ежелгі мұз басудың нәтижелері:
• Скандинавия түбегінің тілімденген жағалаулары — мұздықтардың
әрекеті нәтижесінде қалыптасқан Скандинавия фьордтары.
• Арктиканың мұз құрсауындағы жағалаулары
• Ішкі теңіздердің лимандары
• Ганг пен Ленаның алып атыраулары
• Қиыр Шығыс теңіздерінің тік жағалаулары
• Үнді мұхитының азиялық қайраңындағы маржан жағалаулары.

16.

Шетелдік Еуропаның физикалық-географиялық
аудандастырылуы
1. Солтүстік Еуропа
(1 – Шпицберген; 2 – Исландия; 3 – Фенноскандия);
2. Орта Еуропа
(1 – Орта Еуропа жазығы; 2 – Герциндік Еуропа; 3 –
Британ аралдары; 4 – Альпі-Карпат елі);
3. Жерорта теңізі маңы
(1 – Пиреней түбегі; 2 – Апеннин түбегі; 3 – Балқан
түбегі).

17.

Шетелдік Еуропа аумағында
бір-бірімен солтүстіктен
оңтүстікке қарай кезектесіп
орналасқан 4 ірі
орографиялық белдеу
байқалады:
1.Фенноскандияның
жазықтары мен қыраттары.
2.Орта Еуропа жазығы.
3.Орталық Еуропаның
орташа биіктіктегі таулары.
4.Оңтүстік бөлігіндегі Альпі
тауларының биік және
орташа биіктіктегі таулары.

18.

• Морфоқұрылымдық және морфомүсіндік
ерекшеліктеріне қарай Еуропада 8
морфоқұрылымдық аймақ бөлінеді:
• 1) Исландия,
• 2) Фенноскандия, Британ аралдарының, Шпицберген
архипелагы мен Франц-Иосиф Жерінің таулары,
• 3) Фенноскандияның жазықтары,
• 4) Орта Еуропа жазығы,
• 5) Герциндік Еуропаның таулары мен жазықтары;
• 6) Оңтүстік Еуропа,
• 7) Шығыс Еуропа жазығы;
• 8) Орал тау белдеуі.

19. Рельеф

Морфоструктуралар, яғни рельеф, аумақтың құрылымы Еуропаның
тектоникалық құрылысына тікелей байланысты.
Рельефтің ең ірі формалары — жазықтар, үстірттер, тау жүйелері.
1. Докембрийлік платформа және эпигерциндік платформаның
синеклизалары; Фенноскандия мен жазық Еуропаның жазықтықты рельеф
белдеуі;
2. Каледондық және герциндік құрылымдар, қайта көтерілген немесе
жасарған құрылымдар: Фенноскандияның, Британ аралдарының және
Орталық Еуропаның блокты және қатпарлы-блокты орта таулары мен
үстірттері;
3. Альпілік жастағы жас құрылымдар: Еуропаның оңтүстігіндегі қатпарлы
биік таулар мен орта таулар.
4. Рельеф қалыптасуының ең жаңа кезеңі, сонымен қатар, Орталық
Еуропа жазығының негізінде ірі әрі өте белсенді шөгу аймақтарының және
Альпілік пен Жерорта теңіздік Еуропаның тауаралық және тауалды
ойыстарындағы аккумулятивтік жазықтардың қалыптасуымен қатар жүрді.

20.

Жалпы алғанда, Шетелдік Еуропа аумағында ең жоғары
дәрежедегі (геотектура) морфоқұрылымдардың 3
типі ажыратылады:
1.Платформалардың жазықтары
2.Орогендік аймақтардың таулары
3.Өтпелі аймақтардың морфоқұрылымдары
Мысал:
Платформалардың жазықтары → Қалқандардың
құрылымдық-денудациялық жазықтары →
•Кристалдық жыныстардағы цокольдік жазықтар →
мұздық экзарациялық пішіндер мен өзен эрозиясы
кешенімен;
•Ішкі ойыстардың жазықтары → мұздық пішіндер
кешені бар борпылдақ шөгінділердегі аккумулятивтік
ойпаттар.
Рябчиков, 83–90-беттер.

21.

22.

23.

Экзарациялық жер бедері
Жамылғы мұздықтар қалыптастырған
экзарациялық жер бедері. Қалыңдығы мен
салмағының едәуір болуына байланысты
мұздықтар
қуатты экзарациялық жұмыс
.
атқарды. Көптеген жерлерде олар топырақ
жамылғысын түгелдей және борпылдақ
шөгінділердің астын ішінара жойып, түпкі тау
жыныстарында терең ойыстар мен жыралар
түзді.
Мұздықтардың
аккумулятивтік әрекеті
шөгілген мореналардың және
олармен генетикалық тұрғыдан
тығыз байланысты
флювиогляциалдық
шөгінділердің қалыптасуынан
көрінеді.
Исландия
Исландия аралы — генетикалық тұрғыдан
Еуразия материгінен алшақ орналасқан және
мұхит суының үстіне көтеріліп тұрған,
жанартаулық шығу тегі бар Орта мұхит
жотасының бір бөлігі болып табылады.
Жер бетінің пішіндері — сөнген және әрекет
етуші жанартаулардың конустарымен
күрделенген үстірттер. Сонымен қатар,
Исландия — ежелгі және қазіргі қар басу
үдерістері қарқынды жүретін аймақ.
Морфоқұрылымның негізгі типі —
жанартаулық сатылы үстірттер.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.жанартаулық;
2.экзарациялық таулы-мұздықтық;
3.аккумулятивтік таулы-мұздықтық.
Ең ірі әрекет етуші жанартаулары — Гекла,
Лаки, Катла, ал елдің ең биік нүктесі —
Хваннадальсхнукюр (2119 м). Жер бетінің
көп бөлігі мұздықтармен жабылған, олардың
ең ірісі — Ватнайёкюдль (8400 км²), ол
планетадағы көлемі бойынша үшінші ірі
мұздық болып табылады.

24.

Фьельдтер (норвегше, жекеше түрі — fjell)
— Скандинавия түбегіндегі мұз басуға дейінгі
тегістелу және мұздықтардың қажап-тілу
іздері бар тау массивтері.
Фьельдтердің беткі қабаты тундралық
өсімдіктер мен мұздықтар басқан жайпақ
қыраттардың және көптеген көлдер мен
батпақтар орналасқан ойыстардың
кезектесуінен тұрады.
• Фенноскандия, Британ аралдарының,
Шпицберген архипелагы мен ФранцИосиф Жерінің таулары.
Фенноскандия таулары немесе Скандинавия
тауларының төбелері тегіс, көбінесе
батпақты болып келеді, оларды
фьельдтер деп атайды.
Таулардың батыс беткейлері — тік,
фьордтармен және өзен аңғарларымен
қатты тілімденген, ал шығыс беткейлері —
жайпақ. Аралдардағы таулар биіктігі
жағынан Скандинавия тауларынан аласа
және дизъюнктивті қозғалыстардың әсерінен
жеке блоктарға қатты бөлшектенген.
Скандинавия тауларында және аралдардың
тауларында ежелгі және қазіргі мұздықтық
жер бедері пішіндері кең таралған.
Морфоқұрылымның негізгі типі — қайта
жаңғырған блокты және қатпарлы-блокты
орташа биіктіктегі таулар.
Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.экзарациялық таулы-мұздықтық,
2.аккумулятивтік таулы-мұздықтық,
3.эрозиялық.

25.

• Фенноскандияның жазықтары
• Фенноскандияның жазықтарына
қуаты аз борпылдақ шөгінділердегі
жазық батпақты ойпаттар,
кристалдық тау жыныстарындағы
аласа жазықтар және кристалдық тау
жыныстарындағы қыраттар жатады.
• Олардың барлығы Балтық
қалқанының кристалдық
докембрийлік іргетасында ұзақ
уақытқа созылған пенеплендену
нәтижесінде қалыптасқан.
• Морфоқұрылымның негізгі
типтері:
• 1) аккумулятивтік қабатты ойпаттар,
• 2) цокольді ойпаттар,
• 3) цокольді қыраттар мен үстірттер.
• Морфомүсіннің негізгі типтері:
• 1) мұздық-экзарациялық,
• 2) мұздық-аккумулятивтік,
• 3) сулы-мұздық аккумулятивтік,
• 4) өзендік-эрозиялық.

26.

• Орта Еуропа жазығы.
• Бұл жазық жас Батыс Еуропа
платформасының шөгінді
жыныстарында қалыптасқан және
беті тегіс немесе белесті, солтүстікке
қарай аздап көлбеу келген ойпатты
жазықтар кешенінен тұрады.
Жағалауда дюналар кең таралған.
Бүкіл аумақта мореналық жоталар
мен төбелер, зандрлық жазықтар
кездеседі.
• Морфоқұрылымның негізгі
типтері:
1.аккумулятивтік қабатты
(пластовые) жазықтар,
2.аккумулятивтік-денудациялық
қабатты жазықтар,
3.денудациялық қабатты жазықтар.
• Морфомүсіннің негізгі типтері:
1.мұздық-аккумулятивтік,
2.сулы-мұздық аккумулятивтік,
3.өзендік эрозия және аккумуляция,
4.теңіздік эрозия және аккумуляция.

27.

Герциндік Еуропаның орта таулары мен жазықтары.
Оның құрамына Орталық Еуропаның қайта жасарған
қатпарлы-блокты және блокты таулары (Вогездер,
Шварцвальд, Рейндік Сланецті таулары және т.б.) кіреді.
• Сондай-ақ платформалық синеклизаларға (Париж,
Швабия-Франкония және Тюрингия бассейндері) сәйкес
келетін биік жазықтар, сонымен қатар тауаралық
грабендер орнындағы ойпаттар (Жоғарғы Рейн ойпаты,
Прага ауданындағы Полаб ойпаты — ол арқылы Лаба
өзені ағады) және тау бөктеріндегі иілімдердегі ойпаттар
(Гаронна ойпаты), сондай-ақ Пиреней түбегіндегі Орталық
Кордильера мен Кастилия таулары кіреді. Орталық
Еуропаның орта тауларына тән ерекшелік — төбелерінің
тегіс немесе күмбез тәрізді болуы және беткейлерінің тік,
қатты эрозияға ұшырауы.
• Морфоқұрылымның негізгі типтері:
• 1) қайта жасарған қатпарлы-блокты және блокты орташа
биіктіктегі таулар,
• 2) денудациялық қабатты жазықтар,
• 3) тауаралық және тау бөктеріндегі иілімдердің
аккумулятивтік қабатты жазықтары.
• Морфомүсіннің негізгі типтері:
• 1) таулы эрозиялық-денудациялық,
• 2) таулы гравитациялық,
• 3) таулы-мұздықтық,
• 4) эрозиялық,
• 5) карстық.

28.

• Оңтүстік Еуропа.
• Еуропаның оңтүстігін Альпілік Еуропа деп
аталатын аймақ алып жатыр.
• Бұл — альпілік орогенез нәтижесінде
қалыптасқан биік және орташа биіктіктегі тау
жүйелері: Альпі, Пиреней, Апеннин, Балқан
таулары, Карпат, Қырым таулары.
• Альпілердің геологиялық құрылымында
литологиялық құрамы әртүрлі үш белдеу
ажыратылады.
• 1) Орталық бөлігінде кристалдық белдеу
орналасқан, оның солтүстігінде — әктасты, ал
оңтүстігінде — флишті белдеу орналасқан.
Олардың әрқайсысының өзіндік
морфологиялық ерекшеліктері бар.
• 2) Кристалдық белдеуге альпілік таулымұздықтық жер бедерінің типтік пішіндері тән:
сүйір шыңды тау төбелері, тілімденген
қырқалар, тік беткейлер, карлар, трогтар.
• 3) Солтүстік әктасты белдеуге карстық және
эрозиялық жер бедерінің көптеген пішіндері
тән. Флишті белдеудің жоталары
қырқаларының жұмсақ, толқынды пішіндерімен
және жайпақ беткейлерімен ерекшеленеді.

29.

Еуразия морфоқұрылымдарының түрлері:
• 1. Цокольді және қабатты платформалық жазықтар. Олардың жер
бедерінің қалыптасуында теңіздік және континенттік жағдайларда ұзақ уақыт
бойы жүрген денудация және аккумуляция үдерістері негізгі рөл атқарады.
Жер бедерінің бұл түріне Фенноскандия қалқаны, Еуропа, Батыс Сібір
жазықтары, сондай-ақ Орталық, Шығыс және Оңтүстік Азия жазықтары
жатады, олар егжей-тегжейлі аймақтық талдау кезінде одан да ұсақ
бөліктерге жіктеледі.
• 2. Блокты үстірттер мен таулы қыраттар. Морфоқұрылымдардың бұл
түрі материктің еуропалық бөлігінде Скандинавия мен Шотландияның
каледондық көтерілімдерімен, ал азиялық бөлігінде Орта Сібір, Арабия,
Үндістан және басқа да үстірттермен көрсетілген.
• 3. Қатпарлы-блокты таулар мен қыраттар. Оларға Орталық Француз
және Чех массивтерінің көтерілімдері, герциндік кезеңде қайта жаңғырған,
эпиплатформалық Орал таулары — батыс беткейі жайпақ, ал шығыс беткейі
тік болып келеді; орташа биіктіктегі жоталары мен тектоникалық ойыстары
бар Колыма қыраты; биік жоталармен қоршалған, әртүрлі биіктікте көтерілген
ежелгі пенеплендер түріндегі Алтай-Саян таулы өлкесі; кайнозойлық
қатпарлану кезінде әртүрлі биіктікке блоктар түрінде көтерілген (кей
жерлерде төмен түскен) палеозойлық пенепленді білдіретін Тянь-Шань және
Памир-Алай жүйелері (сырттар) жатады. Шетелдік Азияда макрорельефтің
бұл түріне Үндіқытай түбегіндегі және Қытай Халық Республикасындағы
ежелгі ортаңғы массивтер (Шань қыраты, Корат үстірті) жатады.

30.

• 4. Қатпарлы және блокты-қатпарлы альпілік орта таулар мен биік
таулар. Оларға Пиреней, Альпі, Карпат, Қырым-Кавказ тау белдеуі, кең
ауқымды үшіншілік лавалық жамылғылары бар Чукотка және Камчатканың
жанартаулық конустары орналасқан Қиыр Шығыстың таулы аймақтары жатады.
Шетелдік Азияда макрорельефтің бұл түріне Гиндукуш, Қарақорым, Гималай
және Үндіқытайдың батыс бөлігіндегі таулар жатады.
• 5. Блокты және қатпарлы-блокты таулар. Еуропада оларға Рила-Родоп
таулары, ал Азияда ежелгі пенепленнің әртүрлі биіктікте орналасқан
блоктарынан және оларды қоршап жатқан альпілік жоталардан тұратын
Алдыңғы Азия таулы қыраттары; Витим қыраты және Забайкальенің оңтүстікбатыс бөлігі жатады.
• Тибет қыратының ауқымдылығымен және биіктігімен (4500–4600 м) ғана
емес, сонымен қатар қыраттың ішкі бөлігінде көптеген субендік бағытта
созылған аласа жоталардың болуымен де ерекшеленетінін ерекше атап өткен
жөн. Тибет қыратының жоғарғы палеозойлық және мезозойлық блоктарын
альпілік қатпарлану кезінде көтерілген (Гималай, Қарақорым) немесе өзгеріске
ұшыраған (Куньлунь) аса биік тау жүйелері қоршап жатыр.
• 6. Аккумулятивтік және қабатты тауаралық және тау бөктеріндегі
жазықтар мен ойпаттар. Олардың қатарына Амур-Приморье, Месопотамия
және Үнді-Ганг, Венеция-Падан және Орта Дунай ойпаттары жатады.
• 7. Арал доғаларының жанартаулық аймақтары. Олар материкті шығыс
және оңтүстік-шығыс жағынан қоршап, ауданы әртүрлі аралдар тізбектері
түрінде таралған — Куриль аралдары, Сахалин, Жапон аралдары, Малай
архипелагы.

31.

Еуразияның ішкі сулары

32. Мақсаты: Еуразия климатының қалыптасуына әсер ететін факторларды талдау. Жыл мезгілдері бойынша негізгі климаттық

көрсеткіштердің таралу заңдылықтарын қарастыру; Еуразияның
климаттық белдеулеріне сипаттама беру. Материктің ішкі суларының
ерекшеліктерімен таныстыру.
Сұрақтар:
• Ағынның ерекшеліктері және өзен желісінің сипаты.
• Өзендердің қоректенуінің негізгі түрлері және режимі.
• Көлді аймақтар.
• Қазіргі мұз басу және көпжылдық тоң.

33.

• Еуразияда Жер шарындағы ең ірі ішкі ағын аймағы
орналасқан, оның үлесіне материктің жалпы ауданының
шамамен 30%-ы тиесілі.
• Еуразияның ішкі суларының біркелкі таралмауы
мынадай ерекшеліктермен сипатталады:
— климаттық контрасттардың айқын болуы;
— жауын-шашынның біркелкі түсуі;
— геологиялық құрылымы мен жер бедеріндегі
айырмашылықтар.

34. Жылдық ағын қабаты

• Аумақтың ішкі суларын сипаттайтын маңызды факторлардың бірі — жауыншашынмен бірге ылғалдың келіп түсуі.
• Еуразия материгінің бетіне жылына орта есеппен 40 мың км³ жауын-шашын
түседі, оның 24 мың км³-ы буланады, ал 16 мың км³-ы жылдық ағынды құрайды.
• Бұл материк бойынша орташа 300 мм ағын қабатын қалыптастырады, бұл Жер
шарындағы орташа көрсеткіштен жоғары, алайда Солтүстік және Оңтүстік
Америкаға қарағанда төмен.
• Орта Азия, Иран таулы қыраты және Арабия түбегінің аумағында ағынның
орташа мөлшері жылына 50 мм-ге дейін, ал жекелеген аудандарда жылына 15
мм-ден де аз болады.
• Шығыс Еуропа жазығының орта бөлігінде, Дунай жазығында және Пиреней
түбегінде жылдық ағын шамамен 200 мм болады, ал Еуропаның қалған бөлігінің
басым аумағында ағын мөлшері жылына 200–600 мм аралығында өзгереді.
• Альпі, Скандинавия таулы қыраты және Жапон аралдары үшін жылдық ағынның
мөлшері 600–1500 мм тән, тек осы аумақтардың жекелеген аудандарында ол
жылына 1500 мм-ден асады. Ағынның ең жоғары көрсеткіштері (жылына 1500
мм-ден астам) экваторлық және субэкваторлық белдеулер шегінде Үндіқытайдың
және Үндістанның батысында, Гималай тау жүйесінің орталық бөлігінде және
Зонд архипелагында байқалады.

35.

• Еуропа өзендері
• Атлант мұхиты алабына суы салыстырмалы
түрде шағын аумақтан жиналатын өзендер
жатады. Олар негізінен Жерорта және Қара
теңіздерге құяды. Қыста бұл өзендер
арнасынан асып, жағалауларынан шығады;
жазғы ыстық пен құрғақшылық олардың
суының тайыздануына әкеледі. Шағын
өзендер жаз мезгілінде жиі тартылып қалады.
• Көлденең тілімденудің күшті болуына
байланысты Еуропада Азиядағыдай қуатты
өзен жүйелері (Янцзы, Меконг және т.б.)
қалыптаса алмады.
• Шетелдік Еуропадағы ең ірі өзен — Дунай
(2850 км), Азияның ауқымымен
салыстырғанда орташа өзен болып
саналады.
• Еуропа өзендері гидроэнергетикалық
мүмкіндіктері жағынан да Азия өзендерінен
әлдеқайда кедей.
• Еуропа өзендері, әдетте, жыл бойы
ағынының біршама біркелкі болуымен
ерекшеленеді.
• Суайрықтары салыстырмалы түрде аласа
және қолжетімді, бұл кеме жүретін каналдар
салуға қолайлы жағдай жасайды.
• Азия өзендері
• Азияда ұзын өзендердің болуы оның
орасан зор аумағымен байланысты.
• Материктің жекелеген бөліктері
арасындағы климаттық
айырмашылықтардың айқын болуы
өзендердің су режимі мен қоректену
типтерінің алуан түрлілігін анықтайды.
• Орташа жылдық ағын көлемінің
мөлшері бойынша Азия басқа
материктердің арасында бірінші
орында.
• Азияның үлкен аумағына, жекелеген
аудандарының географиялық
жағдайына, сондай-ақ таулықазаншұңқырлы жер бедеріне
байланысты ағынның таралуы өте
біркелкі емес.
Арабия түбегінің тропиктік шөлді
климаты бар ішкі ағын аймағына жоғарғы
ағыстарында да тұрақты ағысы
болмайтын эпизодтық су ағындары
(уәдилер) тән. Нөсер жаңбыр жауған
кезде уәдилерде сел ағындары пайда
болуы мүмкін.

36.

37. Еуропалық өзендер типі

Шетелдік Еуропаның ішкі сулары
Өзендердің қоректену режимі мен өзен аңғарларының морфологиясына қарай өзендердің
бірнеше типі ажыратылады.
• 1) Норвегиялық типке Скандинавия тауларының ылғал жақсы түсетін батыс беткейлерінің
өзендері жатады. Бұл — қысқа өзендер, олар көбінесе тік беткейлерден сарқырамалар
түрінде құлап ағады. Алаптары шағын, қоректенуінде қар және жаңбыр сулары басым. Су
тасуы — жазда, сабасы — қыста. Өзендер қатпайды. Гидроэнергияның маңызды көзі болып
табылады.
• 2) Швед типі Скандинавия тауларының шығыс беткейлерінің өзендеріне (Далэльвен,
Кемийоки) тән. Олардың аңғарлары нашар қалыптасқан және мұздықтардың эрозиялық
әрекетінің белгілері байқалады. Қоректенуі — қар және жаңбыр сулары. Су тасуы — жазда,
сабасы — қыста. Шоңғалдар көл тәрізді кеңеюлермен кезектесіп отырады. Өзендер жылына
шамамен жарты жылға қатып қалады. Орман ағызу және энергия өндіру үшін
пайдаланылады.
• 3) Фин типі — Финляндия өзендеріне тән. Олар көбінесе көлдердің арасындағы,
жағаларымен деңгейлес ағып өтетін қысқа өзектер болып келеді. Қоректенуі — қар және
жаңбыр сулары, көктемде су тасиды, бірақ көлдер ағынды реттеуші қызметін атқарады.
Орман ағызу үшін пайдаланылады.
• 4) Атланттық тип — Орталық Еуропа өзендері (Темза, Северн, Шаннон, Шельда, Сомма).
Жыл бойы жаңбыр суымен біркелкі қоректенеді. Суы мол, сирек қатады, жақсы қалыптасқан
аңғарлармен ағады, еңістігі аз. Кеме қатынасы үшін пайдаланылады.
• 5) Польша типі — Орта Еуропа жазығының шығыс бөлігіндегі өзендер (Висла, Одра).
Қоректенуі — қар және жаңбыр сулары. Ағынның максимумы — көктемде, сабасы — жазда.
2–3 айға қатып қалады. Жақсы қалыптасқан аңғарлары бар, ағысы баяу, қатты иректеліп
ағады. Каналдар жүйесі арқылы өзара байланысқан. Кеме қатынасы үшін пайдаланылады.

38. Еуропа көлдері

• Көлдер біркелкі таралмаған.
• Олардың ең көп шоғырланған аймақтары төрттік кезеңдегі мұз басу
аймақтарына (Фенноскандия, Орта Еуропа жазығы) сәйкес келеді. Көл
қазаншұңқырлары тектоникалық жарықтарды мұздықтардың өңдеп,
тереңдетуі нәтижесінде қалыптасқан.
• Тектоникалық-мұздықтық шығу тегі Солтүстік Еуропаның ең ірі
көлдеріне тән: Венерн, Веттерн, Меларен, Ельмарен, Инари.
• Бөгетті көлдердің қазаншұңқырлары мұздық аккумуляциясы
аймақтарында орналасқан, жағалары жайпақ, батпақты және көлемдері
шағын: Мюриц, Снярдвы, Мамры.
• Альпі тауларының тау бөктерінде шеткі мұздық көлдер орналасқан —
Комо, Гарда, Лаго-Маджоре, Фирвальдштет көлі.
• Тектоникалық көлдер — Женева, Боден, Невшатель көлдері; Балқан
түбегінде — Шкодер, Охрид, Преспа көлдері; Апеннин түбегінде —
Фучино, Тразимено көлдері; Венгрияда — Балатон көлі.
• Сөнген жанартаулардың кальдераларында орналасқан
жанартаулық көлдер — Больсена, Вико, Браччано; Мозель өзені
алабында — Эйфель маарлары.
• Ең қалың мұздықтар Шпицбергенде, Исландияда және Скандинавия
тауларында орналасқан, ал ең оңтүстіктегі мұздықтар — Сьерра-Невада
тауларында.

39. Еуропалық өзендер типі

• 6) Герциндік тип — Герциндік орташа биіктіктегі таулардан бастау
алатын өзендер (Везер, Майн, Мозель). Қосарланған су тасқыны және
қосарланған сабалық кезең тән. Қысқы сабалық кезең тауларда қар
жамылғысының қалыптасуымен байланысты, ал оның көктемде еруі
су тасқынын туындатады. Жазғы жаңбырлық қоректену көктемгі
қарлық қоректенуден әлсіз, сондықтан жазда су деңгейі төмендейді.
Күзде температураның төмендеуі буланудың азаюымен қатар екінші су
тасқынының пайда болуына ықпал етеді. Өзендердің аңғарлары терең
әрі тар, арнасының еңістігі үлкен, ағыс жылдамдығы жоғары. Энергия
көзі ретінде пайдаланылады.
• 7) Альпілік тип — Альпі тауларындағы мұздықтардан бастау алатын
өзендер (Жоғарғы Рейн, Рона, По өзенінің жоғарғы ағысы). Негізінен
мұздықтармен қоректенеді. Су деңгейінің ең жоғары кезеңі — жазда.
Арнасының профилі тік, сатылы болып келеді, сарқырамалар
кездеседі. Энергия қоры мол.
• 8) Жерорта теңіздік тип — Оңтүстік Еуропаның өзендері (Тибр, Арно
және т.б.). Өзен режимінде жауын-шашынның біркелкі таралмауы
көрініс табады. Қысқы жаңбырлар су тасқынын туындатады, ал жазда
ағын мөлшері азаяды, яғни жаңбырлық қоректену тән, кейде жер асты
суларымен (карстты аймақтарда) толықтырылады. Суару үшін
пайдаланылады.

40. Азия гидрографиясы

• Шетелдік Азия өзендері Атлант, Тынық, Үнді мұхиттарының алаптарына және ішкі
ағын алабына жатады. Атлант мұхиты алабына шағын аумақтан су жинайтын
өзендер жатады. Олар Қара және Жерорта теңіздеріне құяды. Қыста өзендер
арнасынан тасып шығады, жазда суы тайызданады.
• 1) Жерорта теңіздік тип биік таулардан бастау алатын өзендерге тән — ҚызылИрмак, Ешіл-Ирмак, Иордан. Төменгі ағысында шеткі тауларды кесіп өтіп, олар
шоңғалдар түзеді. Суару үшін пайдаланылады. Өзендер кеме қатынасына
жарамсыз.
• Тынық мұхиты алабының өзендеріне жазғы максимум және қысқы сабалық кезең
айқын байқалатын муссондық режим тән.
• 2) Амурлық тип Солтүстік-Шығыс Қытайдың өзендеріне тән (Сунгари, Ляохэ,
Вэйхэ). Қыста қатады. Қардың еруіне байланысты көктемде шағын су тасқыны
байқалады, ал негізгі — жазғы су тасқыны — муссонмен байланысты. Қытайлық
тип (Хуанхэ, Синано, Исикари). Қатпайды. Муссон кезеңінде жазда су деңгейі ең
жоғары болады, ал сабалық кезең қыста байқалады.
• 3) Үндіқытайлық тип (Меконг) жазғы максимумның айқын байқалуымен
сипатталады. Екінші — күзгі су тасқыны — тайфундардың өтуімен байланысты.
• 4) Малайлық тип. Бұл өзендердің ұзындығы шағын, жаңбыр суымен қоректенеді
және жылдық ағыны тұрақты. Маусымдық ауытқулар шамалы, ал тәуліктік
ауытқулар анағұрлым айқын байқалады — түстен кейінгі жаңбырлардан кейін
өзендер арнасынан тасып шығады, күннің бірінші жартысында су деңгейі
төмендейді.

41. Азия гидрографиясы

• Үнді мұхиты алабына Инд және Ганг-Брахмапутра өзендерінің жүйелері
жатады. Режимі күрделі. Муссондық сипаты айқын байқалады. Суару үшін
пайдаланылады. Ірі өзендер — Ганг, Годавари, Нармада, Кришна — кеме
қатынасына жарамды. Тигр мен Евфрат өзендері Жерорта теңіздік типке
жақын. Олар таулардан бастау алады. Қыста су тасиды, ал жазда сабалық
кезең байқалады. Тигрдің Евфратпен қосылған жерінен сағасына дейінгі (300
км) өзен Шатт-эль-Араб деп аталады.
• Ішкі ағын алабының өзендері — ұзындығы бойынша шағын, режимінің
тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Биік таулардан бастау алатындықтан, олар
қар-жаңбыр немесе мұздық суларымен қоректенеді. Жаздың басында
таулардағы қар мен мұздың еруіне байланысты су деңгейі көтеріледі, ал
жаздың соңына қарай суы қатты тайызданады немесе кеуіп қалады. Тарим,
Гильменд, Теджен, Мурғаб сияқты ірі өзендер құмдарға сіңіп жоғалады.
Азияның ең ірі өзені — Янцзы (5800 км). Ол Тибеттің орталық бөлігіндегі
Тангла мұздығынан бастау алады.
Маңыздылығы бойынша екінші өзен — Хуанхэ (4845 км). Бастауын Куньлунь
тауларынан алады.
Оңтүстік-Шығыс Азияның ең ірі өзені — Меконг (4500 км). Бастауын Тибеттегі
Тангла мұздықтарынан алады.

42. Азия гидрографиясы

• Көлдер шығу тегі жағынан бұрын осы жерде болған ірі су айдындарының
қалдықтары болып табылады. Құятын өзендердің суымен деңгейі тұрақты
сақталатын көлдер ғана сақталған: Убсу-Нур, Лобнор, Дерьячейе-Немек.
Олардың суы минералданған, тереңдігі таяз. Көптеген көлдер жазда кеуіп
қалады. Лобнор өзінің орналасқан орнын өзгертіп отырады.
• Рифттік аймақтардағы тектоникалық көлдер: Хубсугул, Буйр-Нур, Өлі
теңіз;
• тектоникалық ойыстарда — Бива, Кукунор, Дунтинху, Поянху.
• Вулкандық-тектоникалық шығу тегі бар Армян таулы қыратының
көлдері — Ван, Урмия (Резайе).
• Жанартаулық шығу тегі бар көлдер — Жапон және Филиппин
аралдарында орналасқан және сөнген жанартаулардың кратерлерінде
қалыптасқан.
• Шағын карстық көлдер — Тавр тауларында, Юньнань және Шань таулы
қыраттарында кездеседі.
• Мұздықтық шығу тегі бар көлдер Тибетте сақталған.

43. Солтүстік Мұзды мұхит бассейні

• Солтүстік Мұзды мұхитқа Ресейдің сегіз ірі өзені құяды: Солтүстік Двина, Печора, Обь,
Енисей, Хатанга, Лена, Индигирка, Колыма. Олардың ішінде салаларымен бірге ең ірі
Обь, Енисей және Лена өзендері ерекшеленеді. Бұл үш өзеннің ұзындығы мен
бассейндерінің ауданы ең үлкен.
Лена — ең ірі өзен (бірінші орында Амур өзені тұр), оның бастауынан сағасына дейінгі
ұзындығы төрт мың төрт жүз (4400 км) километрді құрайды. Өзен бассейнінің ауданы екі
мың төрт жүз тоқсан шаршы километр (2490 км²). Лена Байкал көлінен шамамен он
шақырым қашықтықта бастау алады. Оның бастауы — теңіз деңгейінен шамамен бір мың
төрт жүз жетпіс километр биіктікте орналасқан Якут батпағы. Лена өзенінің төрт ірі саласы
бар: Витим (оң жақ саласы), Олёкма (оң жақ саласы), Алдан (оң жақ саласы) және Вилюй
(сол жақ саласы). Бұл өзендерден басқа, Лена бассейніне шамамен отыз шағын өзен
кіреді.
Обь — Солтүстік Мұзды мұхит алабының және бүкіл Ресейдің ең ірі өзендерінің
бірі. Обь Кар теңізіне құяды, оның сағасы Обь шығанағы деп аталатын ұзын шығанақ
түрінде қалыптасқан. Өзеннің ұзындығы үш мың алты жүз елу километр (3650 км), ал Обь
бассейнінің жалпы ұзындығы бес мың төрт жүз он километрді (5410 км) құрайды. Бұл
бассейннің бастауын Обьқа құятын Ертіс өзенінің бастауынан алуына байланысты.
Бассейнінің ауданы екі мың тоғыз жүз тоқсан шаршы километр (2990 км²).
Енисей — Кар теңізіне құятын, яғни Солтүстік Мұзды мұхит алабына жататын ірі
Ресей өзені. Енисейдің өз ұзындығы үш мың төрт жүз сексен жеті километрді (3487 км)
құрайды, ал бүкіл бассейнінің ұзындығы одан әлдеқайда үлкен — шамамен бес мың
километр. Енисей бассейнінің ауданы Ресейдегі көлемі бойынша екінші орында (бірінші
орында Обь бассейнінің ауданы) және екі мың бес жүз сексен шаршы километрді (2580
км²) құрайды.

44. Еуразияның қазіргі мұз басуы және мәңгі тоң

45. Еуразия климаты

46. Мақсаты: Еуразия климатының қалыптасуына әсер ететін факторларды талдау. Жыл мезгілдері бойынша негізгі климаттық

көрсеткіштердің таралу
заңдылықтарын қарастыру; Еуразияның климаттық белдеулеріне сипаттама
беру. Материктің ішкі суларының ерекшеліктерімен таныстыру.
Сұрақтар:
• Климат қалыптастырушы факторлар: географиялық орны; төселме беттің
сипаты; радиациялық және циркуляциялық факторлар (жыл мезгілдері
бойынша).
• Негізгі климаттық элементтер және олардың жыл мезгілдері бойынша таралу
заңдылықтары (ауа температурасы және жауын-шашын).
• Климаттық белдеулер және климат типтері.

47.

Еуразия климатының қалыптасу факторлары
1. Жер бедері биіктігінің Еуразия климатына әсері.
2. Негізгі ауа массалары және олардың материк климатына әсері.
3. Географиялық ендіктің және Күн жылуының түсу мөлшерінің әсері.
4. Мұхиттардың материктің әртүрлі бөліктеріне әсері.
5. Ең биік таулардың ауа массаларының қозғалысына қатысты
орналасуы.

48. Еуразияның климаттық белдеулері мен аймақтары

1
1
3
1
2
2
4
3

49.

50.

Шілде айындағы температура және желдер
Шілде айында жазықтарда изотермалар ендік бағытта орналасады,
яғни ауаның орташа температурасы оңтүстікке қарай біртіндеп
жоғарылайды:
• материктің солтүстік жағалауындағы +8 °С-тан
• Үнді мұхитындағы түбектер мен аралдарда +24 °С-қа дейін, ал
Арабия түбегінде +32 °С-қа дейін және одан да жоғары болады.
Қоңыржай ендіктерде жаз мезгілінде мұхиттардың салқындатқыш
әсеріне байланысты мұхит жағалауларында ауа температурасының
біршама төмендеуі байқалады.

51.

Шілде айындағы температура және желдер
Арктический воздух
+52 °С
Летний муссон
Летний муссон

52.

Қаңтар айындағы температура және желдер
Қаңтар айындағы изотермалар Азияның оңтүстік жартысында
ғана шілде айындағы изотермалар сияқты заңдылыққа
бағынады. Еуропаның бүкіл аумағында және Азияның
солтүстік жартысында қаңтар айындағы изотермалар жағалау
сызығының сұлбасына сәйкес бағытталады. Батыста олардың
бағыты меридиандық бағытқа жақындайды, ал шығысқа қарай
жылжыған сайын изотермалар солтүстік-батыстан оңтүстікшығысқа қарай созылады. Бұл қаңтар айында қоңыржай
ендіктерде географиялық ендіктің әсерімен қатар, Атлант
мұхитының және оның жылы Солтүстік Атлант ағысының
жылытушы әсерінің өте айқын болуымен түсіндіріледі.

53.

Қаңтар айындағы температура және желдер
-71 °С
Западный перенос
воздушных масс
Зимний
муссон
Зимний
муссон

54. Шілде айындағы температура және желдер

Жауын-шашын
Еуразия
аумағында
атмосфералық
жауын-шашынның
таралуы өте біркелкі емес. Материктің орталық бөлігі, сондай-ақ
Арабия түбегі өзінің құрғақтығымен ерекшеленеді. Солтүстік
Мұзды мұхит жағалауында да жауын-шашын мөлшері көп емес.
Қоңыржай
ендіктерде
Еуропаның
басым
бөлігі
жақсы
ылғалданған, мұнда жылына 500-ден 1000 мм-ге дейін жауыншашын түседі.
Шығысқа қарай жылжып, Атлант мұхитының әсері әлсіреген
сайын жауын-шашын мөлшері азаяды. Тынық мұхиты
жағалауында климаттың ылғалдылығы қайтадан артады; мұнда
жауын-шашын негізінен жылдың жылы кезеңінде түседі, бұл
жазғы муссонның әрекетімен байланысты. Жауын-шашынның
таралуына Еуразиядағы тау жоталарының орналасуы мен биіктігі
де әсер етеді.

55.

Жауын-шашын

56.

Еуразияның табиғат зоналары

57. Қаңтар айындағы температура және желдер

58.

Арктикалық шөлдер
Полярлық түн 150 тәулікке дейін созылады. Жазы қысқа әрі суық.
Температурасы 0°С-тан жоғары аязсыз кезең небәрі 10–20 күнге
созылады, өте сирек жағдайда 50 күнге дейін жетеді. Ірі кесекті
материалдың шашыраңқы үйінділері кең таралған. Топырақтары
жұқа қабатты, нашар дамыған, тасты.

59. Жауын-шашын

Арктикалық шөлдер
Ол ағаштар мен бұталардан ада.
Мұнда тау жыныстарында қына,
тасты топырақтарда мүктер мен
әртүрлі балдырлар кең таралған,
тек кейбір гүлді өсімдіктер ғана
кездеседі.
Арктика зонасының жануарлар
дүниесін ақ аюлар, ақ түлкілер,
полярлық
үкілер,
бұғылар
құрайды.
Жаз
мезгілінде
жартасты жағалауларда теңіз
құстары
ұя
салып,
«құс
базарларын» түзеді.

60.

Тундра
• Тундраның батыс аудандарындағы жер беті көптеген өзендер, көлдер
мен батпақтар орналасқан ұшы-қиыры жоқ жазықты құрайды.

61.

Тундра
Тундраның жануарлары
тіршілік етудің қатал
жағдайларына бейімделген.
Олардың көпшілігі қыста
тундрадан кетеді; кейбіреулері
(мысалы, леммингтер) қар
астында тіршілік етеді, ал
басқалары қысқы ұйқыға кетеді.
Полярная сова
Северный олень
овцебык
песец
леминг
брусника

62.

Орманды тундра
Мұнда шілде айының орташа температурасы +10–14°С құрайды. Жауыншашынның жылдық мөлшері 300–400 мм-ге тең. Жауын-шашынның
мөлшері булануы мүмкін мөлшерден едәуір көп, сондықтан орманды
тундра — ең батпақты табиғат зоналарының бірі.

63.

северный олень
белая куропатка
голубика
рысь
морошка
Орманды тундраның
жануарлар дүниесінде
әртүрлі бойлық
зоналарда кездесетін
леммингтер, солтүстік
бұғылары, ақ түлкілер, ақ
кекіліктер, полярлық
үкілер, сондай-ақ
көптеген қоныс
аударатын, суда жүзетін
және бұталарда
мекендейтін ұсақ құстар
басым.
Тундра жидекті
бұташықтарға —
итбүлдіргенге,
мүкжидекке, бұлтты
жидекке және
көкжидекке бай.

64.

Тайга
Тайганың климаты салыстырмалы түрде жылы әрі біршама ылғалды жазымен
және салқын, кей жерлерде суық қысымен сипатталады. Жауын-шашынның
жылдық орташа мөлшері 300–600 мм аралығында (Шығыс Сібірде тіпті 150–
200 мм-ге дейін төмендейді). Жазда ауа температурасы жиі +30 °С-тан асады;
қыста аяз –30...–50 °С-қа дейін жетеді.

65.

Тайга
• Түрлік құрамына
қарай ашық
қылқанжапырақты
тайгаға (кәдімгі
қарағай, қарағайдың
кейбір америкалық
түрлері, сібір және
даур балқарағайы)
және кең таралған әрі
тайгаға неғұрлым тән
қара
қылқанжапырақты
тайгаға (шырша,
майқарағай, кедр
қарағайы) бөлінеді.
ель
лиственница
пихта
сосна
кедр

66.

Тайга
Тайганың жануарлар
дүниесі тундраның
жануарлар дүниесіне
қарағанда бай әрі алуан
түрлі. Мұнда сілеусін,
құну, тиін, бұлғын, тиін
және т.б. жануарлар
саны көп әрі кең
таралған.
Тұяқты жануарлардан
солтүстік бұғысы мен
марал, бұлан, елік
кездеседі; кеміргіштер
де көп: қояндар,
жертесерлер,
тышқандар.
Құстардан құр, саңырау
құр, жаңғақшы,
айқыштұмсықтар және
т.б. жиі кездеседі.

67.

Жалпақ жапырақты ормандар
ЖАЛПАҚ ЖАПЫРАҚТЫ ОРМАНДАР — әртүрлі құрамда кездесетін жалпақ
жапырақты ағаштардан құралған жапырақ тастайтын ағашты-бұталы
қауымдастықтар: емен, шамшат, үйеңкі, жөке, қарағаш (ильм), талшын,
шаған және т.б.

68.

ЖАЛПАҚ ЖАПЫРАҚТЫ ОРМАНДАР
клен
липа
дуб
береза
каштан
ясень

69.

Жалпақ жапырақты ормандар

70.

ОРМАНДЫ ДАЛА
Орманды дала — Солтүстік жарты шардың орманды және далалы
алқаптардың үйлесуімен сипатталатын табиғат зонасы.

71.

ОРМАНДЫ ДАЛА

72.

Дала
Дала — Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың қоңыржай және
субтропиктік белдеулерінде шөптесін өсімдіктер өскен жазық. Даланың
негізгі ерекшелігі — ағаштардың іс жүзінде толық болмауы.

73.

Дала
Ковыльная степь
джейран
сурикат
верблюд
дрофа

74.

ШӨЛЕЙТТЕР МЕН ШӨЛДЕР
Қоңыржай белдеудің шөлейттері Еуразияда Каспий маңы ойпатының
батыс бөлігінен бастап, Қазақстан, Моңғолия арқылы Шығыс Қытайға
дейін кең жолақ түрінде (ені 500 км-ге дейін) созылып жатыр.

75. Еуразияның табиғат зоналары

ШӨЛЕЙТТЕР МЕН ШӨЛДЕР
скорпион
черепаха
Лисица фенек
варан
гадюка
верблюд
Ушастый еж

76.

ҚАТТЫ ЖАПЫРАҚТЫ, МӘҢГІ ЖАСЫЛ ОРМАНДАР МЕН БҰТАЛАР
ҚАТТЫ ЖАПЫРАҚТЫ ОРМАНДАР — негізінен ксерофитті, қатты жапырақты
ағаш тұқымдарынан тұратын субтропиктік мәңгі жасыл ормандар. Ағаш
жамылғысы бір ярусты, мәңгі жасыл бұталардан тұратын қалың өскін қабаты
бар.

77. Арктикалық шөлдер

ҚАТТЫ ЖАПЫРАҚТЫ, МӘҢГІ ЖАСЫЛ ОРМАНДАР МЕН БҰТАЛАР
иглица
Оливковое дерево
лавр
лимон
мандарин
фикус

78. Арктикалық шөлдер

ОҢТҮСТІК ТАБИҒАТ ЗОНАЛАРЫ
• Саванналар мен сирек ормандар
• Биіктік белдеулілік аймақтары
Ауыспалы ылғалды және муссондық ормандар