№6 5с Верх Макро- және микроәлем

1.

2.

https://fanciful-zabaione8b9bae.netlify.app/

3.

4.

5.

https://youtu.be/PdtE
N1CPVOQ

6.

Макроәлем және микроәлем
Бізді қоршаған табиғаттағы нысандардың өлшемдері
әртүрлі. Оларды өлшемі мен бақылау тәсіліне қарай
макроәлем және микроәлем нысандары ретінде
қарастыруға болады.
Макроәлем – адамның жай көзімен көруге болатын
нысандар әлемі.
Микроәлем – өлшемдері өте кіші болғандықтан,
көптеген нысандарын жай көзбен анық көру мүмкін емес
әлем.
Мысал:
Ағаш → макроәлем
Жасуша → микроәлем
Негізгі айырмашылығы: нысандардың өлшемі және
оларды бақылау тәсілі.

7.

Макроәлем нысандары
Макроәлем нысандары – күнделікті өмірде жай көзбен
көріп, бақылай алатын нысандар.
Макроәлемге:
тау;
ағаш;
көбелек;
жануарлар;
адам;
Жер сияқты нысандар жатады.
Макроәлем нысандарының өлшемдері бірдей емес.
Мысалы, көбелек ағаштан әлдеқайда кіші, бірақ екеуін де
жай көзбен көруге болады.
Есте сақта: макроәлем дегеніміз тек өте үлкен
нысандар емес.

8.

Микроәлем нысандары
Микроәлем нысандары – өте ұсақ болғандықтан,
оларды зерттеу үшін көбінесе үлкейткіш құралдар
қажет болатын нысандар.
Микроәлемге:
бактериялар;
жасушалар;
эритроциттер;
кейбір біржасушалы ағзалар жатады.
Оларды зерттеуде микроскоп қолданылады.
Микроскоп – өте ұсақ нысандардың үлкейтілген
бейнесін алуға мүмкіндік беретін құрал.
Мысал: адамды жай көзбен көреміз, ал адам
ағзасындағы көптеген жасушаларды микроскоппен
зерттейміз.

9.

Нысандарды қалай ажыратамыз?
Нысанның қай әлемге жататынын анықтау үшін 2 белгіге
назар аударамыз:
1. Нысанның өлшемі қандай?
2. Оны қандай тәсілмен бақылауға болады?
Жай көзбен көруге болады
→ ағаш, көбелек, тау
→ макроәлем
Микроскоп арқылы зерттеледі
→ бактерия, жасуша, эритроцит
→ микроәлем
Қарапайым ереже:
Нысан → өлшемін анықтау → бақылау тәсілін таңдау
→ макроәлем немесе микроәлем

10.

Өмірдегі макро- және микроәлем
Бір нысанның өзінен макроәлем мен микроәлемді
зерттеуге болады.
Мысалы, өсімдік:
Өсімдіктің өзін, сабағын және жапырағын жай көзбен
көреміз.
→ Макроәлем
Ал жапырақты құрайтын жасушаларды микроскоп арқылы
зерттейміз.
→ Микроәлем
Адам: макроәлем нысаны.
Адамның эритроциті: микроәлем нысаны.
Қорытынды:
Нысандарды макроәлем және микроәлемге ажыратуда
олардың өлшемін, жай көзбен көріну мүмкіндігін және
бақылау тәсілін ескеру қажет.

11.

1-тапсырма. «SIZE LAB: Екі әлем» – 2 балл
Берілген нысандарды қара:
адам, бактерия, ағаш, атом, футбол добы, молекула
1. Нысандарды тиісті топқа жаз. – 1 балл
Макроәлем
Микроәлем
2. Әр әлемнен бір нысан таңдап, оны бақылау тәсілін жаз. – 1 балл
Макроәлем нысаны: ____________ Бақылау тәсілі: ____________
Микроәлем нысаны: ____________ Бақылау тәсілі: ____________

12.

ЖАУАП КІЛТІ
«Макро- және микроәлем» — 10 балл
1-тапсырма. «SIZE LAB: Екі әлем» — 2 балл
1. Топтастыру — 1 балл
Макроәлем
адам
ағаш
футбол добы
Микроәлем
бактерия
атом
молекула
2. Бақылау тәсілі — 1 балл
Мысалы:
Макроәлем: ағаш — жай көзбен бақылау.
Микроәлем: бактерия — микроскоппен бақылау.

13.

2-тапсырма. PISA «Нанотехнология: Көзге көрінбейтін көмекші» – 3 балл
Нанотехнология көрмесінде оқушыларға мына деректер берілді:
Нысан
Адам шашының жуандығы
Бактерия
Күміс нанобөлшегі
Шамамен өлшемі
70 000 нм
2 000 нм
50 нм
1. Кестедегі ең кішкентай нысанды анықта. – 1 балл
Жауабы: ______________________________________
2. Микроәлемге жататын екі нысанды жаз. – 1 балл
Жауабы: ______________________________________
3. Оқушы: «Көзге көрінбесе, ол жоқ» деді. Кестедегі дерекке сүйеніп, пікірді бағала. – 1 балл
Пікір дұрыс / бұрыс, себебі ________________________________

14.

ЖАУАП КІЛТІ
2-тапсырма. PISA «Нанотехнология: Көзге көрінбейтін көмекші» — 3 балл
1. Ең кішкентай нысан — 1 балл:
Күміс нанобөлшегі — 50 нм.
2. Микроәлемге жататын екі нысан — 1 балл:
Бактерия — 2000 нм; күміс нанобөлшегі — 50 нм.
3. Пікірді бағалау — 1 балл:
Пікір бұрыс, себебі жай көзге көрінбейтін өте кішкентай нысандар бар. Мысалы,
бактерия мен күміс нанобөлшегі.

15.

3-тапсырма. «Зерттеу құралын таңда!» – 2 балл https://stellar-unicorn0a88e7.netlify.app/
Нысандарды зерттеуге сәйкес келетін құралмен сәйкестендір.
Құралдар:
А) жай көз
Ә) микроскоп
Б) телескоп
Нысан
1. Ай
2. Ағаш
3. Бактерия
4. Жасуша
Құрал
____
____
____
____
1. Сәйкестендіруді орында. – 1 балл
2. Бір таңдауыңды түсіндір. – 1 балл
Мен __________________ үшін __________________ таңдадым, себебі
____________________________________________________________.

16.

ЖАУАП КІЛТІ
3-тапсырма. «Зерттеу құралын таңда!» — 2 балл
1. Сәйкестендіру — 1 балл:
Ай — Б) телескоп
Ағаш — А) жай көз
Бактерия — Ә) микроскоп
Жасуша — Ә) микроскоп
2. Түсіндіру — 1 балл.
Мысалы: Мен бактерия үшін микроскопты таңдадым, себебі бактерия өте
кішкентай, оны жай көзбен көру мүмкін емес.

17.

4-тапсырма. «Өлшемдер сараптамасы: Қатені тап!» – 2 балл
Төмендегі ғылыми досьеде қателер бар.
Тұжырым
Бактерия – макроәлем нысаны.
Ағаш – макроәлем нысаны.
Жасушаны микроскоппен зерттеуге болады.
Адам – микроәлем нысаны.
1. Қате тұжырымдарды анықтап, дұрыста. – 1 балл
2. Бір жауабыңды дәлелде. – 1 балл
Бұл нысан __________________ әлемге жатады, себебі ___________
Дұрыс / Қате
__________
__________
__________
__________

18.

ЖАУАП КІЛТІ
4-тапсырма. «Өлшемдер сараптамасы: Қатені тап!» — 2 балл
Тұжырым
Жауабы
Дұрыстау
Бактерия – макроәлем нысаны.
Қате
Бактерия – микроәлем нысаны.
Ағаш – макроәлем нысаны.
Дұрыс
—
Жасушаны микроскоппен зерттеуге болады.
Дұрыс
—
Адам – микроәлем нысаны.
Қате
Адам – макроәлем нысаны.
Дәлел үлгісі — 1 балл:
Бактерия микроәлемге жатады, себебі оның өлшемі өте кішкентай және оны
микроскоппен зерттейді.

19.

5-тапсырма. «Макро–микро нысана» – 1 балл
Әр нысанның қай әлемге жататынын белгіле
Нысан
Макро
Микро
Адам
□
□
Молекула
□
□
Ағаш
□
□
Бактерия
□
□
Атом
□
□
Дескриптор: макро- және микроәлем нысандарын дұрыс ажыратады – 1 балл
https://aquamarine-elf-5da4de.netlify.app/

20.

ЖАУАП КІЛТІ
5-тапсырма. «Макро–микро нысана» — 1 балл
Нысан
Адам
Макро
✓
✓
Молекула
Ағаш
Микро
✓
Бактерия
✓
Атом
✓