Qorgau_prezentaciya

1.

ШӘКӘРІМ УНИВЕРСИТЕТІ
·
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың
басындағы қазақтардың шаруашылық
қатынастарының трансформациясы тарихты оқыту
контексінде
7М01016 – «Тарих педагогтерін даярлау» білім беру бағдарламасы
Орындаған: Кабижанов Ә.Т.
Семей · 2026
Ғылыми жетекші: т.ғ.к. Абенова Г.А.

2.

Зерттеудің өзектілігі
Түбегейлі өзгеріс: мыңжылдық дәстүрлі шаруашылық ХІХ ғ.
ортасынан қысымға түсті.
Реформалар мен қоныстандыру: жаңа әлеуметтік топтар
қалыптасты.
Қазіргі Қазақстан: оның экономикасының тарихи негіздерін түсіну.
Бұл үдерістерді зерттеу — тарих
ғылымы үшін ғана емес, оны
мектепте оқыту әдістемесін
жетілдіру үшін де маңызды.
Мектеп оқулығы: тақырып үстірт, реформалар тізбегі ретінде
беріледі.
Кіріспе
2 / 13

3.

Мақсат, нысан және міндеттер
МАҚСАТ
Шаруашылық қатынастарының трансформациясын
кешенді талдау және оны мектепте оқытудың тиімді
әдістемесін анықтау.
НЫСАН ЖӘНЕ ПӘН
ХІХ ғ. екінші жартысы – ХХ ғ. басындағы қазақ қоғамы;
шаруашылық қатынастарының өзгеруі және оны
мектепте оқыту ерекшеліктері.
Кіріспе
МІНДЕТТЕР
1.
дәстүрлі көшпелі жүйені және оның өзгеру алғышарттарын
сипаттау;
2.
1822–1891 жж. реформалар мен қоныстандыру
саясатының ықпалын талдау;
3.
мал шаруашылығының нарықтағы өзгерісін қарастыру;
4.
тау-кен, сауда және қаржы қатынастарына тартылуын
зерттеу;
5.
ұлттық буржуазияның қалыптасуын тұлғалар мысалында
ашу;
6.
тақырыпты мектепте оқытудың әдістемесін ұсыну.
3 / 13

4.

Әдіснама және дереккөздік база
ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
Ресми құжаттар
Статистика
Тарихилық, объективтілік, жүйелілік қағидаттары
Щербина экспедициясы, 1897 ж.
санақ, 1917 ж. жинақ
Тарихи-генетикалық
Жарғылар, Уақытша ережелер,
1891 ж. «Дала ережесі», Столыпин
жарлықтары
Тарихи-салыстырмалы
Тарихи-жүйелік
Тарихи-типологиялық
Мерзімді басылым
Замандастар
«Қазақ», «Айқап», «Иртыш»
газеттері
Левшин, Радлов, Гродеков,
Щербина, Седельников
Кіріспе
4 / 13

5.

Зерттелу деңгейі және ғылыми жаңалық
Революцияға дейінгі
Кеңестік кезең
Қазіргі тарихнама
Левшин, Красовский, Мейер, Рычков,
Паллас
Толыбеков, Зиманов, Шахматов,
Арғынбаев, Дахшлейгер
Масанов, Әбілхожин, Қасымбаев,
Сұлтанғалиева, Картаева; Кэмпбелл,
Моррисон, Гуйркингер–Алдашев
ҒЫЛЫМИ ЖАҢАЛЫҚ
Тақырыпты жаңа ғылыми еңбектер негізінде қайта қарап, жалпы сипаттамамен шектелмей — Қоянды, Қарқара жәрмеңкелері,
Спасск, Екібастұз өндірісі және нақты кәсіпкерлер қызметі арқылы экономикалық өзгерістердің нақты көріністерін талдау.
Кіріспе
5 / 13

6.

1-тарау. Дәстүрлі жүйе және әкімшілік реформалар
Дәстүрлі көшпелі шаруашылық
Бес түлік мал — шаруашылықтың негізі
Төрт маусым — қыстау · көктеу · жайлау · күздеу
Әкімшілік реформалар
1822
«Сібір қырғыздары» жарғысы
1824
«Орынбор қырғыздары» жарғысы
Ұжымдық меншік — жер мен жайылымды бөлу
1867–68
Уақытша ережелер
Руаралық байланыс — әлеуметтік сақтандыру
1891
Негізгі бөлім
«Дала ережесі»: жер — мемлекеттік меншік
6 / 13

7.

2-тарау. Мал шаруашылығы нарықтық қатынастарда
Торғай облысындағы мал басы (мың бас), 1881→1891
ҚОРЫТЫНДЫ
2500
Ірі қара 10 жылда ~2,5 есеге өсті
(355→859 мың бас).
2 080
2000
1500
Бұл — нарық сұранысына құрылымдық
бейімделу: көшпелі модель жартылай
отырықшы формаға ауысты, әлеуметтік
жіктелу тереңдеді.
1 110
1000
859
500
355
210
260
0
Қой/ешкі
Ірі қара
1881 ж.
Негізгі бөлім
Жылқы
1891 ж.
7 / 13

8.

2-тарау. Тау-кен ісі және жәрмеңкелік сауда
7 млн руб.
60–70 %
1833 ж.
Қоянды жәрмеңкесінің айналымы (1913 ж.)
Спасск кәсіпорындарындағы қазақ
жұмысшылар
Аппақ Байжанов — Қарағанды көмірін
ашты
Шикізаттық отар экономикасының қалыптасуы
Жәрмеңкелер — Қоянды, Атбасар, Қарқара, Ойыл, Семей — жалпыресейлік нарықпен байланыстырушы тетік; ірі тау-кен
кәсіпорындары негізінен ағылшын, француз, неміс капиталына тиесілі болды; 1917 ж. өнеркәсіп жұмысшылары ~90 мың адамға
жетті.
Негізгі бөлім
8 / 13

9.

2-тарау. Ұлттық буржуазияның қалыптасуы
Тыныбай Кәукенов
Мамановтар әулеті
Қаражан Үкібаев
Байқоп Қосшығұлұлы
Семейдің ІІ гильдия көпестерінің
бірі (1839 ж.), Тыныбай мешітін
салдырған.
Көпес-меценаттар: «Қазақ»
газетін, қазақ мектептерін
қаржыландырды.
І гильдия көпесі, Алаш-Орданың
басты демеушісі, «Абай»
журналын қолдады.
І гильдия көпесі, 1898 ж.
«Бастауыш білімге қамқорлық»
қоғамын құрды.
Кәсіпкерлік + меценаттық: буржуазия ұлттық интеллигенциямен және Алаш қозғалысымен тығыз байланыста болды.
Негізгі бөлім
9 / 13

10.

3-тарау. Әдістемелік негіз — зерттеудің өзегі
МӘСЕЛЕ
ШЕШІМ
Тақырып бағдарламада шашыраңқы: 7-сынып II–III
және 8-сынып III тоқсан — тұтастық көрінбейді.
Проблемалық-аналитикалық модель
Оқушы жасы 12–14: абстрактілі ойлау енді
қалыптасып келеді.
Сыни ойлауды дамыту (СОД)
Дайын схема беру тиімсіз — оқушы себеп-салдарды
өзі құрауы тиіс.
Үш кезең: ояту · тану · рефлексия
Дереккөзбен жұмыс · жобалық оқыту
Әдістеме
10 / 13

11.

Төрт сабақтың әдістемелік моделі
Сынып / тоқсан
Бағдарламалық тақырып
Негізгі әдістемелік тәсіл
7-сынып, II тоқсан
XVIII ғ. дәстүрлі көшпелі шаруашылық
СОД: «Идеялар себеті», «Инсерт», «Кластер»
7-сынып, III тоқсан
1867–1868 жж. реформалар
Проблемалық сабақ, «Фишбоун»
8-сынып, III тоқсан
Жәрмеңкелер, кеніштер, жаңа топтар
Оқу станциялары, «Тұжырымдамалық дөңгелек»
8-сынып, III тоқсан
Столыпиннің қоныстандыру саясаты
Рөлдік ойын «1907 ж. комиссия отырысы»
Барлық сабақ бір тарихи мазмұнды әртүрлі белсенді тәсілмен ашады әрі 7–8-сынып жасына бейімделген.
Әдістеме
11 / 13

12.

Жасанды интеллектіні кіріктіру
«ЖИ генерациясын сыни тексеру» — ең құнды дидактикалық модель
1
ЖИ мәтін жасайды
оқушыға дайын сипаттама/жауап
беріледі
2
Дерекпен салыстыру
статистика мен ғылыми дереккөзге
салыстырылады
Қағида: ЖИ мұғалімді алмастырмайды — тек көмекші. Кез келген материал
алдын ала тексеріледі.
Әдістеме
3
Дәлсіздікті табу
қателер мен жалпылаулар
анықталады
Бағалау: нәтиже емес, үдеріс пен
түпнұсқалыққа екпін.
12 / 13

13.

Қорытынды
Екіжақты сипат: трансформация Қазақстанды жалпыресейлік нарыққа кіріктіріп, жаңа әлеуметтік топтарды
дамытса, екінші жағынан дәстүрлі институттарды бұзып, кедейленуге және отарлық экономикаға алып келді.
Практикалық құндылық: нақты тарихи материалды қазіргі білім беру технологияларымен ұштастырған
дайын сабақ әзірлемелері мен критериалды бағалау жүйесі Қазақстан тарихы мұғалімдеріне ұсынылады.
Назарларыңызға рахмет!
Сұрақтарыңызға жауап беруге дайынмын