6 лекция ЧКВ нов

1. Адам - компьютер қарым қатынасы Лекция 6: Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейсін тарату. GOMS моделі бойынша есептеулердің

Алибиева Жибек Мейрамбековна
«Программалық инженерия» кафедрасы қауым.профессор, PhD

2.

Мақсаты:
Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейстерінің маңыздылығын
түсіндіру және GOMS моделі арқылы интерфейсті сандық талдау
әдістерін көрсету.
Күтілетін нәтижелер:
•Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейсінің таралу
принциптерін түсіну.
•GOMS моделі бойынша есептеулер жүргізуді үйрену.
•GOMS есептеулерінің нәтижелерін интерфейсті жақсарту
үшін қолдану

3.

Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейстерін тарату
Анықтама:
Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейстерін тарату – қолданушы мен жүйе
арасындағы тиімді деректер алмасуды қамтамасыз ететін дизайн
принциптерінің жиынтығы.
Тарату принциптері:
1. Қолданушыға бағытталғандық
2. Жылдамдық
3. Интуитивтілік
4. Модульдік
Мысалдар:
1. Онлайн-банкинг интерфейсі.
2. Электрондық пошта қосымшалары.
3. Онлайн сауда платформаларының интерфейстері.

4.

Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейстерін тарату

5.

Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейстерін тарату

6.

Ақпараттық өзара әрекеттесу интерфейстерін тарату

7.

GOMS моделі бойынша есептеу мысалдары
Интерфейсті жобалау
тапсырманы анықтаудан басталады.
Мәселенің мәні, сондай-ақ оны шешу үшін қол жетімді құралдар
көбінесе
талаптар
немесе
спецификациялар
түрінде
тұжырымдалады.
Мысал қарастырайық, айталық пайдаланушы компьютерде
жұмыс істеп жатыр делік — ол есепберулерді (отчеттарды)
баспаға шығарсын. Кейде сол бөлмедегі экспериментаторлар
оны температура көрсеткіштерін Фаренгейт шкаласынан
Цельсий шкаласына немесе керісінше аударуды сұрайды.
Мысалы, біздің қолданушыға: "Фаренгейт шкаласы бойынша
302.25 градусты Цельсий шкаласына аударыңыз" деп айтулары
мүмкін. Пайдаланушы температура мәнін тек пернетақта немесе
графикалық енгізу құралдары арқылы енгізе алады. Дауыстық
немесе басқа енгізу құралдары жоқ. Бір шкаладан екіншісіне
ауысу туралы өтініштер шамамен бірдей ықтималдықпен келеді.

8.

9.

Мәндердің шамамен 25% - ы теріс. Мәндердің 10% бүтін сан
(мысалы, 37°). Бір шкаладан екіншісіне ауысу нәтижесі
монитор экранында көрсетілуі керек. Нәтижелерді
шығарудың
басқа
құралдары
пайдаланылмайды.
Пайдаланушы алынған мәнді экспериментаторға дауыстап
оқиды.
Енгізілген және шығарылған температураның сандық
мәндері ондық бөлгіштің әр жағында он санға дейін болуы
мүмкін.
Пайдаланушы осындай өтініштерді орындай алатын жүйеге
арналған интерфейсті жасау кезінде бір шкаладан екіншісіне
ауысу үшін қажетті уақытты азайту керек.

10.

Операциялардың жылдамдығы мен дәлдігі максималды болуы
керек. Экранның жұмыс алаңы шектелмеген. Температура
мәндерін аударуға арналған терезе немесе экран аймағы үнемі
белсенді және пернетақта немесе графикалық енгізу
құрылғысы көмегімен деректерді енгізуге дайын болуы қажет.
Пайдаланушы өзінің негізгі жұмысын орындауға қалай орала
алатындығы ескерілмейді. Тапсырма аударма нәтижесін алу
арқылы орындалды деп саналады.
Пайдаланушыға қажетті уақытты бағалау үшін ондық үтірді
қоса алғанда, төрт таңбалы санды енгізуге талап етілетін
орташа
уақыт
мәнінен
шығамыз.
Сондай-ақ,
қарапайымдылыққа байланысты, біздің пайдаланушы барлық
таңбаларды қатесіз енгізеді деп санаймыз, сондықтан қателерді
анықтау құралдары мен олар туралы хабарламалар қажет емес.

11.

Байланысу терезесі. 1 нұсқа.
Байланысу терезесіндегі нұсқаулар (сурет. 1) өте қарапайым.
Олардың негізінде пайдаланушы GOMS моделінің
қимылдары тұрғысынан қолдануы керек әрекет әдісін
сипаттауға болады.

12.

GOMS моделі бойынша жазба жаңа жестілер қосылатын
кезде тізбекті түрде ұсынылады
* Қолды деректерді графикалық енгізу құрылғысына
жылжыту:
H – орнын ауыстыру.
* Курсорды топтағы қажетті қосқышқа жылжыту:
H P – нұсқаулық.
* Қажетті қосқышты басыңыз:
H P K – пернелерді басу.

13.

Орындалатын жағдайлардың жартысында интерфейске қажетті
аудару бағыты таңдалып қойылған болады, сондықтан
пайдаланушыға қосқышты басудың қажеті жоқ. Енді біз
қосқыш (переключатель) қажетті жағдайға орнатылмаған
жағдайды қарастырамыз.
* Қолды қайтадан пернетақтаға жылжыту:
HPKH.
* Төрт таңбаны енгізу, санды енгізу:
HPKHKKKK.
* <Enter>пернесін басу:
HPKHKKKKK.
<Enter > пернесін басу әдіске байланысты талдау бөлімін
аяқтайды.
0-Ережеге сәйкес, біз М операторын барлық K және P
операторларына қоямыз, бірақ аргументтерді көрсететін Р
операторларына қойылмайды, ол төмендегі мысалда жоқ:
HMPMKHMKMKMKMKMK

14.

1-ЕРЕЖЕ: P M K-ны P K-ге ауыстыруды және күтілетін барлық
басқа M операторларын жоюды талап етеді (көрсетілген мысалда
ондай жоқ).
2-ЕРЕЖЕ тізбектердің ортасында M операторларын жоюды
белгілейді. Осы екі ережені қолданғаннан кейін келесі жазба
қалады:
HMPKHMKKKKMK
4-ЕРЕЖЕге сәйкес M операторын соңғы K алдында қалдыру
керек, бұл мысалда 3 және 5 ережелері қолданылмайды.
Келесі қадам - операторлардың таңбаларын тиісті уақыт
аралықтарына ауыстыру (K =0.2; P=1.1; H=0.4; M =1.35).
H + M + P + K + H + M + K + K + K + K + M + K = 0.4 + 1.35 +
1.1 + 0.2 + 0.4 + 1.35 + 4*(0.2) + 1.35 + 0.2 = 7.15 с

15.

Егер қосқыш қажетті позицияға орнатылса, әрекет әдісі келесідей болады:
MKKKKMK
M + K + K + K + K + M + K = 3.7 с
Мәселенің шарттары бойынша екі жағдай да екіталай. Осылайша, бір
шкаладан екіншісіне ауысу үшін интерфейсті пайдалану үшін
пайдаланушыға қажет орташа уақыт (7.15+3.7)/2 ≈ 5.4 С болады.
Басқа интерфейс шешімдері
Барлық
таңбалары
бар
пернетақтаны
қолданатын
интерфейсті
қарастырыңыз. Мұндай интерфейсте экранда келесі хабарлама пайда
болады:
Температураны бір шкаладан екінші шкалаға ауыстыру үшін С (Цельсий
шкаласы) немесе F (Фаренгейт шкаласы) таңбасының көмегімен қажетті
шкаланы көрсетіңіз. Температураның сандық мәнін енгізіп, Enter
пернесін басыңыз. Түрлендіру нәтижесі экранда көрсетіледі.

16.

GOMS талдауы пайдаланушы 6 пернесін басу керек екенін көрсетеді. M
операторларын орналастыру ережелеріне сәйкес біз келесі жазбаны аламыз:
MKKKKKMK
Орташа уақыт 3.9 с құрайды.
Егер C және F таңбаларын бөлгіштер ретінде қолдансақ, біз бұл уақытты
азайта аламыз. Келесі Нұсқаулық пайда болатын интерфейсті қарастырыңыз:
Температураны бір шкаладан екінші шкалаға ауыстыру үшін
температураның сандық мәнін енгізіп, егер ол Цельсий шкаласында
болса, С немесе Фаренгейт шкаласында болса, F белгісін
қойыңыз.Түрлендіру нәтижесі экранда көрсетіледі.

17.

Бұл мысалда <Enter > пернесін басудың қажеті жоқ. Кейбір интерфейсті
дамыту құралдары пайдаланушыдан <Enter > пернесін қолдануды талап
етеді, сондықтан С және F таңбаларын бөлгіш ретінде пайдалану мүмкін
емес. Мұндай құралдар адамға бағытталған интерфейстерді дамытуға
жарамайды.
GOMS талдауы C және F таңбалары бар интерфейс үшін бөлгіш ретінде
жазба келесідей болатындығын көрсетеді:
MKKKKMK
Орташа уақыт 3.7 с.
Егер біз теориялық тұрғыдан ең аз уақыт 2.15 с екенін білмесек, онда бұл
шешім сәтті болып көрінуі мүмкін. Бұл бұрын қарастырылғандарға
қарағанда әлдеқайда тиімді, сондықтан біз оған тоқтай аламыз. Суретте
көрсетілген интерфейсті қарастырыңыз.
Мұндай интерфейсті тармақталған деп атауға болады. Онда бір енгізу
нәтижесінде екі нәтиже береді.

18.

19.

Неғұрлым тиімді нұсқа - Бұл енгізілген деректерді қолмен өңдеу және екі
шкалада бір уақытта түрлендіру. Тармақталған интерфейсте бөлгіштің
қажеті жоқ. Сонымен қатар, пайдаланушыға қандай түрлендіру қажет
екенін көрсетудің қажеті жоқ. GOMS талдауы орташа есеппен енгізілетін 4
таңба үшін жазба келесідей болатындығын көрсетеді:
MKKKK
Тармақталған интерфейсте 2.15 с ең аз уақытқа қол жеткізіледі және оның
символдық тиімділігі 100% құрайды.
Егер біздің мысалдағыдай, нәтиже таңбалар енгізілген сәтте Шығыс
орнында өзгерсе, бұл сандардың ауытқуы пайдаланушыны алаңдатпайды,
өйткені деректерді енгізу оның назарында болады. Қорытындыдағы
үздіксіз өзгеретін мәндер тіпті пайдалы болуы мүмкін-бірнеше қолданудан
кейін пайдаланушы бұл тербелістерді тек көздің шетінен байқайды,бұл
жүйе енгізілген мәліметтерге жауап береді.

20.

Егер интерфейстің жеке режимі қолданылса, онда үлкен тиімділік үшін
мұндай жүйе тез әрекет етуі керек. Атап айтқанда, реакция жылдамдығы
енгізу жылдамдығынан аз болмауы керек. Мұндай мәселе интерфейсті
желілік пайдалану кезінде ғана пайда болуы мүмкін.
Бұл тапсырма жағдайына енбесе де, келесі түрлендіруді орындау үшін
түрлендіргіштегі өрістер қалай тазаланады деген сұрақ туындауы мүмкін.
Тазалау операциясы тағы бір пернені басады ма? Міндетті түрде емес.
Мысалы, біз интерфейсті оператор өзінің негізгі сабағына оралған немесе
басқа тапсырмаға көшкен сайын түрлендіргіште көрсетілген мәндер
автоматты түрде көлеңкеленіп, температура түрлендіргішінің өзі белсенді
емес болатындай етіп жасай аламыз; сонымен қатар, осы уақытта барлық
мәндер өз өрістерінде қалуы мүмкін, сондықтан қажет болған жағдайда
оларды қайтадан көруге болады, бірақ келесі енгізуде олардың барлығы
жойылады.

21.

Тармақталған интерфейс міндетті түрде қарастырылған немесе мүмкін
болатын ең жақсы емес, өйткені ол оңтайлы жұмыс жылдамдығына ие
және өте тиімді. Жылдамдықтан басқа, басқа да параметрлер бар, олар да
маңызды: қателіктердің пайда болу жиілігі; интерфейсті зерттеуге кететін
уақыт; интерфейсті пайдалану әдісін ұзақ уақыт есте сақтау мүмкіндігі.
Сіз әсіресе кеңейтілген интерфейстегі қателіктердің пайда болу жиілігіне
назар аударуыңыз керек,өйткені пайдаланушы нәтижені дұрыс емес
өрістен оқи алады. Бұл әсіресе маңызды, өйткені ол Цельсий сөзін
естігенде, Фаренгейт шкаласы өрісінен мағынаны оқып шығу керек.
Алайда, тармақталған температура түрлендіргіші температуралық
мәндерді бір шкаладан екінші шкалаға түрлендіру бағдарламасының
жұмыс нұсқалары ретінде қарастыруға болатын интерфейстердің аз
санына кіреді.
Пернелерді басу үшін уақыт шығындарын қарапайым талдауда және толық
ақпараттық-теориялық зерттеуде интерфейсті дамыту тұрғысынан
пайдалы болуы мүмкін. Сандық нұсқауларсыз біз интерфейсті
қаншалықты жақсы ойластырғанымызды және оны жақсарту мүмкіндігі
бар-жоғын ғана болжай аламыз.

22.

GOMS моделі бойынша есептеулер негіздері
GOMS компоненттерін еске түсіру:
1. Goals (мақсаттар): Пайдаланушының интерфейспен жұмыс кезінде
қол жеткізгісі келетін нәтижесі.
2. Operators (операторлар): Қолданушы әрекеттері (мысалы, пернені
басу немесе тінтуірді жылжыту).
3. Methods (әдістер): Мақсатқа жетудің бірнеше нұсқасы.
4. Selection rules (таңдау ережелері): Қолданушының белгілі бір әдісті
таңдау критерийлері.
Есептеулерде пайдаланылатын уақыт өлшемдері (орташа мәндер):
1. K (Keying): Пернетақтадан бір пернені басу – 0.28 секунд.
2. P (Pointing): Тінтуірмен элементті таңдау – 1.1 секунд.
3. H (Homing): Қолды тінтуірден пернетақтаға ауыстыру – 0.4 секунд.
4. M (Mental): Шешім қабылдау уақыты – 1.35 секунд.

23.

GOMS моделі бойынша есептеудің мысалы
Мысал: Қолданушы файлды ашу үшін интерфейсті пайдаланады.
1. Мақсат: Файлды ашу.
2. Әдістер:
o
Мәзір арқылы:
1. Тінтуірді "Файл" мәзіріне жылжыту (P).
2. Тінтуірмен "Ашу" опциясын таңдау (P).
3. Қалта ашылған кезде файлды таңдау (P).
4. "Ашу" батырмасын басу (P).
o
Пернетақта арқылы:
1. "Ctrl + O" комбинациясын басу (K + K).
2. Қалта ашылған кезде файлды пернетақта арқылы таңдау (K).
3. "Enter" пернесін басу (K).
3. Таңдау ережелері:
Егер қолданушы жаңадан бастаушы болса, ол мәзірді пайдаланады.
• Егер қолданушы тәжірибелі болса, ол пернетақтаны қолданады.

24.

Есептеулер:
Мәзір арқылы:
1. Тінтуірді жылжыту (P) – 1.1 сек.
2. Тінтуірмен "Ашу" опциясын таңдау (P) – 1.1 сек.
3. Тінтуірмен файлды таңдау (P) – 1.1 сек.
4. "Ашу" батырмасын басу (P) – 1.1 сек.
Жалпы уақыт:
1.1+1.1+1.1+1.1=4.4 секунд\, \text{секунд}
Пернетақта арқылы:
1. "Ctrl + O" комбинациясын басу (K + K) – 0.28 + 0.28 сек.
2. Пернетақта арқылы файлды таңдау (K) – 0.28 сек.
3. "Enter" басу (K) – 0.28 сек.
Жалпы уақыт:
0.28+0.28+0.28=0.84 секунд, \text{секунд}

25.

Есептеулер жүргізіңіз
№
1
Сценарий
Проверить баланс
2
3
Переход ко всем остальным задачам
Переход ко всем остальным задачам
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Активировать карту
Настроить нужную валюту на карте
(мультивалютка)
Получить реквизиты для перевода на
карточный счет (чтобы платить
меньше процентов)
Понять, что за странные списания
происходят по карте
Доп. условия
GOMS
M
MHB
MHB
Не полный сценарий. Открыть вкладку
"оформить", после приходится сразу выбирать в
"древе" страницу "активировать карту". Раздел
"карты" отсутствует
PBPBKKKKPBWKKKKPBW
PBPBWKKKKPB
Главная карты, информация по карте, скролл
PBSM
Вкладка история, списания, скролл, просмотр
PBPBSM
Все действия, настроить лимиты, лимиты на все
траты по карте, указать сумму на день,
Ограничить количество денег, которое установить 2000, дождаться код, ввести код,
можно потратить в день или месяц
подтвердить
PBPBPBPBKKKKPBWKKKKPB
Узнать, настроено ли информирование
на телефон о действиях по карте
Главная страница карты, посмотреть блок
M
Настроить, чтобы приходило или не Главная, блок с информированием, ввести
приходило смс о действиях по карте номер, получить смс, включить
PBKKKKKKKKKKKPBWKKKKPB
Не полный сценарий. Есть пункт
"заблокировать карту", но он не кликабельный.
Так же, в "древе" есть страница "блокировка
Заблокировать карту
карты"
PBPBMPBWKKKKPB
Пластик, в течении 5 дней, в отделении банка,
Перевыпустить карту (кончилась,
отделение Москва, выбор на карте, отделение MKKKKKKKKKKKKKKKPBWKKK
украли)
Цветной
KPB

26.

Қорытынды
GOMS моделі интерфейстің пайдаланушылық тиімділігін
сандық бағалауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс интерфейсті
жобалау және оңтайландыру кезінде қолданушының уақытын
үнемдеуге және өнімділікті арттыруға көмектеседі. Талдаудың
нәтижелері интерфейсті жақсарту үшін пайдаланылып,
қолданушының жұмысын жылдам әрі интуитивті етеді.
GOMS моделін қолдану арқылы:
•Пайдаланушының әрекеттерін сандық бағалауға болады.
•Әртүрлі интерфейс шешімдерінің тиімділігін салыстыру
мүмкіндігі артады.
•Интерфейсті
оңтайландыру
арқылы
қолданушының
тәжірибесі жақсарады.
Практикалық
тұрғыдан,
GOMS
моделі
UI/UX
дизайнерлеріне, бағдарламашыларға, және HCI (HumanComputer Interaction) саласындағы мамандарға тиімді
интерфейстер жасауға көмектеседі.

27.

Ұсыныстар