илмий иш (1)

1.

Һезим
Искәндәровниң
шеирлирида
достлуқ
мавзусиниң
күйлиниши

2.

Һезим Искәндәров – Кеңәш уйғур әдәбиятиниң мәшһур намайәндиси, социалистик һаят
күйчиси, отлуқ қәлб егиси, даңлиқ мәрипәтчи-устаз, уйғур маарипиниң пешиваси.
Әдипниң әдәбий мирасини мәзмун жәһәттин шәртсиз һалда икки дәвиргә бөлүп қарашқа
болиду. Биринчиси – ХХ әсирниң биринчи йеримидики ижадий паалийити. Бу дәвир яш
әдип үчүн конилиқ билән «челишиш» дәвридур. Һ. Искәндәровниң 20-30-жиллиридики
әсәрлири тематика вә роһ жәһәттин шу дәвирдики көп милләтлик кеңәш әдәбияти
көтәргән вә һәл қилған мәсилә, проблемилар билән аһаңдаштур.
Һ. Искәндәров-әмгәк күйчиси. Униң жигирминчи, болупму оттузинчи жилларда яратқан
шеирлириниң асасий қисмини алсақ, уларда биз әмгәк адиминиң обризини көримиз. 50жиллардин бащлап Һ. Искәндәровниң ижадий паалийитиниң иккинчи дәври башлиниду.
Тәқипкә бағлиқ Һезим Искәндәров жигирмә жиллиқ вақтини сүргүндә өткүзди. Шу сәвәптин
ақланғандин кейин йәниму ижадий ишқа киришиду вә шаир өзиниң шеирлирида бешидин
өткәнләрни, сүргүн азаплири, көргән хорлуқлири тоғрисида әмәс, бәлки шу вақиттики әң муһим
мәсилиләр: течлиқни һимайә қилиш, уруш вәйранчилиғини йоқитиш йолида педакаранә әмгәк
қиливатқан хәлиқ, һәрхил қитъ әлләрдә яшисиму бир-бирини чүшинишкә башлиған кишиләр
һәққидә хәлиқләрниң өз ара достлуғи яш әвлат-балилар һәққидә язиду.

3.

Киришмә:
Достлуқ дегән немә? – дуниядики әң улуқ сезимләрниң бири – достлуқ.
Һәрбир адәм дунияға кәлгәндин кейин, есини билгәндила ички сирини ,
муң – зарини тарқитип, хошаллиғи билән қайғусини бөлүшидиған адәмни
издәйду. Қандақту бир қийинчилиққа дуч болсаң, уни достуң билән
бөлүшүп, достлуқниң әқлини тиңшап, жавап тапалайсән. Мениң оюмчә,
башқиға һәқиқий адил дост болуш үчүн әң алди билән, әлниң қайғусиға
чүшиник билән қараш, адәмни тиңшаш арқилиқ мәслиһәт беришни билиш,
қабилийити жуқури болушқа тегишлик.
Достлуқ адәмләрниң әң алди билән бир – биригә ишиништин башлиниду.
У қанчелик күчәйсә, шунчилик қувәтлиниду.

4. Киришмә:

Улуқ әдипләрниң достлуқ һәққидә ейтқан пикирлири:
Достлуқ дегән немә? – дуниядики әң улуқ сезимләрниң бири
– достлуқ. Һәрбир адәм дунияға кәлгәндин кейин, есини
билгәндила ички сирини , муң – зарини тарқитип,
хошаллиғи билән қайғусини бөлүшидиған адәмни издәйду.
Қандақту бир қийинчилиққа дуч болсаң, уни достуң билән
бөлүшүп, достлуқниң әқлини тиңшап, жавап тапалайсән.
Мениң оюмчә, башқиға һәқиқий адил дост болуш үчүн әң
алди билән, әлниң қайғусиға чүшиник билән қараш, адәмни
тиңшаш арқилиқ мәслиһәт беришни билиш, қабилийити
жуқури болушқа тегишлик.
Достлуқ адәмләрниң әң алди билән бир – биригә
ишиништин башлиниду.
У қанчелик күчәйсә, шунчилик
қувәтлиниду. Һә, бир – биригә ишәнчиси йоқ, дегән билән
өзлириниң дост санайдиғанларму бар, у ялған достлуқ.

5.

.
.
“Дехан достумға” шеири болса – дехан вә униң
мәшәқәтлик, амма шәрәплик әмгиги һәққидә.
Бу йәрдики дехан – жапакәш, амма чидамлиқ бир
дост сүпитидә гәвдилиниду. Бу шеирда шундақла
дехан билән чөлләргә су кәлди, боз йәрләр
гүлләп-яшнап, алтун ашлиққа толди. Униң қоли
«хизир» кәби берикәтлик дәп сүрәтлиниду.
Муәллип дехан достиниң жапалиқ чапқан
кәтминидин тизилип чиққан нанларниң, мол
һосулиниң бәрикитини тиләйду. Бу шеир – «Дехан
достумға» дәп аталғанлиғиниң өзила,
муәллипниң деханни пәқәт ишчи әмәс, бәлки
жападиму, һаләвәттиму биллә болған қәдирлик
инсан ретидә көридиғанлиғини билдүриду.
Деханниң қоли билән яритилған һәрбир дан –
достлуқниң вә пак әмгәкниң мевисидур.

6.

«Чопан достумға» шеирда шаир
чопанларниң әмгәкчан, саддә вә
тәбиәт билән йеқин яшайдиған
адәм екәнлигини тәсвирләйду.
Шаир үчүн мундақ инсанлар
наһайти қәдирлик вә ишәнчилик
екәнлигини ейтиду. Шаир чопан
достлири билән өткүзгән вақитни
әсләп, шу достлуқниң әһмийитини
чүшиниду. Хуласиләп кәлсәм, бу
шеир достлуқ, садиқлиқ вә
туғулған йәргә болған муһәббәт
тоғрилиқ йезилған.

7.

Шаирниң «Улуқ рус» шеирида достлуқ
мавзуси наһайити кәң вә чоңқур мәнада
ечип берилгән. Муәллип достлуқни
инсанийәтниң әң алий қәдрийити
сүпитидә тәсвирләйду. Шеирда достлуқ
чегара билмәйдиған, һәрбир инсанни
бир-биригә йеқинлаштуридиған күч
сүпитидә көрситиду. Шеир мисралири
достлуқниң инсанлар арисидики роһий
бирликни яритидиғанлиғини
билдүриду. Рус йеригә меһман болуп
барған адәмни «бағрим» дәп қучақлиши
– меһмандостлуқ вә чин көңүлдин
болған достлуқниң символи. Достлуқ –
бәхит-саадәт, инақлиқ вә течлиқниң
асаси. «Дости барниң – бәхти бар» - дегән
дана пикир достлуқниң инсан үчүн әң
бүйүк байлиқ екәнлигини хуласиләйду.

8.

«Қазақ ели» шеирида қазақ хәлқиниң
уйғур хәлқигә ят әмәслигини, бу дияр
бағрида әркин яшаватқан қазақ уйғур
достлиғини илһам билән қошаққа
қетип, икки хәлиқниң бир-биригә
болған инақлиғини вә йеқинлиғини
күйлиди. Һезим Искәндәров
шеириниң ахирида достлуқниң пәқәт
тилдила әмәс, бәлки жүрәкләрдә
екәнлигини вә униң мәңгү
өчмәйдиғанлиғини тәкитләйду.
Бу шеир достлуқни – бирлик, ортақ
нан, ортақ тарих вә ортақ келәчәк дәп
чүшәндүриду. Икки хәлиқниң
достлиғи «мәңгүлүк өзгәрмәс қаидә»
сүпитидә баһаланған. Һәқиқәтәнму
уйғур-қазақ хәлиқлириниң тәғдири,
бирлиги узун тарихқа егә.

9.

«Пушкинниң һәйкили алдида»
шеирида Һезим Искәндәров
А.С.Пушкинни өзигә устаз тутип,
шундақла Кеңәш елигә болған достлуқ
мунасивәтни көрсәтмәкчи болған. Бу
әсәр пәқәт бир шаирға болған һөрмәтла
әмәс, бәлки хәлиқләр достлуғиниң
символидур. Шаир шеирида
«Уйғурчилап йезип кетәй бир ғәзәл»
дәйду. Бу мисралар Һезим
Искәндәровниң Пушкинни өзигә устаз
тутип, һөрмәт көрсәткәнлигини
ейтиду. Бу икки милләт ижаткарлири
арисидики мәнивий достлуқни
билдүриду. Бир милләт шаириниң
иккинчи милләт шаиридин илһам
елиши – мәнивий байлиқниң ортақ
екәнлигиниң испати. » дәйду

10.

Шаирниң «Тажик достумға»
шеирида хәлиқләр арисидики
достлуқ вә мәдәний варислиқ
мавзуси наһайити чоңқур ечип
берилгән. Шеир мисралири
арқилиқ тажик хәлқиниң бүйүк
мутәппәкүри Абдурахман Жамий,
қазақ хәлқиниң данишмини Абай
Қунанбаев вә уйғурниң ғәзәлхан
шаири Билал Назимниң
исимлириниң биргә тилға
елиниши, бу хәлиқләрниң роһий
жәһәттин бир-биригә қериндаш
екәнлигини ипадиләйду.

11.

.
Һезим Искәндәровниң «Достларға»
шеири хәлиқләр арисидики достлуқ
«қериндашлиқ» дәрижисигә көтирилгән.
Муәллип һәрбир хошна хәлиқниң
вәкилини өз дости, қериндиши сүпитидә
тәсвирләйду. Өзбәк хәлқини «бағрим»,
тажик достини «муқәддәс қериндишим»
дәп атайду. .Рус, қазақ вә уйғур хәлқиниң
«жени бир» екәнлиги, ортақ дәстихан
әтрапида инақ яшайдиғанлиғи
тәкитлиниду. Муәллип достлуқниң
томурини тарихтин вә әдәбияттин
издәйду. У түрлүк хәлиқләрниң улуқ
шаирлирини бир сәпкә қойиду

12.

Һәммизгә мәлумки 1-май достлуқ вә
бирлик күни. Һезим Искәндәровму бу
улуқ мәйрәм һәққидә қәләм
тәврәтмәй қалмиди. Униң «Май
күни» шеири қиш кетип, йәр
жаһанниң ойғиниши билән
башлиниду. Май ейи пәқәт тәбиәт
мәйримила әмәс, бәлки достлуқ вә
ғалибийәт ейи сүпитидә
тәсвирлиниду. Шеирниң ахирқи
қисимлирида шатлиқ вә бирлик
мавзуси күчлүк йезилған. «Май күни»
шеири – тәбиәттики гөзәллик билән
инсанлар арисидики достлуқни,
бирликни вә течлиқни бириктүргән
мәнаси чоңқур әсәр. Муәллип май
ейини течлиқниң баһари вә
достлуқниң нурлуқ байриғи дәп
баһалайду.

13.

Һезим Искәндәровниң «Кәл, Йеңи жил»
шеирида, Йеңи жилниң шанлиқ бәхит
елип, йеңи һаят деңизи болуп қайнап,
чөлни бостан қилған йәр йүзигә
һәрқачан течлиқ елип кәлгәнлиги
һәққидә ейтип, әзиз достлириға иллиқ
тиләклирини, тәбриклирини ейтип,
достлар билән ақ дәстихан йейип
һәрқачан батур қәдәм ташлап, нахша
ейтип қарши алидиғанлиғини
тәкитләйду.

14.

Сөзүмни хуласиләп кәлсәм, тәтқиқ қилинған барлиқ әсәрләрдә – достлуқ
мәңгүлүк, пак вә қудрәтлик сезим. У хәлиқләрни бирләштүрүп, течлиқни
сақлап, инсанларни достлуққа вә меһриванлиққа йетиләйду. Муәллип үчүн
«дост» дегән сөз – бәхит, бирлик вә течлиқ дегән мәналарни билдүриду. Һезим
Искәндәровниң шеирийәт алими – достлуқниң, меһир-муһәббәтниң вә
инсанпәрвәрликниң мәңгүлүк байриғи. Шаир өз әсәрлири билән келәчәк
әвлатларға достлуқни қәдирләшни, бир-биригә ишинишни вә инақ яшашни
үгитиду. Достлуқ – әсирләрдин бери давамлишип келиватқан, тарихни вә
тәғдирни бирләштүридиған муқәддәс күч.

15.

Илмий ишимни өз ижадимдин чиқарған төвәнки шеирий мисралар
билән йәкүнлимәкчимән:
Үмүт билән келәчәккә башлайду,
Достлуқ яхшилиққа йол ачиду.
Садақәтлик дост болса йениңда,
Қараңғуда йолуңға нур чачиду.
Сән күлсәң биллә күлүп шатлиниду,
Азаплансаң сениңдин бәк қайғуриду.
Жапа чәксәң сахта достуң ташлап кәтсә,
Һәқиқий дост сени йөләп турғузиду.