7-nji_tema._Tebigy_serişdeleri_dolandyrmak

1. 7-nji tema. Döwlet ýerli häkimiýet dolandyryş edaralaryň ykdysady we söwda işini guramak. Tebigy serişdeleri dolanyrmak

• Temanyň meýilnamasy
1. Daşary ykdysady işleri düzgünleşdirmek we gözegçilik işleri
guramak.
2. Ekologiki menejment barada düşünje.
3. Ekologiki menejmentiniň guramaçylyk logistikasy.
4. Ekologiki menejmentiniň ugurlary.
Umumy okuwlar – 2 sagat
Amaly sapaklar – 4 sagat

2. Что такое внешнеэкономическая деятельность?

• Внешнеэкономическая
деятельность — совокупность
организационно-экономических,
производственно-хозяйственных и
оперативно-коммерческих
функций
предприятий,
ориентированных на мировой
рынок, с учётом избранной
внешнеэкономической стратегии,
форм и методов работы на
зарубежных рынках.

3. Что такое внешнеэкономическая политика?

• Внешнеэкономическая политика государственная
политика
в
области экспорта и импорта,
таможенных пошлин, тарифов,
ограничений,
привлечения
иностранного капитала и вывоза
капитала за рубеж, внешних
займов,
предоставления
экономической помощи другим
странам,
осуществления
совместных
экономических
проектов.

4. Что такое внешнеэкономический договор?

• Доминирующее положение среди
договорных форм, используемых во
внешнеэкономической деятельности,
прочно удерживает договор куплипродажи (поставки).
• Это
объясняется
наибольшим
удельным весом товарных операций
в общем объеме мировой торговли.
• Операции по купле-продаже товаров
в качестве непременного условия
включают в себя организацию
доставки товара от продавца к
покупателю.

5. Из чего складывается правовой режим внешнеэкономической сделки?

• Одна из важных особенностей
внешнеэкономических
сделок
состоит в том, что их правовой
режим
складывается
из
совокупности норм, не только
составляющих внутреннее право
участвующих в ней сторон, но и
вытекающих из международноправовых
обязательств
государств,
определяющих
национальную
принадлежность
контрагентов.

6. Daşary ykdysady işiniň umumy düzgünleri

Daşary
ykdysady işiň maksatlary:
Türkmenistanyň
dünýäniň
ykdysadyýetine
netijeli goşulmagy
daşary ykdysady iş
amala aşyryrmagy
milli
ykdysadyýetiň
ösdürilmeginiň
höweslendirilmegi
Türkmenistanyň
ykdysady
howpsuzlygynyň
üpjün edilmegi

7. Daşary ykdysady işiniň umumy düzgünleri

Daşary
ykdysady
iş
diýlip
Türkmenistanyň döwlet häkimiýet we
dolandyryş edaralarynyň, beýleki
ýuridik şahslaryň, fiziki şahslarynyň
daşary ýurt döwletleri, olaryň ýuridik
we fiziki şahslary, halkara guramalary
bilen
özara
bähbitli
ykdysady
gatnaşyklarynyň ýola goýulmagyna
hem-de ösdürilmegine gönükdirileniş
ýüzündäki
hereketleriniň
jemine
düşünilýär.

8. Daşary ykdysady işiniň umumy düzgünleri

daşary ykdysady işiň subýektleriniň,
ýurduň haryt öndürijileriniň we sarp
edijileriniň hukuklarynyň we kanuny
bähbitleriniň berjaý edilmegi
daşary ykdysady iş amala aşyrylan
mahalynda özara bähbitlilik
daşary ykdysady
işiň esasy
ýörelgeleri
daşary ykdysady işiň subýektleriniň
deňligi we olaryň kemsidilmegine
ýol berilmezligi;
daşary ykdysady işiň subýektleriniň
telekeçilik işiniň erkinligi we
ykdysady özbaşdaklygy;

9. Daşary ykdysady işiniň umumy düzgünleri

daşary ykdysady iş
boýunça hyzmatdaşlaryň
içerki işlerine gatyşmazlyk
daşary ykdysady
şertnamalar boýunça kabul
edilen borçnamalaryň
yhlaslylyk bilen ýerine
ýetirilmegi;
daşary
ykdysady işiň
esasy
ýörelgeleri
Türkmenistanyň ykdysady
howpsuzlygynyň üpjün
edilmegi
halkara hukugynyň umumy
ykrar edilen kadalarynyň
berjaý edilmegi

10. Daşary ykdysady işiniň umumy düzgünleri

Daşary ykdysady işiň esasy
ugurlary
Daşary ykdysady işiniň umumy düzgünleri
halkara ykdysady we
maliýe hyzmatdaşlygy
daşary söwda işi
daşary ýurt maýa
goýumlarynyň çekilmegi
Türkmenistanyň çäginden
daşardaky maýa goýum işi

11. Daşary ykdysady işiň esasy ugurlaryň dolandyryşy

Halkara ykdysady we maliýe hyzmatdaşlygy
Türkmenistanyň
daşary
ykdysady
işiň
subýektleriniň önümçilik, maliýe çygrynda,
bank we ätiýaçlandyryş işinde, bilimde we
işgärleri
taýýarlamakda,
syýahatçylykda,
saglygy goraýyşda, ylmy-tehniki, medeni,
ekologiýa,
ynsanperwerlik
we
beýleki
çygyrlarynda daşary ýurt döwletleriniň ýuridik
we fiziki şahslary işiň amala aşyrylmagyny
özünde jemleýär.

12. Daşary ykdysady işiň esasy ugurlaryň dolandyryşy

Halkara
ykdysady
we
maliýe
hyzmatdaşlygy halkara guramalary
bilen özara bähbitli gatnaşyklaryň
Türkmenistanyň
kanunçylygynda
bellenilen tertipde ýola goýulmagyna
we giňeldilmegine gönükdirilen daşary
ykdysady işiň amala aşyrylmagyny
özünde jemleýär.

13. Daşary ykdysady işiň esasy ugurlaryň dolandyryşy

Harytlaryň halkara
alyş-çalşy (satyn
alynmagysatylmagy)
babatdaky iş daşary
söwda işi bolup
durýar
Alyş-çalşyň (satyn
almagyň-satmagyň)
obýektleri bolup
durýan
ykdysadyýetiň ähli
pudaklarynda
öndürilýän ähli
görnüşdäki harytlyk
serişdeler, işler,
hyzmatlar
Daşary söwda
işi
Daşary söwda işi
harytlaryň eksport
we import edilmegi
arkaly amala
aşyrylýar

14. Daşary ykdysady işiň esasy ugurlaryň dolandyryşy

Daşary ýurt maýa goýumlarynyň
çekilmegi:
Türkmenistanyň çäginde daşary ýurt maýa
goýumlarynyň çekilmegi Türkmenistanyň
kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar.

15. Daşary ykdysady işiň esasy ugurlaryň dolandyryşy

Türkmenistanyň
çäklerinden
daşardaky maýa
goýum işi
ýuridik şahslaryň
döredilmegi ýa-da olaryň
esaslyk gaznalaryna
(maýalaryna) paýly
gatnaşmagy;
konsessiýalaryň
edinilmegi
Türkmenistanyň
çäklerinden daşarda
maýa goýum işi daşary
ýurt döwletiniň
kanunçylygynda,
Türkmenistanyň
kanunçylygynda we
halkara şertnamalarynda
göz öňünde tutulan başga
usullar bilen hem amala
aşyrylyp bilner.

16. 2021-nji ýylda Türkmenistanyň esasy ýurtlary bilen import boýunça görkezijileri, ABŞ-nyň million dollary

2021-nji ýylda Türkmenistanyň esasy ýurtlary bilen import boýunça görkezijileri, ABŞnyň million dollary
3000
2572,7
2500
2000
1876,8
1500
1000
824,2
737,8
695,9
500
86,4
297,8
140,5157,3
BAE
Eýran
241,2
182,9
227,4
227
58,3
189,1
188,3
0,8
0,4
0
Gazagystan
daşary söwda dolanşygy
Germaniýa
eksportyň paýy
importyň paýy
Türkiýe
Hindistan

17. Türkmenistanyň eksport we import boýunça görkezijiler, ABŞ-nyň million dollary

16000
14051,4
14000
12164
13176,8
11650,9
12000
11103,8
10281,8
10000
10188,6
8932,1
7520,1
8000
7787,9
7689,8
6000
5322,9
4000
5831,7
5925,8
6249,7
4442
2000
0
2007
2015
2016
2017
eksport
2018
import
2019
2020
2021

18. A). Milli ykdysadyýetiň açyklyk derejesine baha bermek üçin aşakdaky ykdysady görkezijiler ulanylýar:

1.Eksportyň çägi (kwotasy) 2018-nji ýyl üçin million TMT:
XQ = X/Y
($11651,0 x3,5 TMT ): 142667,0 TMT x 100% = 31,4%
• XQ – (export quota) eksportyň çägi;
• X – ýurduň eksportynyň bir ýyldaky möçberi, pul birliginde;
• Y – jemi içerki önümiň bir ýyldaky möçberi, pul birliginde.

19. B). Importyň çägi (kwotasy) 2018-nji ýyl üçin million TMT:

MQ = M/Y
($5323,0 X 3,5): 142667,0 TMT x 100% = 13,05%
• MQ – (import quota) importyň çägi;
• M – ýurduň importynyň bir ýyldaky möçberi, pul birliginde.

20. Ç). Sap eksport (kwotasy) 2018-nji ýyl üçin million TMT:

XN = X – M
XN – (net export) sap eksport.
• $11651-$5323=$6328 x 3,5TMT = 22148 million
TMT
• (22148 million TMT: 142667,0 TMT) x100%=15,5%

21. D). Daşary söwdanyň çägi (kwotasy) million TMT:

FTQ = (X + M)/Y
FTQ – (foreign trade quota) daşary söwdanyň çägi;
• (X + M) – ýurduň bir ýyldaky daşary söwda dolanyşygy.
• Ol pul görnüşinde aňladylýan eksportyň we importyň jemi
hökmünde hasaplanýar.
• ($11651+$5323=$16974,0 x 3,5 TMT=59409 million TMT):
142667,0 TMT x 100% = 41,6%.

22. Daşky gurşawy dolandyrmak dürli edaralar tarapyndan amala aşyrylýan aýratyn iş

Umumy düşünje
• Daşky gurşawy dolandyrmak we
daşky gurşawy goramak - degişli
guramalar tarapyndan amala
aşyrylýan we daşky gurşaw
kanunçylygynyň
berjaý
edilmegine gönükdirilen çäreler
toplumy.
Dolandyryşyň aşakdaky
görnüşleri bar:
jemgyýetçilik
önümçilik
ýerli
senagat
döwlet

23. Döwlet daşky gurşaw dolandyryşynyň klassifikasiýasy bar:

• Daşky gurşaw kanunçylygynyň ýerine
ýetirilmegi üçin iň uly jogapkärçilik
döwlet dolandyryşydyr.
• Daşky gurşaw edaralarynyň daşky
gurşawy dolandyrmakda kömek
etmek
üçin
ýörite
hukuk
ygtyýarlyklary bar.
umumy ygtyýarlyk
edaralary
ýörite ygtyýarlyk
edaralary
tebigy baýlyklary
döwlet
dolandyrmak we
daşky gurşawy
goramak boýunça
ýörite wezipeler
ýüklenen beýleki
guramalara

24. Dolandyryş wezipeleri daşky gurşaw we tebigy baýlyklary goramak edaralarynyň hemişelik esasy işidir:

Ekologiki syýasat we
kadalaşdyryjy
iş
daşky gurşawa
monitoringi
daşky gurşawy
ygtyýarlandyrmak
daşky gurşawy
sertifikasiýa
daşky gurşaw
standartlaryny ösdürmek
daşky gurşaw
daşky gurşawa baha
bermek
daşky gurşawy
daşky gurşawyň hilini
kadalaşdyrmak
daşky gurşawa
çaklamak
gözegçilik
audity
tebigaty ulanmak we
daşky gurşawyň
hapalanmagy üçin
tölegler
daşky gurşawy goramak
we ş.m. maliýeleşdirmek
daşky gurşawy
höweslendirmek çäreleri
(ýeňillikli tölegler)

25. Ekologiki syýasat we kadalaşdyryjy iş

• Daşky
gurşaw
syýasaty
jemgyýetiň tebigata täsiri bilen
baglanyşykly çäreler ulgamydyr.
• Daşky gurşaw syýasaty, belli bir
maksatlaryň we wezipeleriň
ösüşi
üçin
esas
berýän
guramanyň alyp barýan işleriniň
daşky
gurşawy
bilen
baglanyşykly kesgitlemesi bilen
kesgitlenýän
niýetleriň
we
ýörelgeleriň toplumydyr.
Global
Döwlet
Ýerli
Sebitleýin
Korporatiw

26. Daşky gurşaw syýasatynyň görnüşleri:

• Global - sosial-ykdysady ösüşdäki daşky gurşaw
çäklendirmelerini, dünýäde bar bolan tebigy baýlyklaryň
ätiýaçlyklaryny we ýurtlaryň arasynda paýlanyşyny
hasaplamak bilen halkara, syýasy we daşary ykdysady
hereketleri amala aşyrmak.
• Döwlet - sebitleriň we suw sebitleriniň ekologiki ýagdaýy
bilen baglanyşykly täsirlere we kemçiliklere düşünmek
esasynda döredilen halkara-sosial-ykdysady syýasat.

27. Daşky gurşaw syýasatynyň görnüşleri:

• Sebitleýin eko-syýasat, sebitler babatynda döwletiň alyp barýan syýasaty,
sebitleriň özleri tarapyndan durmuşa geçirilýän eko-syýasat.
• Ýerli daşky gurşaw syýasaty ýerli we obýektiw gözegçiligi geçirmegi; daşky
gurşaw kanunlarynyň berjaý edilmegine döwlet gözegçiligini amala
aşyrmagy; ýerli daşky gurşaw maksatnamalarynyň we taslamalarynyň
ösüşini guramagy öz içine alýar.
• Korporatiw daşky gurşaw syýasaty. Ekologiýa sosial gymmatlyklar
ulgamynda agalyk ediji statusa eýe bolansoň, kärhana uzak möhletleýin
meýilnamalarda daşky gurşaw syýasatyny görkezmezden edip bilmez. Oba
hojalygynyň ekologiýa syýasaty uzak möhletleýin meýilnamalaşdyrmagyň
strategiki elementi hökmünde garalmalydyr.

28. Daşky gurşaw (ekologiki) monitoringi

• Ekologiki
monitoringi
(daşky • Monitoring guralanda, dürli
gurşawa gözegçilik) – bu daşky
derejedäki birnäçe meseläni
gurşawyň ýagdaýyna, şol sanda
çözmek zerur bolýar, şonuň üçin
tebigy gurşawyň böleklerine, tebigy
I.P.Gerasimow
(1975)
üç
ekologiýa ulgamlaryna, olarda bolup
basgançagy
(görnüşleri,
geçýän hadysalara, daşky gurşawyň
ugurlary)
tapawutlandyrmagy
üýtgemegine baha bermäge we
teklip etdi:
çaklamaga çylşyrymly gözegçilikdir.
• bioekologiki
(sanitariýa
we
arassaçylyk)
• geosistemiki (tebigy ykdysady)
• biosfera (global)

29. Daşky gurşaw gözegçiliginiň görnüşleriniň klassifikasiýasyny bellemek bolýar:

Giňişlik
ýörelgesine
laýyklykda
Obýekti
yzarlamak bilen
Tebigy
komponentlara
görä
Guramaçylyk
aýratynlyklary
boýunça

30. Obýekti yzarlamak bilen bagly monitoring

fon
impakt
territorial
akwatorial
• Fon monitoringiň çäginde tebigy
komponentlerdäki we toplumlardaky
üýtgeşmeleriň
tebigy
nagyşlaryny
kesgitlemäge gönükdirilen gözlegler
alnyp barylýar.
• Impakt monitoringi, antropogen täsiriň
howply we potensial howply (NPP)
çeşmeleriniň
ýerleşýän
ýerlerinde
tebigy gurşawyň ýagdaýyna syn etmegi,
baha bermegi we çaklamany aňladýar.
• Tematiki monitoringiň tebigy
komponentlere, obýektlere, mysal üçin
tokaýlara ýa-da ýörite goralýan tebigy
ýerlere gözegçilik.
• Akwatorial monitoringiň köp derejede
gury ýerde we suw gurşawynda
gözegçilik ulgamy hadysalar we okuw
usullary bilen tapawutlanýar.

31. Daşky gurşawa baha bermek

• Daşky gurşawa täsiri bahalandyrmak,
edara görnüşli taraplaryň we aýry-aýry
telekeçileriň guramaçylyk we hukuk
görnüşlerine
garamazdan,
daşky
gurşawa göni ýa-da gytaklaýyn täsir edip
biljek meýilleşdirilen ykdysady we
beýleki işler bilen baglanyşykly amala
aşyrylýar.

32. Daşky gurşawyň ýagdaýyna baha bermegiň esasy usullary

daşky gurşawa
monitoringi
hasabatlyk we
tebigy baýlyklara
sosial-ykdysady
baha bermek
daşky gurşaw
ekspertizasy

33. Daşky gurşawyň hilini kadalaşdyrmak

• Daşky gurşawyň hilini dolandyrmak esasan durnukly dizaýn
we gurluşyk arkaly gazanylyp bilner.
• Daşky gurşawy durnukly dizaýn we gurluşykçylaryň wezipesi,
daşky gurşawy bozmazdan, daşky gurşawa ýetirýän zyýany
azaltmazdan: tebigata laýyk gelýän gurluşyk obýektini
döretmekden ybarat: howa, suw, toprak, ösümlik we
haýwanat dünýäsine we ilatyň ýaşaýyş hiline.
• Taslama daşky gurşaw taýdan arassa bolmaly we desganyň
gurluşygy we soňraky işleýşi wagtynda daşky gurşawyň
ýagdaýyny kesgitlemekde ünsli bolmaly.

34. Daşky gurşawyň hilini kadalaşdyrmak

Gurluşygyň daşky gurşawa
täsirini kesgitlemek
Daşky gurşawy durnukly dizaýn
we gurluşyk taslamany düzmek
Taslamada we gurluşykda daşky
gurşawy dolandyryş ulgamy
döretmek

35. Daşky gurşawy ygtyýarlandyrmak

• Daşky gurşawy ygtyýarlandyrmak birnäçe iş, onuň
maksady döwlet edaralary tarapyndan tebigata ýa-da
dürli ykdysady işlerden peýdalanmak üçin rugsat
almak üçin kärhanalara berlen resminama.
• Daşky gurşawy ygtyýarlandyrmak, ygtyýarnamalaryň
berilmeginde görkezilen daşky gurşawy goramagyň
bir usulydyr - tebigy baýlyklary belli bir görnüşde
ulanmaga rugsat berýär.
• Ýurdumyzda soňky onýyllyklaryň dowamynda hereket
edýän
kanunçylyga
görä,
"daşky
gurşawy
ygtyýarlandyrmak" düşünjesi düýpgöter meňzeş
wezipeleri ýerine ýetirýän dürli resminamalary
birleşdirdi.

36. TEBIGATY GORAMAK BABATDA DÖWLET DOLANDYRYŞY

Tebigaty goramak
babatda
Türkmenistanyň
Ministrler Kabinetiniň
ygtyýarlyklary
Tebigaty goramak
babatda döwlet
dolandyryşynyň
ygtyýarly edarasy
Tebigaty goramak
babatda ýerine ýetiriji
ýerli häkimiýet we ýerli
öz-özüňi dolandyryş
ýerli öz-özüňi
dolandyryşedaralarynyň
ygtyýarlyklary

37. Daşky gurşaw standartlaryny ösdürmek

• Ekologiýada
standartlaşdyrmagyň • Daşky gurşawy standartlaşdyrmak,
obýektleri we wezipeleri:
kärhananyň ykdysady işjeňliginiň
daşky gurşawa ýetirýän täsiriniň iň
• ýer, suw, biologiki baýlyklar, howa
ýokary rugsat berilýän bahalaryny
we ozon gatlagy, hasylly toprak, ýer
kadalaşdyrýan ylmy esasly ülňüleriň
we onuň ýerasty baýlyklary, haýwan
we düzgünleriň toplumydyr.
görnüşleri we ösümlik dünýäsi,
goraghanalar, tokaýlar we ş.m. daşky
gurşawy
standartlaşdyrmagyň
obýektine öwrülýär.

38. Obýektleriň dürlüligine esaslanyp, daşky gurşaw çärelerini standartlaşdyrmak birnäçe möhüm meseläni çözmäge gönükdirilendir:

tebigy eko-seýilgähleri ​we
goralýan serişdeleri
goramak, tebigy ösümlik
we haýwanat dünýäsini
goldamak
tebigy we biologiki
baýlyklardan tygşytly
peýdalanmak
eko-desgalaryň işlemegi
üçin tebigy şertleri
bozmaýan ýer we suw
meýdanlaryny ösdürmegiň
düzgünlerini işläp düzmek
tehnologiki ösüş bilen
daşky gurşawyň hil
görkezijileriniň arasynda
deňagramlylygy üpjün
etmek
jemgyýetiň zerurlyklaryna
laýyklykda eko dolandyryşy
kämilleşdirmek

39. Daşky gurşawy çaklamak

• Adamlaryň isleglerini kanagatlandyrmak üçin ykdysadyýet
tebigatyň baýlyklaryndan giňden peýdalanýar. Şol bir wagtyň
özünde tebigata zyýanly täsir edip biler.
• Munuň ýüze çykmazlygy üçin islendik meseläni çözeniňizde
ekologlar bilen hyzmatdaşlyk etmeli.
• Ekologiýa janly organizmleriň biri-biri we daşky gurşaw bilen täsiri
baradaky ylymdyr.
• Ekologlar
tebigatdaky
gatnaşyklary
öwrenmek
bilen
meşgullanýarlar we tebigata zyýan ýetirmezlik üçin iş guramagyň
has ygtybarlydygyny teklip edip bilerler.

40. Daşky gurşawy çaklamak

• Şonuň üçin daşky gurşaw baradaky çaklamalar
ykdysadyýetiň dürli pudaklarynda ulanylýar.
• Çaklama, ylmy taýdan esaslandyrylan ýa-da hadysalary
çaklamakdyr.
• Daşky gurşaw baradaky çaklamalar, tebigatyň bu ýa-da
adam işjeňliginiň nähili netijelere getirip biljekdigini
çaklamaga mümkinçilik berýär.

41. Mysal:

Daşky gurşawy goraýjylar täze zawod
gurlup, galyndylary derýa taşlan halatynda
näme boljagyny çaklap bilerler.
Ekologlar belli bir ýerde zawod ýa-da zawod
gurmagyň
mümkindigini,
kärhananyň
tebigat we adamlar üçin näderejede
ygtybarlydygyny kesgitleýärler.
Daşky gurşaw baradaky çaklamalar, daşky
gurşaw üçin howply köp sanly kararlardan
gaça durmaga kömek edýär.

42. Daşky gurşawa gözegçilik

Gözegçiligiň
obýekti
Gözegçiligiň
subýekti
Ýerleşýän
ýeri
Gözegçililgiň
guraly
Düzümi
Gözegçiligiň
indikatory
Ugry boýunça:
Döwlet, jemgyýet we önümçilik ekologiki gözegçilik
• Umuman
alanyňda,
daşky
gurşawa gözegçilik kärhanalaryň,
edaralaryň, guramalaryň, ýagny
ähli işewür guramalaryň we
raýatlaryň
daşky
gurşawy
goramak we jemgyýetiň daşky
gurşaw howpsuzlygyny üpjün
etmek üçin daşky gurşaw
talaplaryna
laýyklygyny
barlamakdyr.

43. Daşky gurşawy sertifikasiýalaşdyrmak

• Daşky sertifikasiýa, daşky gurşawy
goramak pudagynda döwletiň,
jemgyýetiň
we
raýatlaryň
bähbitlerini
goramaga,
daşky
gurşawyň howpsuzlygyny üpjün
etmäge we biologiki dürlüligi gorap
saklamaga gönükdirilen döwlet
syýasatynyň
möhüm
elementlerinden biridir.)

44. Daşky gurşaw audit barlagy

• Daşky gurşaw audit barlagy - daşky gurşawy
goramak we kadalaşdyryjy talaplar bilen
ykdysady we beýleki işleriň subýektine laýyk
gelmegine garaşsyz baha bermek we daşky
gurşawy goramak boýunça teklipleri
taýýarlamak.

45. Daşky gurşaw barlagynyň maksatlary we wezipeleri

Daşky gurşawy goramak
babatynda syýasatyň
we strategiýanyň
esaslary anyklamak
Ykdysady we beýleki
taslamalaryň daşky
gurşaw taraplaryny
seljermek we baha
bermek
Daşky gurşaw çärelerini
esaslandyrmak we
başlamak
Daşky gurşawy goramak
pudagyndaky
kadalaşdyryjy
hereketlere seljerme
we baha bermek
Senagatlaryň we
sebitleriň daşky gurşaw
meselelerini
kesgitlemek

46. Tebigaty ulanmak we daşky gurşawyň hapalanmagy üçin tölegler

• Daşky gurşawyň hapalanmagy üçin töleg, tebigy baýlyklary
ulanmak bilen baglanyşykly islendik döwletiň çäginde
haýsydyr bir iş bilen meşgullanýan kärhanalar, edaralar,
daşary ýurtly ýuridik şahslar we şahslar tarapyndan daşky
gurşawa ýetirilen zyýanyň öwezini dolmagyň bir görnüşidir.

47. Daşky gurşawy goramak we ş.m. maliýeleşdirmek

Döwlet býujeti
Ýerli býujetler
Jemgyýet we
hususy
guramalarynyň
serişdeleri
Kärhanalarynyň
öz serişdeleri
Daşary ýurt we
halkara
gaznalarynyň
serişdeleri

48. Daşky gurşawy höweslendirmek çäreleri (ýeňillikli tölegler)

• Daşky gurşawy höweslendirýän ykdysady görnüşler
belli bir tebigy baýlyklar üçin töleg, minerallary
çykarmak üçin salgyt we daşky gurşawyň
hapalanmagy üçin töleg, şeýle hem salgyt we maliýekarz görnüşlerini öz içine alýar.