Табиғатты пайдалану үлгілері мен түрлері. Тұрақты даму

1.

«АДАЛ АЗАМАТ»
бағдарламасы аясында жас ұрпақтың бойында ұлттық құндылықтарды қалыптастыруға
бағытталған нақты мысал келтіріледі.
«Отан үшін отқа түс – күймейсің» Дәйексөзіне мысалдар келтіреледі
Бауыржан Момышұлы
Ұлы Отан соғысы кезінде ол
Мәскеу түбіндегі шайқаста жауға
қарсы ерлікпен соғысты. Өмірін
қауіпке тігіп, елін қорғады. Ол
«отқа түсті», бірақ оның есімі,
ерлігі халық жадында мәңгі қалды.
Бұл – Отан үшін жасалған ерлік
адамның рухын «күйдірмейтінін»,
керісінше ұрпаққа үлгі болатынын
дәлелдейді.

2.

Үй жұмысы
«Сәйкестендіру» әдісі
Оқушылар Қазақстанның негізгі ірі өндіріс орталықтарын анықтап сәйкестендіреді
https://wordwall.net/resource/36901628
Дескриптор:
Жалпы – 2 балл:
Қазақстанның ірі өндіріс орындарын анықтайды

3.

Сабақтың
тақырыбы:
Табиғатты пайдалану үлгілері мен түрлері
Тұрақты даму
Зерттеу және зерттеушілер
Оқу
9. 5. 1. 3 табиғатты пайдалану үлгілері мен түрлерін топтастырады
9. 5. 1. 4 тұрақты дамудың белгілері мен бағыттарын сипаттайды
бағдарламасына
сәйкес оқу мақсаты: 9. 1. 1. 2 география ғылымының қазіргі заманғы өзекті проблемаларын анықтайды
9. 1. 1. 5 зерттеу нәтижелерін түрлі академиялық формада ұсынады
Сабақтың мақсаты Оқушылар табиғатты пайдалану түрлерін (өнеркәсіптік, ауылшаруашылық,
рекреациялық, көлік және т.б.) топтастырып, тұрақты дамудың негізгі белгілері
мен бағыттарын (ресурсты үнемдеу, қоршаған ортаны қорғау, қайта өңдеу,
жаңартылатын энергия) сипаттайды.
ЕББҚ. Оқушы тірек-суреттер мен мысалдар арқылы табиғатты пайдалану түрлерін
ажыратып, тұрақты дамудың қарапайым белгілерін (табиғатты қорғау, суды
үнемдеу, қоқысты сұрыптау) атай алады.

4.

Мағынаны тану
«Түртіп алу» әдісі
Бейнеролик: Табиғат ресурстары мен қоршаған
орта сапасы?
Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану дегеніміз не?
https://youtu.be/7NGMzQg-d4Y?si=2Y_oNG4I5bnyIpns

5.

ХХ ғасырдың екінші жартысында
«Экологиялық әрекетсіздік»
«Экологиялық апат»
«Табиғатты үнемді пайдалану»
ұғымы өзектілігі артты
Табиғатты пайдалану түрлері
Табиғатты
ұтымды
пайдалану
Табиғатты
ұтымсыз
пайдалану
Табиғатты пайдалану
Ресустық
Салалық
Жер қойнауын
пайдалану,
Жерді
пайдалану,
Суды
пайдалану,
Орманды
пайдалану,
Кәсіпшілдік
табиғатты
пайдалану
Өнеркәсіптік
Ауылшаруашы
лық
Көліктік
Рекреациялық
Коммуналдық
– тұрмыстық
Аумақтық
Ғаламдық
Ұлттық
Аймақтық
Жергілікті

6.

Табиғатты пайдалану экономикасының үш бағыты бар
Ортаны
ластанудан қорғау
Экологиялық –
экономикалық бағыт
Бағалау бағыты
Тұрақты даму
«Тұрақты даму» термині
БҰҰ құжаттарында ХХ
ғасырдың 80 жылдарының
ортасында пайда болды.
Алайда мемлекеттік, ғылыми
пайдаланымға БҰҰ – ның
Рио – Де – Жанейрода өткен
1992 жылы қоршаған орта
мен даму конференциясынан
кейін енді
Тұрақты даму стратегиясы негізгі 3 құрамдас бөлігі
Экологиялық тұрақты даму
Экономикалық тұрақты даму
Әлеуметтік экономикалық тұрақты даму

7.

8.

9.

10.

1. Тапсырма ЕББҚ
(ЖТ) Жеке тапсырма
«Мәтінмен жұмыс» әдісі
Оқушылар табиғатты тиімді және тиімсіз пайдалану
бойынша кестені толтырады
Табиғатты тиімді
(ұтымды)пайдалану
дегеніміз
Табиғатты тиімсіз
(ұтымсыз)пайдалану
дегеніміз
Тиімді пайдалану
технологиялары
Тиімсіз пайдалану
технологиялары
Дескриптор:
Жалпы 4 – балл:
1.Тиімді пайдалануды атайды;
2.Тиімсіз пайдалануды атайды;
3.Тиімді пайдалану технологияларын атайды;
4.Тиімсіз пайдалану технологияларын атайды
Суреттер үлкейтіледі

11.

1. Табиғатты тиімді пайдалану түрлері мен технологиялары
Тиімді табиғатты пайдалану дегеніміз – табиғат ресурстарын пайдалануда экологиялық және экономикалық тұрғыдан
тұрақты, ұзақ мерзімді көзқараспен қарау. Бұл тәсілдер экосистемалардың зақымдалуын минимизациялап, табиғатқа
зиян келтірмей немесе оны қалпына келтіре отырып, ресурстарды пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Тиімді пайдалану түрлері:
Қалпына келетін ресурстарды ұтымды пайдалану: Бұл ауыл шаруашылығында, орман шаруашылығында және
балық шаруашылығында байқалады. Мысалы, ағымды ауыл шаруашылығы әдістерінде тыңайтқыштар мен
пестицидтерді минимизациялау арқылы топырақтың құнарлылығын сақтау, егіс айналымын қолдану, су ресурстарын
тиімді пайдалану.
Энергияны үнемдеу технологиялары: Күн және жел энергиясы сияқты жаңартылатын энергия көздерін пайдалану.
Мұндай технологиялар экологиялық зиянды азайтады және табиғи ресурстардың шектелгендігін ескере отырып,
оларды үнемдеуге мүмкіндік береді.
Тұрақты орман шаруашылығы: Орманды кесу мен қайта орман егу жұмыстарының дұрыс үйлесімділігі.
Орманның биологиялық әртүрлілігін сақтау үшін кесу мөлшерін бақылап, орманды қайта қалпына келтіру
жұмыстары жүргізіледі. Экологиялық таза өндіріс: Бұл жерде қалдықсыз технологиялар мен қайта өңдеу әдістері
басты рөл атқарады. Мысалы, металлургия саласында зиянды қалдықтарды қайта өңдеу арқылы табиғатқа зиян
келтірмейтін өндіріс тәсілдерін енгізу.
Тиімді пайдалану технологиялары:
Су ресурстарын үнемдеу технологиялары: Суару әдістерін автоматтандыру, суды жинақтайтын қоймаларды құру
және су шаруашылығындағы заманауи технологиялар су ресурстарын тиімді пайдалану үшін маңызды рөл атқарады.
Жаңартылатын энергия көздерін пайдалану: Күн панельдері, жел электр станциялар, биомассаны энергия көзі
ретінде пайдалану – бұл экологиялық таза, жаңартылатын энергия көздері табиғатты тиімді пайдаланудың үлгісі
болып табылады. Қалдықтарды қайта өңдеу технологиялары: Металл, пластик, қағаз және органикалық
қалдықтарды қайта өңдеу арқылы ресурстарды сақтау және экологиялық әсерді азайту жүзеге асырылады.

12.

2. Табиғатты тиімсіз пайдалану түрлері мен технологиялары
Тиімсіз табиғатты пайдалану дегеніміз – табиғи ресурстарды қысқа мерзімді пайда табу мақсатында, экологиялық
зардаптарды ескермей пайдалану. Мұндай тәсілдер экосистемалардың бұзылуына, биоәртүрліліктің жоғалуына, табиғи
ресурстардың сарқылуына алып келеді.
Тиімсіз пайдалану түрлері:
Артық ауыл шаруашылығы мен химиялық заттарды пайдалану: Жерді ауыр техникамен өңдеу, минералды
тыңайтқыштарды және пестицидтерді шамадан тыс қолдану топырақтың деградациясына, су сапасының
нашарлауына, биоәртүрліліктің төмендеуіне әкеледі.
Табиғи ресурстарды жаппай қазу: Кен өндіруде және мұнай-газ өндірісінде экологиялық талаптар сақталмаған
жағдайда ресурстардың тым тез және тиімсіз пайдаланылуы табиғаттың бүлінуіне әкеледі. Қара және түсті
металдарды өндіру кезінде қоршаған ортаға зиянды қалдықтардың көп мөлшері жиналады.
Орманды кесу және қайта қалпына келтірмеу: Ормандарды жаппай кесу, жерді ауыл шаруашылығы мақсатында
пайдалану, ормандарды қайта қалпына келтіру жұмыстарын жүргізбеу – бұл орман экосистемаларының бұзылуына,
ауа сапасының төмендеуіне, климаттың өзгеруіне ықпал етеді.
Өндірістік қалдықтар мен ластануды бақылаусыз шығару: Кәсіпорындар мен зауыттардан шығатын қалдықтар
мен токсиндердің бақылаусыз шығарылуы жердің, ауаның және судың ластануына, экосистемалардың бұзылуына
әкеледі.
Тиімсіз пайдалану технологиялары:
Қалдықтарды қайта өңдеудің болмауы: Қалдықтарды жинау және қайта өңдеу жүйесінің жоқтығы, мысалы,
пластиктің, қағаздың, металдың қайта өңделмеуі табиғи ресурстарды сарқуға және қоршаған ортаның ластануына
себепші болады.
Тұрақсыз тау-кен өндірісі: Тау-кен өндірісінде қолданылатын ескі, экологиялық қауіп төндіретін технологиялар
жердің терең қазылуы, ластануы және экологиялық апаттарға әкелуі мүмкін. Мұндай технологиялар табиғатты
қорғау нормаларына сәйкес келмейді.

13.

2. Тапсырма (ФС) тапсырмасы
(ЖТ) Жеке тапсырма
«Жіктеу» әдісі тапсырмасы
Оқушылар табиғатты ұтымды және ұтымсыз
пайдалану бойынша ақпараттарды жіктейді
https://learningapps.org/watch?v=py70wahxk25
Дескриптор:
Жалпы - 2 балл:
1.Ұтымды пайдалануды анықтайды;
2.Ұтымсыз пайдалануды анықтайды;

Табиғатты пайдалану үлгілері мен түрлері. Тұрақты даму

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.