Өркениет мәселелері және жаһандық экологиялық проблемалар. Экологиялық мәселелерді шешу жолдары

1.

№3 Дәріс
ТАҚЫРЫП: Өркениет мәселелері және жаһандық
экологиялық проблемалар. Экологиялық мәселелерді шешу
жолдары.
«Жаппай жұмыссыздық, ауру мен мұқтаждық бар жерде
және өсіп келе жатқан халық қоғамды жік-жікке бөледі,
табиғатты қорғау прогресс баспалдағының басында
тұрғандар қол жеткізе алатын сән-салтанат ретінде
қарастырылады».
Дж. Холлиман

2.

Жаһандық проблемалар қандай?
20 ғасырдың ортасына дейін әлемдік өркениеттің
әмбебап мәселелері (французша global – әмбебап,
латын тілінен globe – сфера) ретінде саяси тілде
«жаһандық мәселелер» ұғымы жоқ еді.
Философиялық жалпылаулар деңгейінде адамның ісәрекеті мен биосфера жағдайы (жердегі тіршілікті
қамтамасыз ететін оны қоршаған орта) арасындағы
байланыс туралы идеялар айтылды.
Адамзаттың жаһандық проблемалары – бұл көптеген
елдерді, Жер атмосферасын, Дүниежүзілік мұхит
пен Жерге жақын кеңістікті қамтитын және Жердің
бүкіл халқына әсер ететін мәселелер мен жағдайлар.

3.

Жаһандық проблемалардың
себептері
-- Әлемнің жаһандануы
- Адам әрекетінің апатты
салдары, адамзаттың өзінің
құдіретті күшін ұтымды
басқара алмауы

4.

Парадоксалды жағдай туындады: әлемдік өркениет таңғаларлық
биіктерге жетіп, сонымен бірге тұңғиықтың жағасында қалды.
Жаһандық проблемаларға мыналар жатады:
халықтың жылдам өсуі;
энергетикалық дағдарыстың шиеленісуі;
дамымаған елдердегі азық-түлік тапшылығы және кедейлік;
этникалық қақтығыстар мен шағын соғыстар;
эпидемиялардың пайда болуы;
кең таралған бандитизм мен терроризм;
діни қақтығыстар; мәдениеттің, адамгершіліктің, отбасының
дағдарысы;
аймақтық және жаһандық деңгейдегі экологиялық проблемалар
және т.б.

5.

Қазіргі әлемде экологиялық проблемалар бірінші орынға шықты.
Табиғаттың үстінен шексіз билікке ие болған адамдар оны
айуандықпен пайдаланады. 1992 жылы Рио-де-Жанейрода БҰҰ-ның
Қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясының (UNCED)
Бас хатшысы Морис Стронг: «Бүгінгі күні өмір сүруге қауіп төніп
тұрған табиғи ортадан туындады, ол адам әрекетінің әсерінен тез
бұзылып жатыр», - деді. Планетаның ресурстары таусылуда.
Ауа мен су апатты түрде ластануда. Құнарлы жерлер құмға айналып
барады.
Біздің көз алдымызда орман алқаптары тарылып барады. Қоқыс
таулары планетада сөзбе-сөз «құлап» жатыр; адам табиғи апаттар
туғызуда.
Ықтимал жаһандық жылыну, озон қабатының жұқаруы, қышқыл
жаңбырлар, су айдындарының «гүлденуі», улы және радиоактивті
қалдықтардың жиналуы тіршілікке қауіп төндіреді. Әрине, бұл
проблемалар соншалықты өткір емес елдер бар. Бірақ, тұтастай
алғанда, бүкіл адамзат оларды алаңдатады, сондықтан олар
жаһандық.

6.

Белгілер
• көріністің ғаламдық масштабы;
• көріністің ауырлығы;
• күрделі табиғат;
• жалпы адамзаттық мәні;
• бүкіл әлемдік қауымдастықтың күш-жігерімен
ғана шешу мүмкіндігі.

7.

Адамзаттың ғаламдық
мәселелерінің классификациясы
Табиғатқа қатынастың дағдарысы
(экологиялық мәселе): табиғатпен өзара
әрекеттесу жүйесінің бұзылуы, табиғи
ресурстардың сарқылуы, тіршілік ету
ортасының қайтымсыз өзгеруі.
Адамның тіршілік ету жағдайларының
дағдарысы: азық-түлік ресурстарының,
энергияның, ауыз судың, таза ауаның,
пайдалы қазбалардың қорларының
сарқылуы.

8.

Адамзаттың ғаламдық мәселелерінің
классификациясы
Экономикалық дағдарыс: дүниежүзілік шаруашылықтың
ыдырауы, экономикалық және өндірістік-қаржылық
сілкіністер. Батыстың дамыған елдері мен дамушы елдер
арасындағы
экономикалық
даму
деңгейіндегі
алшақтықты азайтуға ықпал ету қажет.
Демографиялық дағдарыс: дамушы елдердегі халық
санының біркелкі емес және бақыланбайтын өсуі, халық
санының жарылу мүмкіндігі. Экономикасы дамыған
елдерде туу көрсеткішінің төмендеуі байқалады, бұл
ұлттың қартаюына әкеледі.
Жер
шарындағы
демографиялық
жағдайды
тұрақтандыру қажет.

9.

Адамзаттың ғаламдық мәселелерінің
классификациясы
Саяси дағдарыс: әлемдік әлеуметтік жүйелердің
ыдырауы, пайда болған ішкі жүйелердің қақтығысы,
көптеген
қақтығыстардың
деструктивті
дамуы,
этникалық және нәсілдік қақтығыстар әлеуметтік
процестердің
бақыланбауының
көрінісі
ретінде.
Адамзаттың міндеті – жаңа дүниежүзілік соғыс қаупінің
алдын алу және халықаралық терроризммен күресу.
Термоядролық соғыс қаупі: қаруланудың таусылуы,
ядролық қаруды сынау нәтижесіндегі ластану, осы
сынақтардың
генетикалық
салдары,
ядролық
технологиялардың бақылаусыз дамуы, термоядролық
терроризм және мемлекетаралық деңгейде, жаппай
қырып-жою қаруына қол жеткізген қылмыстық
құрылымдар мен жекелеген террористер деңгейінде
бопсалау мүмкіндігі.

10.

Адамзаттың ғаламдық мәселелерінің
классификациясы
Денсаулықты сақтау және ЖИТС(СПИД),
нашақорлықтың таралуының алдын алу мәселесі.
Адам руханиятының дағдарысы: идеологиялық
құлдырау,
адамгершілік
құндылықтардың
жоғалуы, идеалдардың күйреуі, ішімдік пен
есірткіге тәуелділік. Соңғы онжылдықта мәдениадамгершілік
құндылықтарды
жаңғыртудың
маңыздылығы арта түсті.

11.

Табиғи-экономикалық
мәселелер
саяси және
әлеуметтік-экономикалық
мәселелері
Жаһандық проблемалардың
үш негізгі тобы
Әлеуметтік
сипаттағы мәселелер

12.

Саяси және әлеуметтік-экономикалық
сипаттағы мәселелер
Термоядролық апаттың,
жаңа дүниежүзілік
соғыстардың алдын алу,
халықаралық терроризмге
қарсы күрес;
Дүниежүзілік
шаруашылықтың қалыпты
жұмыс істеуі;
Дамымаған елдердің артта
қалуын жою.

13.

Табиғи және экономикалық сипаттағы
мәселелер
• Экологиялық мәселе;
• Энергетикалық
мәселе;
• Азық-түлік мәселесі;
• Шикізат мәселесі;
• Дүниежүзілік мұхит
мәселелері.

14.

Әлеуметтік мәселелер
Демографиялық мәселе;
Ұлтаралық қатынас
мәселесі;
Мәдениет пен
адамгершілік дағдарысы;
Демократия тапшылығы;
Урбанизация
проблемалары;
Денсаулықты қорғау.

15.

Бейбітшілік
және
қарусыздану
Терроризм
және қорғау
адам құқықтары
Демографиялық
Ғарыш
кеңістігін
бейбіт зерттеу
Экологиялық
Адамзаттың
ғаламдық
мәселелері
Адамдардың
денсаулығы
мәселесі
Тамақтану
Шикізат
және
энергиялық
Жаһандық
жылыну
Дамушы елдердің
артта қалуын жою
Дүниежүзілік
мұхитты пайдалану
Мәдениеттер
және білім

16.

Қауіп
Ғаламдық
Мәселелер
Жердегі
тіршіліктің
өлімі

17.

Адамзаттың барлық жаһандық
проблемалары өзара байланысты.
Олардың әрқайсысын
бөлек жою мүмкін емес.
Оларды шешу үшін
кешенді көзқарас қажет.

18.

Ғаламдық проблемалардың ерекшеліктері
• Тұтастай алғанда
• Шұғыл және тиімді
әлемдік
шешімдер қажет
қауымдастықтың ісәрекетінен
туындады
• Олар бүкіл
• Бүкіл қоғамнан
адамзаттың жойылу
ұжымдық күшқаупін төндіреді
жігерді талап ету

19.

Ауаның ластануының экологиялық зардаптары
1) мүмкін жаһандық жылыну («парниктік
эффект»);
2) озон қабатының бұзылуы;
3) қышқыл жаңбыр.

20.

Атмосфера, насыщенная
парниковыми газами,
действует как крыша
теплицы. Она, с одной
стороны, пропускает внутрь
большую часть солнечного
излучения, с другой — почти
не пропускает наружу тепло,
переизлучаемое Землей.
«парниковый эффект»

21.

Озон қабатының бұзылуы
Озон қабаты (озоносфера) бүкіл
жер шарын қамтиды және
озонның максималды
концентрациясы 20-25 км
биіктікте 10-50 км биіктікте
орналасқан.
Озон қабатының жұқаруы алғаш
рет 1985 жылы Антарктиданың
үстінде озон мөлшері азайған
(50%-ға дейін) аймақ ашылғанда
«озон тесігі» деп аталатын жалпы
жұртшылықтың назарын
аударды.

22.

Қышқыл жаңбыр
Қышқыл жаңбыр – ауаның
қышқыл оксидтермен
ластануынан жауын-шашынның
рН төмендеуі байқалатын
метеорологиялық жауыншашынның барлық түрлері
(қар, жаңбыр, бұршақ, тұман).
Қышқылды жаңбырлар күкірт
диоксиді мен азот оксидтерінің
атмосфераға өнеркәсіптік
шығарындылары нәтижесінде
пайда болады, олар
атмосфералық ылғалмен
қосылып күкірт және азот
қышқылдарын түзеді.

23.

Қышқыл жаңбыр
Қышқылды жаңбыр су қоймаларына – көлдерге,
өзендерге, шығанақтарға, тоғандарға кері әсерін
тигізеді – олардың қышқылдығын олардағы флора
мен фауна өлетіндей деңгейге дейін арттырады.

24.

Осылайша, факторлар кешені: қышқыл жаңбыр; биіктік;
бұлттылық; қышқылдықтың жоғарылауы және
топырақтың минералдық құрамының өзгеруі;
жапырақтарда күкірттің болуы; атмосферадағы озон
мөлшері - ормандардың өлуіне және соның салдарынан
солтүстік жарты шарда экологиялық апатқа әкелуі мүмкін.
Бірақ ормандар жаңартылатын табиғи ресурстар болып
табылады және егер орман экожүйелерінің тұрақтылығы
сақталса, оларды ұзақ уақыт пайдалануға болады.
Сондықтан, Рио-де-Жанейродағы БҰҰ
Конференциясының құжаттарында атап өтілгендей,
«орман шаруашылығының тұрақты және экологиялық
қауіпсіз дамуына тұтас және ұтымды көзқарастың көп
қырлы рөлі мен жан-жақты негізін сақтау үшін жеткілікті
түрде шешуші шаралар қабылдаудың» шұғыл қажеттілігі
туындады.

25.

Планетаның флорасы мен фаунасы оның ормандарымен,
далаларымен, өзендерімен, көлдерімен және теңіздерімен
бірге алып суперорганизмді құрайды. Сондықтан топырақ
пен орман туралы сөз қозғағанда өсімдіктер мен
жануарлар әлеміне тоқталмай кете алмаймыз. Өсімдіктер
мен жануарлардың көптеген түрлері біздің көз алдымызда
жойылып барады, ал адамдар олардың кейбірін зерттеп
үлгермеді. Бұл олардың жойылуының нәтижесінде ғана
емес, сонымен бірге олар өмір сүретін табиғи
экожүйелердің жойылуының нәтижесінде болып жатыр.
Әрбір жойылып кеткен өсімдік түрі өзімен бірге
жәндіктердің немесе басқа омыртқасыздардың бес түрін
ала алады. Ғалымдардың пікірінше, тропиктік тропикалық
ормандардың жойылуы 2-ден 5 миллионға дейін
жануарлардың жойылып кетуіне әкелуі мүмкін. Бұл жер
бетінде өмір сүретін шамамен 10 миллион түрді білдіреді!

26.

1966 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (100ден астам ел) Қызыл кітапты шығара бастады. Сонау 80жылдардың аяғында жойылу қаупі төнген өсімдіктер мен
жануарлардың қайғылы тізіміне омыртқалылардың 768
түрі, құстардың 264 түрі, өсімдіктердің 250 түрі кірді.
Қызыл кітапқа лемурлар, орангутандар, гориллалар, ақ
тырналар, кондорлар, теңіз тасбақалары, мүйізтұмсықтар,
пілдер, жолбарыстар, гепардтар және тағы басқалар
кіреді. Аңшылық жануарлар әсіресе жыртқыш: бекіре,
итбалық, мүйізтұмсық, піл, барыс және басқалары. 20
жыл бұрын Африкада 60 мың мүйізтұмсық өмір сүрсе,
бүгінде олардың саны 2 мыңнан аспайды. 1990 жылдан
бері пілдердің саны 4 есеге қысқарды.

27.

Жер бетіндегі өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлілігін
сақтау адам өмірін қамтамасыз ету жүйелерін сақтаудың
шарты ғана емес, сонымен бірге күрделі моральдық мәселе
болып табылады. 1992 жылы БҰҰ Конференциясында
елдердің көпшілігінің Биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы
конвенцияға қол қоюы кездейсоқ емес, оның аясында өз
территориясының биологиялық ресурстарын пайдалануға
егемендік құқығы бар мемлекеттер олардың әртүрлілігін
сақтау жауапкершілігін өз мойнына алады. Бұл табиғи
экожүйелердің тұтастығын сақтау қажеттілігінен де,
өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизмдер планетаның
генетикалық ресурсының тасымалдаушысы екендігімен де
байланысты. Әрбір ел биологиялық әртүрлілікті қорғаудың
ұлттық стратегиясын әзірлеп, БҰҰ-ға осы саладағы
жұмыстардың жай-күйі туралы есептерді жүйелі түрде
ұсынуы керек.

28.

Жазбаша аяқтауға арналған сұрақтар
СӨЖ
1. Жаһандық проблемалар қандай?
2. Жаһандық проблемалардың себептері
3. Отынның қандай түрлерін білесіз?
4. Атом энергиясының артықшылықтары мен кемшіліктері қандай?
5. Қандай баламалы энергия көздерін білесіз?
6. «Парниктік эффект» немен түсіндіріледі және оның салдары қандай?
7. Жердің озон қабаты неліктен жұқарған?
8. Озонның түзілуіне және бұзылуына қандай факторлар әсер етеді?
9. Қышқыл жаңбырдың пайда болуына не себеп болады?
10. Күкірт пен азот оксидтері атмосфераға қандай көздерден түседі?
11. Күкірт диоксиді ауада қандай химиялық реакцияларға түседі?
12. Су объектілерінің антропогендік эвтрофикация процесінің мәні неде?
13. Антропогендік эвтрофикацияның салдары қандай?
14. Суға түсетін қоректік заттардың көздері қандай?
15. Эвтрофикацияны қалай болдырмауға болады?
16. Топырақтың деградациясының негізгі себептері қандай?
17. Жер шарындағы ормандардың рөлі қандай?
18. Неліктен ормандар өледі?
19. Табиғи экожүйені сақтаудағы жануарлар дүниесінің рөлі қандай?
20. Неліктен табиғи экожүйелерді сақтау жер бетіндегі тіршіліктің сақталуының басты
шарты болып табылады?

29.

Негізгі әдебиеттер:
1. Алишева К.А. Экология. - Алматы: 2012.- 342 с.
2. Коробкин В.И. Экология. - Ростов на Дону: Феникс, 2012. – 601 с.
3. Безопасность жизнедеятельности под ред. проф. Белова С.В. - М: ВШ, 2010. - 343 с.
4. Русак О.Н., Малаян К.Р., Занько Н.Б., Безопасность жизнедеятельности. С- Пб, 2010 - 448 с
Қосымша әдебиеттер :
1. Медведева С.А., Тимофеева С.С. Экология техносферы. Центр Лит Финанс, 2014г.
2. Тимофеева С.С., Тюкалова О.В. Промышленная экология. Практикум. Центр Лит Финанс, 2014г.
3. Цхонребов Э.С., Четвертаков Г.В. Экологическая безопасность в строительной индустрии. Центр Лит Финанс, 2014г.
4. Бродский Б.А. Краткий курс общей экологии.- М: 2011. - 162 с.
5. Татаренко В.И., Ромейко В.А. Основы безопасности труда в техносфере. Центр Лит Финанс.2015.