Döwlet sosial institut hökmünde

1. DÖWLET SOSIAL INSTITUT HÖKMÜNDE

Syýasat düşünjesi. Syýasy häkimiýet.
Döwletiň gelip çykyşy hakyndky dürli
garaýyşlar. Döwletiň alamatlary we esasy
funksiýalary. Döwlet gurluşynyň dürli tipleri

2. Syýasat düşünjesi

Syýasat
Syýasat
• Türkmen dilinde ulanylýan “syýsat”
düşünjesi “syýaset” (zor salmak, güýç
görkezmek diýen manylary aňladýan)
pars sözünden gelip çykýanda bolsa, ol
häzir jemgyýeti dolandyrmak, ony
belli bir derejede kadalaşdyrmak,
jemgyýeti düzýän dürli toparlaryň
bähbitlerini sazlaşdyrmak ýaly
hereketleriň toplumyny aüladýan
örän giň manyly söz
• Syýasat diňe jemgyýetde ýüze çykýar.
• Bähbitleri dürli bolan adamlar toparlarynyň
arasynda emele gelýän agzalalyklary aradan
aýyrmak üçin ählumumy bähbitlerden ugur
alynmaklyk zerurlygy syýasaty amala aşyrýan
ýörite institutlaryň – döwletiň, elitanyň, syýasy
liderleriň, partiýalaryň, parlamentiň,
profsoýuzlaryň we ş.m. döremegine getiripdir.

3. SYÝASY INSTITUT

Syýasy institut diýlip sosial toparlaryň we
adamlaryň hemmeler üçin ählumumy bolan
jemgyýetçilik bähbitlerini aňlatmak maksady
bilen döredýän edarasy, öz arasyndan saýlaýan
topary, syýasy guramasy..
Syýasy sistemanyň iň esasy instituty hökmünde
döwlet çykyş edýär

4. Aristotel we Gobbs

• Aristotel Stagirit ( b.e. öňki 384-322-nji
ýyllar) – gadymy grek filosofy, Türkmen
klassyk edebiýatynda ady Aristu diýlip
getirilýär. logika ylmynyň düýbini tutujy.
Platonyň okuwçysy. B.e. Öňki 355-nji ýylda
Afinyda öz mekdebini (Likkeýini) açýar.
Beýik Aleksandr Makedonskiniň terbiýeçisi.
• Gobbs Tomas (1588 -1679)
iňlis filosofy. Materialist.
Döwlet hakyndaky
“Lewiafan” diýen eserni
1651-nji ýylda ýazypdyr.

5. Döwletiň tebigaty hakynda biri-birine garşy gelýän garaýyşlar

Arsitotel adamy “ syýasy
jandar’” hasaplap, ol
beýleki jandarlarlardan
tapawutlylykda bilileşip
ýaşamaklyga ymtylýar. Onuň
pikiriçe, adamy hakyky
adama döwlet öwürýär.
Döwletsiz ýaşamak
kanunsyz ýaşamak bolup,
şeýle ýagdaý adamlary
gözgyny hala salýar
Gobbs döwleti
agzyndan ot çogup
çykyp duran aždarha
(Lewiafan) bilen
deňeşdirip, onuň
adamlary öz howry
bilen ýakyp-ýandyryp
bilýänligini
tekrarlaýar.

6. Döwletiň gelip çykyşy baradaky TEOKRATIK garaýyş

Teokratik
konsepsiýa
• Bu konsepsiýa görä döwlet
adamlara Hudaýyň emri bilen
berlen zat.
• Bu konsepiýa real, taryhda
bolup geçen häkimýetler
baradaky maglumatlara
daýanýar (Mysal üçin, Gadymy
Müsürde döwlet häkimýeti
“Gün Hudaýynyň ogullary”–
faraonlara elinde jemleipdir)

7. Döwletiň gelip çykyşy baradaky PATRIARHAL garaýyş

Patriarhal
konsepsiýa
• Patriarhal konsepsiýa döwleti
ullakan bir maşgala bilen deňäp,
ondaky agalyk we tabynlyk
gatnaşyklary atalar bilen çagalaryň
arasyndaky gatnaşyk bilen
meňzedilýär. Bu konsepiýa görä,
maşgalalar ilki uruglara, uruglar
taýpalara, taýpalar- tirelere öwrülip,
tireler bolsa belli bir halky emele
getirip, döwletiň ýüze çykmagyna
getiriýär. Monarh öz raýatlary
hakynda alada etmeklige borçly, olar
bolsa, öz gezeginde, hökümdara
gulluk etmeli

8. “Jemgyvetcilik şertnamasy” konsepsiýasy

• XVII—XVIII asyrda dörän teoriýa.
Bu teoriýada döwlet adamlaryň
özleriniň isleglerine görä,
“jemgyýetçilik şertnamasy”
Jemgyýetçilik
esasynda dörän edara
şertnamasy
konsepsiýasy
hasaplanylýar. Şeýle
“şertnamanyň” baglaşylmagyna
adamlaryň öz hukuklaryny,
emläklerini goratmaklyga bolan
islegleri itekläpdir.

9. Döwletiň gelip çykyşy baradaky dürli garaýyşlar

Marksistik konsepsiýada döwletiň
gelip çykmaklygy jemgyýetde
zähmet bölünşiginiň bolup geçmegi
netijesinde hususy eýeçiligiň ýüze
çykmaklygy esasynda bähbitleri
gapma-garşy antogonistik synplaryň
döremekligi bilen düşündirilýär.
Ykdysady taýdan agalyk edýän synp
beýlekileri özüne tabyn etmek üçin
döwleti döredipdir diýlip
hasaplanylýar

10. Döwletiň esasy (içerki we daşarky) funksiýalary

Içerki
Daşarky
arky
• Ykdysady, sosial, hukuk,
medeni-terbiýeçilik,
syýasy meseleleri çözmek
• Başga döwletler bilen özara
peýdaly hyzmatdaşlyk
• Daşky howplardan goranmak

11. Döwletiň syýasy, bilim we medeni-terbiýeçilik meseleleri bilen baglanyşykly funksiýalary

Syýasy
Syýasy
durnuklylygy
saklamak, syýasy
häkimiýeti amala
aşyrmak, syýasy
ideologiýany
işläp düzmek we
durmuşa
geçirmek
Bilim
Çagalara we
ýaşlara bilim
bermek, ylmyň
ösdürilmekligi
barada alada
etmek
Medeniterbiýeçilik
Adamlaryň ruhymedeni
usleglerini
kanagatlandyrma
k, dynç
almaklygy üçin
şertler döretmek

12. Döwletiň ykdysady, sosial we hukuk meseleleri bilen baglanyşykly funksiýalary

Ykdysady
Sosial
Hukuk
• Salgyt we pul-kredit
syýasatlarynyň kömegi
bilen ykdysady
prosessleri
utgaşdyrmak we
kadalaşdyrmak.
Ykdysady ösüşiň
maksatlary üçin
höweslendirmelerden
we düzgün bozujylary
jezalandyrmak ýaly
usullary ulanmak.
• Adamlaryň iş bilen,
ýaşaýyş jaýlary bilen
üpjünçiligi, olaryň
saglygyny goramak,
gartaşan adamlara,
maýyplara , işsizlere,
ýaşlara hemaýat
etmek, adamlaryň
emläklerini, saglygyny
ätiýaçlandyrmak.
• Hukuk
düzgünlerini
işläp düzmek,
jemgyýetçilik
tertibini
goramak, döwlet
howpsyzlygyny
üpjün etmek.

13. Döwletleriň formalary

Dolandyryş formasy
• Döwlet edaralarynyň dolandyrlyş
aýratynlyklaryna görä
monarhiýalar we respublikalar
biri-birlerinden tapawutlandyrylýar
Döwlet gurluşynyň formalary
boýunça unitar, federatiw we
konfederatiw döwletler
tapawutlandyrylýar

14. Dolandyryş formalary

Monarhiýa
Respublika
Absolýut
Parlamement
respublikasy
Konstitusion
Prezident
respublikasy
Dualitik
Parlamenta
r
Prezidentparlamement
respublikasy

15. Monarhiýalar

Gelip çykyşy
we
aýratynlyklary
• Monarhiýalarda döwlet häkimiýeti ýeke adam
tarapyndan amala aşyrylyp, esasan, miras hökmünde
atasyndan ogluna (gyzyna) ýa-da monarhyň başga bir
gan garyndaşyna geçýär.
• Monarhiýalar gul eýeçilik jemgyýetinde ýüze çykypdyr.
Orta asyrlarda döwlet dolandyrlyşynyň esasy formasy
bolupdyr.
• Monarhiýanyň tapawutly aýratynlyklary:
• 1) monarh döwletiň ýeketäk baştutany, onuň häkmiýeti
doly we iň ýokary derejede. Onuň hökümleri we
permanlary hemmeler üçin ählumumy. Ol elinde ähli
häkimiýeti (ýerine ýetiriji, kanun çykaryjy we sud
häkimiýetlerini) jemleýär.
• 2) Häkimiýet miras görnüşinde elden-ele geçip, halk bu
meselä gatnaşmaklykdan mahrum.
• 3) Monarh öz häkimiýetiniň ýöredilşi babatynda (ýalňyş
hem bolsa) hiç kimiň öňünde jogap bermeýär

16. Monarhiýalaryň görnüşleri

Abolýut
monarhiýa
• Monarhiýanyň bu görnüşi üçin ähli häkimiýetiň diňe
monarhyň (patyşanyň, korolyň, soltanyň, imperatoryň)
elinde jemlenmekligi häsiýetli bolup, ýurtda onuň
häkimiýetini çäklendirip bilýän hiç bir wekilçilikli
edaranyň ýoklugy bilen häsiýetlendirilýär. Halkyň döwleti
dolandyrmak işine gatnaşmak hukugy ýok.
Konstitusion
monarhiýa
• Monarhiýanyň bu görnüşi buržuaz jemgyýeti şertlerinde
döräp, monarhyň häkimiýeti wekilçikli edara –parlament
tarapyndan çäklendirilýär. Monarhyň häkimiýetiniň
çäklendirmeleri parlament tarapyndan kabul edilen
konstitusiýada görkezili, olary monarh özüçe üýtgetmäge
hukuksyz. Konstitusion monarhiýalar öz gezeginde iki
görnüşe bölünýär– parlament we dualistik monarhiýalara
bölünýär

17. Monarhiýalaryň görnüşleri

Parlament
monarhiýasy
Dualistik
monarhiýa
• Şeýle görnüşli monarhiýada monarha
parlament tarapyndan kesgitlenilen
wekilçilik funksiýalary degişli bolup, ol
döwletiň simwoly hökmünde çykyş
edýär. Ol patyşalyk edýän-de bolsa,
ýurdy dolandyrmaýar.
• Bu görnüşli monarhiýada hökümet
monarh tarapyndan düzülýär we
monarha tabyn. Parlament bolsa, halk
tarapyndan saýlanylýar. (Şeýle monarhiýa
1871-1918-nji ýyllar aralygynda diňe Germaniýada
bolupdyr, häzir hiç bir ýurtda duş gelmeýär)

18. Respublikalar

Gelip çykyşy
we
aýratynlyklary
• Döwlet dolandyryşynyň irki formalarynyň
biri bolup, ilkinji respublikalar Gadymy
Grsiýada (Afin döwleti) döräpdir.
Respublikanyň monarhidan tapawudy
döwlet häkimiýetiniň halk tarapyndan
saýlanylan (belli bir möhletli) edaralaryň
üsti bilen amala aşyrylýanlygyndadyr.
• Respublikalarda häkimiýet uç sany, biribirine garaşsyz häkimiýetler (ýerine
ýetiriji, kanun çykaryjy we sud
häkimiýeti) tarapyndan amal edilýär.
Respublikalarda döwlet baştutanynyň
ýuridiki jogapkärçiligi kontitusiýada göz
öňünde tutulýar

19. Parlament respublikasy

• Bu görnüşli respublikada (Ispaniýa,
GFR) ýeketäk kanuny institut
hökmünde parlament çykyş edip,
hökümetiň häkimiýeti parlamentiň
wotumyna (ynamyna) bagly.
Parlament respublikalarynda
prezidentlik institutynyň hem
ulanylýan ýerleri bar. Emma
prezident halk tarapyndan ýa-da
parlamentiň deputatlarynyň
sesiniň köplügi esasynda
saýlanýanlygyna garamazdan,
onuň häkimiýeti hökümetiň
başlygynyň (premýer-ministriň)
häkimiýetinden pes.
Parlament
respublikasy

20. Prezident respublikasy

• Respublikalaryň prezident
sistemasynda (mysal üçin ABŞ,
Braziliýa, Argentina) prezident halk
tarapyndan saýlanylyp, onuň
konstitusiýada kesgitlenilen
ygtyýarlyklary bar. Ol halkyň saýlan
wekili hökmünde hökümetiiň we
adminstrasiýanyň işine gözegçiligi
amala aşyrýar. Prezident döwlet
baştutany hökmünde çykyş edýär,
ýurdy dolandyrýar, parlament
bolsa, diňe kanunlary kabul edýär.

21. Prezident- parlament respublikasy

• Döwlet dolandyrlyşynyň bu görnüşini
ulanýan respublikalarda (Fransiýa,
Portugaliýa) prezident döwlet
baştutany wezipesini hökümetiň
başlygy wezipesi bilen utgaşdyryp,
alyp barmaýar. Emma hökümetiň
agzalary onuň öňünde jogap
berýärler. Hökümet parlamentiň ynam
wotumyny almaklyga borçly. Eger-de,
hökümetiň programmasy parlament
tarapyndan tassyklanylmasa,
prezident hökümeti ýatyryp, täze
parlament saýlawlaryny (möhletinden
öň) hem yglan edip bilýär.
Prezidentparlament
respublikasy

22. Döwletleriň territorial gurluşynyň formalary

23. Unitar döwletler

• Döwletiň territorial gurluşynyň esasy formalarynyň biri.
Unitar döwletde tutuş ýurt üçin umumy bolan
wekilçilikli, ýerine ýetiriji we sud organlary bolup,
olaryň ygtyýarlyklary ýurduň hemme çägine degişlidir.
Ýeketäk kanunlar, hukuk düzgünler we bir milli walýuta
hereket edýär we ýeketäk graždanlyk (raýatlyk) ykrar
edilýär. Territorial birlikleriň (welaýatlaryň, şäherleriň,
raýonlaryň, etraplaryň) syýasy özbaşdaklygy ýok ,
emma olar içerki hojalyk we sosial-medeni meseleleri
özbaşdak çözüp bilýärler.
Unitar

24. Federatiw döwletler

• Aýratyn döwletleriň meýletin bireşmesi bolup,
bir soýuzy emele getirýän döwlet gurluşy
(Dünýäde häzir 20-den gowrak federatiw döwlet
bar— ABŞ, Awstraliýa, Awstriýa, Argentina,
Belgiýa, Kanada, Hindistan, RF we başg.)
Federsasiýanyň territoriýasy ony düzýän
subýektleriň çäklerini öz içine alýar.
• Federasiýalarda häkimiýetiň iki derejesi –
federal we respublikan häkimiýetler hereket
edip, olaryň ygtyýarlyklary federal konstitusiýa
laýyklykda kegitlenilýär.
• Federasiýada iki palataly parlament bolup,
olaryň biri ählumumy, beýlekisi bolsa
subýektleriň (respublikalaryň, oblastlaryň we
ş.m.) bähbidini araýar. Daşary gatnaşyklar
esasan federal edaralar tarapyndan amala
aşyrylýar. Federasiýalar territorial (ABŞ)we
milli (RF)alamatlar esasynda gurnalýar
Federatiw

25. Konfederatiw döwletler

•Konfedrasiýalar özbaşdak döwleteriň
wagtlaýyn (belli bir maksatlar üçin)
birleşmesi. Konfedersiýada ýeketäk
graždanlyk ýok. Konfederasiýanyň umumy
organlarynyň kararlary ony düzýän
döwletler üçin hökmany däl, ol kararlar
güýje konfederasiýa girýän döwletleriň
merkezi häkimiýet edaralary tarapyndan
kabul edilenden soň girýär. Konfederasiýa
girýän döwletler islän wagtlary ondan
çykyp bilýärler. Häzir konfederasiýa tipli
döwletler ýok. Şweýsariýa (1291-1798 we
1815-1848) şeýle döwlet (22 sany kantony
birleşdirýän) hökmünde formal şeýle
atlandyrylýar
Konfederatiw

26. Syýasy režimler

Syýasy režim döwlet
häkimýetiniň amala
aşyrlyşynyň serişdeleriniň
we usullarynyň köplügini
aňladýar . Režime
laýyklykda şahsyýetiň
(raýatyň) syýasy
erkinliginiň derejesi we
onuň häkimiýet bilen
gatnaşygy kesgitlenilýär

27. Syýasy režimleriň esasy görnüşleri

Despotizm
Tiraniýa
Totalitarizm
Awtoritarizm
Liberal demokratiýa

28. DESPOTIZM

•Despotizm-(despotiýa-çäksiz
häkimiýet diýen manyny
berýän grek sözünden) –
absolýut monarhiýa
dolandyryş formasy üçin
häsiýetli düzgün.
• Häkimiýet diňe monarh
tarapyndan amala
aşyrylyp, ondan bidin
ýurtda “çöp başam
gymyldadylmaýar”.

29. TIRANIÝA

• Häkimiýeti
zorluk bilen
alan şahyýetiň
häkimligi.
Häkimiýet
terroryň we
gorkynyň
easynda amal
edilýär.

30. Totalitarizm

• “Totalis”-doly, ähli, hemme diýen manylary berýän latyn
sözünden.
• Bu terminiň üsti bilen tutuş jemgyýetiň, her bir adamyň döwlet
häkimiýetiniň doly gözegçiligi astynda saklanylmagy aňladylýar.
• XX asyrda ýüze çykan hadysa. Ilkinji bolup bu režimi ulanan
italýan faşiziminiň lideri Mussoloni hasaplanylýar. Ol “Hemme zat
döwlete degişli, döwletden daşarda hiç bir zat bolup bilmez, hiç
bir zat döwlete garşy bolup bilmez, ýagny döwletden daşarda
duran hiç bir şahsyýet-de, topar-da, gurama-da, edara-da
(partiýalar, jemgyýetçilik guramalary, gäzetler we žurnallar,
teatrlar we ş.m.) bolup bilmez” diýipdir.
• Totalitatizmiň esasy alamatlary: ýeketäk partiýa, ýeketäk
ideologia, diňe döwlete degişli köpçülikleýin habar beriş
serişdeleri, ykdysadyýetiň mizemez merkeleşdirilen gözegçiligi
we ýketäk syýasy partiýa daýanýan şahsyýetiň elinde absolýut
jemlenen häkimiýet.
• Totalitarizmde serdarçylyk we fýurerçilik prinsipi ýörgünli bolup,
şeýle režim syýasy aňy pes bolan milleti bir agza garadýan
ideologiýanyň zorluk bilen wagyz edilmegi esasynda berkidilýär.
• Mysallary : faşistik Italiýa we Germaniýa, SSSR-de 30-njy ýyllar

31. Awtoritarizm

• Bir adamyň ýa-da belli bir adamlar
toparynyň belli bir wagt aralygyndaky köp
derejede çäksiz bolan häkimiýetini
häsietlindirýän syýasy režim.
• Häsiýeti boýunça totalitarizm bilen
demokratik režimleriň aralyk görnüşi bolup,
belli bir derejede olaryň ikisi üçin-de mahsus
bolan düzgünleri özünde jemleýär.
• Jemgyýetiň we şahsyýetiň üstünden
totallaýyn gözegçilik ýok, ykdysadyýetde
hususy eýeçilige ýol berilýär, döwlete degişli
bolmadyk medeni edaralar, köpçülik habar
serişdeleri, jemgyýetçilik (şol sanda –
partiýalar) we dini guramalar kanun
esasynda hereket edip bilýär. Şol bir wagtyň
özünde hem awtoritarizm häkimiýete dalaş
edýän oppzosion hereketleri yzarlaýar.

32. Demoktatiýa

Demokratiýa düşünjesi “demos”-halk we “kratein”-häkimlik
etmek diýen manylary aüladýan grek sözünden gelip çykýar.
Baryp 2,5 müň ýyl mundan ozal Aristotel tarapyndan syýasy
häkimýetiň ýörediliş usulyny häsiýetlendirýän düşünjeligine
garamazdan, onuň ýeketäk kegitlemesi henize çenli ýok
Syýasy häkimiýet halk köpçüligine degişli. Halk
häkimetiň baş we ýeketäk çeşmesi hasaplanylýar.
Häkimiýet erkin saýlawlaryň esasynda, ses
bermeklige hukugy bolan raýatlaryň göni ses bermegi
esasynda düzülýär. Ses bermeklikde gizlinlik prinsipi
ulanylýar.
Häkimiýet
bölünşigi prinsipi
ulanylýar
Bäsleşik easynda hereket
edýän syýasy
partiýalaryň
bolmaklygyna rugsat
berilýär
Köplük azlygyň
oppozisiýasada
durmaklyk hukugyny
ykrar edýär we onuň
dolandyrýan režimi
tankyt etmekligine
rugsat berýär.
Demokratiýanyň iň
wajyp alamaty
hökmünde şahsyýetiň
syýasy, raýatlyk we sosial
hukuklarynyň doly
kepillendirilmegi kabul
edilýär

33. HUKUK we SOSIAL DÖWLETLER

Hukuk
döwleti
• Kanunyň hökmürowanlygy.
• Şahsyýetiň hukuklarynyň we
azatlyklarynyň kanuny kepillendirilmegi .
• Döwletiň graždan jemgyýetiň işine
gatyşmazlygy.
• Döwletiň we şahsyýetiň özara
jogapkärçiligi.
• Häkimiýet bölünşigi prinsipi
Sosial
döwlet
• 1) Raýatlaryň durmuş abadançylygy
barada alada edýän döwlet;
• 2) Dürli mümkinçiligi bolan adamlara
ýaşamak we öz mümkinçiliklerini ýüze
çykaryp we ulanyp bilmekligi üçin deň
şertleri döretmegi.
• Sosial adalatlylyk we sosial agzybirlik
höküm sürýän döwlet gurluşy.

34. SYÝASY LIDERLER we olaryň tipleri

Liderreformator
Liderrewolýusioner
Liderkonserwator
Liderawantýurist
Lider-populist

35. Syýasat sosiologiýasynyň syýasy bilimleriň düzümindäki orny

Syýasaty
öwreniş
Döwletiň
we hukugyň
teoriýasy
Syýasat
soiologiýasy
Syýasy
bilimler
Syýasy
geografiýa
Syýasy
psihologiýa
Syýasy
taryh

36. Syýasat sosiolgiýasynyň syýasaty öwrenişden tapaWutly aýratynlygy

Syýasaty
öwreniş
Syýasat
sosiologiýýasy
• Döwlet we syýasy
institutlarynyň jemgyýetde
oýnaýan rolyny öwrenýär
• Jemgyýetiň we jemgyýeti
düzýän toparlaryň döwlet we
beýleki syýasy institutlar bilen
gatnaşyga girişiniň
aýratynlyklaryny öwrenýär

37. SYÝASY AŇ WE SYÝASY MEDENIÝET

Syýasy aňyň düzümi we derejeleri.
Syýasy ideologiýa: subýektleri we
obýektleri. Syýasy ideologiýanyň
jemgyýetçilik durmuşyndaky orny.
Adamlaryň syýasy aňynyň we syýasy
medeniýetiniň derejesi we onuň
jemgyýetçilik durmuşyndaky
ähmiýeti

38. Syýasy aňyň düzümi

Syýasat bilen
baglanyşykly düşünjeler,
syýasat hakyndaky
maglumatlar (rasional
dereje)
Syýasata degişi berilýän
bahalar (tankydy ýa-da
oňyn)
(aksiologik dereje)
Syýasy duýgular
(kanagatlylyk, nägilelik)
(emosional dereje)
Syýasy maksatlar ,
niýetler, arzuwlar,
meýiller, hyýallar
(motiwasiýion dereje)
Syýasy hereketi amala
aşyrmaklygyň göz
tutulýan usullary (syýasy
aňyň syýasy herekete
geçişiniň öňüsyrasy)
Syýasy hereket

39. Syýasy aňyň derejeleri

Gündelik –praktiki
dereje (köpçüligiň,
sosial toparlaryň,
indiwidleriň syýasy aňy )
Syýasy
aň
Syýasy ideologiýa
(ylmy-teoretik
dereje)

40.

Syýasy ideologiýa bilen köpçüligiň
syýasy aňynyň arabaglanyşygy
Syýasy
ideologiýa
Köpçüligiň syýasy aňy

41. Syýasy ideologiýanyň subýektleri we obýektleri

Syýasy
ideologiýanyň
subýektleri
• DÖWLET, KHbS, döwletiň
bilim we medeniýet
edaralary
• Syýasy partiýalar we
jemgyýetçilik guramalary
Syýasy
ideologiýanyň
obýektleri
• Jemgyýet
• Dürli sosial toparlar
(synplar, demografik
toparlar, etniki toparlar,
hünär toparlary we ş.m)

42. Syýasy ideologiýanyň jemgyýetçilik ösüşindäki orny

IDEOLOGIÝA
Nähili jemgyýeti gurmak islenilýär?
Şol jemgyýet baradaky baş udeýalar
STRATEGIÝA, KONSEPSIÝA, DOKTRINA
Haýsy ugurlarda nähili özgertmeler amala aşyrylmaly we olar haýsy prinsipler esasynda
alnyp barylmaly
MAKSATNAMA
Reformalaryň esasy maksatlary, bellii bir möhletlerde garaşylýan esasy netijeler
MEÝILNAMA
Haýsy işleriň we çäreleriň haçan we nähili güýçler arkaly aşyryljaklygy

43. Syýasy aň we onuň syýasy medeniýet bilen arabaglanyşygy

Syýasy aň
Syýasy
medeniýet
• Jemgyýetiň (sosial toparlaryň,
indiwidleriň) syýasat bilen
baglanyşykly düşünjeleriniň,
garaýyşlatynyň, duýgularynyň,
arzuw-hyýallarynyň, niýetleriniň,
meýilleriniň sitemasy
• Syýasy aňyň adamlaryň syýasy
gatnaşyklarda alyp barşy, syýasat
bilen baglanyşykly hereketlerinde
(şol sanda çykyşlarynda) ýüze
çykyşy

44. Syýasy aňyň we syýasy medeniýetiň derejesiniň jemgyýetçilik durmuşyndaky ähmiýeti

Syýasy
medeniýet
Syýasy aň
Syýasy
durmuş

45. Syýasat sosiologiýasynyň öwrenýän meseleleri

Sosial toparlaryň
syýasy aňy
Partiýalaryň we
syýasy liderleriň
reýtingi
Halkyň syýasy
institutlar bilen
aragatnaşygy
Demokratiýanyň,
hukuk döwletiniň we
raýat jemgyýetiniň
emele gelşiniň
aýratynlyklary
Jemgyýetcilik
aňynda
köpçülikleýin syýasy
pikirler

46. SYÝASY PARTIÝALAR we olaryň jemgyýetiň syýasy durmuşyndaky orny

“Partiýa”
düşünjesi;
partiýalaryň
döreýiş taryhy;
partiýalaryň
beýleki syýasy
güýçlerden
tapawutly
aýratynlygy,
partiýalaryň esasy
alamatlary;
syýasy
partiýalaryň
görnüşleri;
partiýa
sistemalarynyň
dürli görnüşleri..

47. “Partiýa” düşünjesi we partiýalaryň döreýiş tapgyrlary

“Partiýa”
Partiýalayň gelip
çykyşynyň taryhy
etaplary (M,
Weberiň
klassifikasiýasy
boýunça)
• “part” – bölek diýen
maynyny aňladýan
gadymy grek sözünden
gelip çykan düşünje.
• 1- aristokratik toparlar görnüşli
döwri (Gadymy Gresiýada we
Rimde)
• 2- syýasy klublar görnüşli döwri
• 3- häzirkizaman köpçülikleýin
partiýalaryň döwri

48. Syýasy partiýalaryň jemgyýetçilik durmuşyndaky orny

Döwlet we
onuň edaralary
Syýasy
partiýalar
Raýat
jemgyýeti
(raýatlar we
olaryň
bähbitleri)

49. Syýasy güýçleriň görnüşleri

Syýasy
partiýalar
Syýasyjemgyýetçilik
guramalar we
klublar
Basyş toparlary
(lobbirleýjiler,
parlamentiň
deputatlaryny öz
bähbitleri üçin
ulanýan toparlar)
Kliýenteller
(haýsydyr bir
syýasy lideriň
daşyna üýşen
pikirdeşleriň
topary)

50. Ilkinji partiýalar

Beýik Britaniýada XVII asyrda
Karl I Stuýuartyň reformasy
• Patyşa aýal Elizaweta
Týuodoryň aradan çykmagy
bilen, onuň gönüden-göni
gan garyndaşlarynyň
bolmanlygy tagty
eýelemeklige meýilli
toparyň döremegine
getirýär. Týuodorlaryň
ornuna Stýuartlar gelýär.
Ilki tagta Ýakow I Stýuart
(1603-1625) geçýär
• 1625 -1649-njy ýyllar
aralygynda patyşalygy elinde
saklan Karl I Stuýuart 1628nji ýylda “monarhiýanyň
häkimlik etmegine päsgel
berýär” bahanasy bilen
parlamenti ýatyrýar.
• Bu bolsa, ýurtda iki sany
partiýanyň –kawalerler
(häzirki konserwatorlaryň torileriň) we “togalak
kelleliler” (häzirki
liberallaryň -wigileriň)
pariýalarynyň döremegine
getirýär

51. ABŞ-yň ilkinji partiýalary

•1828-nji ýylda döräp, köp wagtlap (öňbaşçysy ABŞ-yň
üçünji prezidenti Jeferson) ABŞ-yň Günortasynyň
plantatatorlarynyň we bank-söwda toparlarynyň
bähbitlerini araýan syýasy gurama hökmünde çykyş
edýär.
•“Döwlet raýat jemgyýetiniň işine mümkingadar az
goşulmaly” prinsipden ugur alypdyr. XX asyryň
ortalarynda Ruzweltiň 1933-1945) we Jonsonyň (19631969) prezidentlik eden döwürlerinde bu prinsipden el
çekipdir.
• 1854-nji ýylda prezident Linkoln döwründe
emele gelýär. Ýurduň kapitalistik ösüş
ugruny goldaýan Demirgazyklylaryň partiýasy
hökmünde çykyş edýär. Döwletiň raýat
jemgyýetiniň işine goşulmazlygy prinsipini
goldaýar, salgytlaryň peseldilmegini, ýurduň
harby kuwwatynyň artdyrylmagyny talap
edýär.
Demokratik
partiýa
Respublikan
partiýa

52. Syýasy partiýanyň esasy alamatlary

Köp wagtyň
dowamynda durnukly
hereket edýän
gurama hökmünde
çykyş etmekligi
Ýerli bölümleriniň
bolmaklygy
Häkimýeti ele
almaklyk
maksadynyň
bolmaklygy
Halk köpçüligi
tarapyndan
goldanylmagy

53. Partiýalaryň esasy görnüşleri

Syýasy partiýa
Kadrlaýyn
tipli
partiýalar
Köpçülikleýin
häsiýetli
partiýalar
Elektorallaýyn
tipli
partiýalar

54. Kadrlaýyn tipli partiýanyň alamatlary

Esasy alamatlary
• Hereketiniň esasy maksadysaýlawlarda ýeňiş gazanmak.
• Aç-açan hereket edýän ýerli
komitetleriniň bolmagy.
• San taýdan uly däldigi.
• Içki partiýa düzgüniniň
gowşaklygy, bellige
alynmaýan agzalyk (çlenlik).
• Konserwatiw ýa-da liberal
ideologiýa ýykgynlyk

55. Köpçülikleýin häsiýetli partiýanyň esasy alamatlary

Esasy alamatlary
• Maksady – häkimýeti ele almak.
• Aç-açan hereket edýän ýerli
guramalarynyň (hatda ilkinji
guramalarynyň hem) bolmagy.
• San taýdan örän uly bolmagy.
• Içki partiýa düzgüniniň diýseň
berkligi, bellige alynmaklygyň we
agzalyk (çlenlik) wznoslarynyň
tölenilmeginiň hökmanylygy.
• Radikallaýyn ideologiýa ýykgynlyk

56. Elektrollaýyn tipli partiýanyň esasy alamatlary

Esasy alamatlary
• Esasy maksady- saýlawlarda ýeňiş
gazanmak.
• Aýratyn toparlaryň däl-de,
umumilli bähbitleri aramaklyga
ýykgynlyk.
• Belli bir ideologiýadan ýüz
öwürmek.
• Hereket edýän döwrüniň
“pasyllaýyn” häsiýetdeligi:
saýlawdan saýlawa çenli aralykda
bolmagy.
• Gowşak partiýa düzgüni

57. Dolandyryjy we oppozision partiýalar

Dolandyryjy
partiýalar
Oppozision
partiýalar
Saýlawlarda ýeňiş gazanyp,
hökümeti dolandyrmaga hukuk
gazanan partiýa ýa-da
partiýalaryň koalisiýasy
Saýlawlarda ýeňilen we
hökümeti dolandyrmakdan
mahrum bolan, emma
parlamentde welin öz fraksiýasy
bolan partiýa (partiýalar)
Öz hökümetdäki wekilleriniň üsti
bilen öz ideologiýasyny ýöredýän
partiýa
Konstitusion gurluşy
dargatmakdan saklanyp,
hökümetiň işini tankyt astyna
alýar, alternatiw ýollary teklip
edýär

58. Partiýa sistemalarynyň görnüşleri

Ýekepartiýalaýyn
sistema
Ikipartiýalaýyn
sistema
Köppartiýalaýyn
sistema

59. Ýekepartiýalaýyn sistema

Esasan totalitar we
awtoritar režimler
üçin häsiýetli
i.
Kemçilikleri: oppozisiýanyň bolmazlygy
partiýanyň býurokratlaşmagyna, partiýanyň
halk köpçüliginden daşlaşmagyna getirýär
Amatly taraplary: jemgyýeti emele getirýän
ähli sosial toparlaryň umumy bähbidini
aramaklygy, ähli serişdeleri jemgyýetiň iň
wajyp hasaplanylýan wezipelere gönükdirmek.

60. Ikipartiýalaýyn sistema

Esasan köpartiýaly ýurtlarda iki sany
öňdebaryjy we has täsirli partiýalaryň
brinden –biriniň hökümeti dolandyrmaga
hukuk gazanmagy görnüşinde ýüze çykýar.
Mysallary:
ABŞ-da- respublikan we demokratik partiýalar,
Beýik Britaniýada – leýboristik we konserwatiw
Amatly taraplary: durnukly hökümeti düzmeklige mümkinçilik
döreýär. Şeýle hökümet öz ideologiýasyna esaslanyp,
jemgyýetde düýpli reformalary amala aşyryp bilýär.
Kemçiligi: indiki saýlawlarda oppozision partiýanyň ýeňen
ýagdaýynda syýasy kursyň üýtgemekligi

61. Köppartiýalaýyn sistema

Partiýalaryň köplügi dürli sosial toparlaryň dürli
bähbitleriniň (syýasy, sosial, milli, dini) barlygy bilen
bagly. Şeýle sistemada syýasy durmuşda esasy roly
oýnaýan partiýalar bilen bir hatarda başga partiýalar
hem çykyş edýärler.
Mysallary:
Italiýada – 14, Gollandiýada- 12, Şwesiýada ,
Daniýada, Norwegiýada 5-6 sany
Şeýle partiýa sistemalarynda özara ylalaşyga
gelmek we kompromissleri tapmak
prinsipinden ugur alnyp, hiç bir partiýa göze
görnüp duran syýasy agalyk degişli bolmaýar.

62. Partiýalaryň öz “syýasy agramlaryna” görä tapawutlandyrylşy

Mažoritarlaýyn
partiýalar
• Saýlawlarda
sesoleriň
köplügini
alyp, öz
syýasy
kursuny
ýöretmäge
hukuk
gazanan
partiýa
Mažoritarlyga
golaý duran
partiýalar
• Partiýalaryň
yzly-yzyna
häkimýet başyna
geçmekligi
mümkin bolan
halatynda indiki
saýlawlarda
ýeňmek
mümkinçilikli
partiýa
Agalyk edýän
partiýalar
Minoritarlaýyn
partiýalar
• Parlamentde
deputatlyk
orunlarynyň
esasy
köplügini
alan partiýa
• Deputatlyk
mandatlary
iň az bolan
partiýa