Елдер және елтану

1.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ЖОҒАРЫ БІЛІМ
МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ атындағы ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН УНИВЕРСИТЕТІ КЕАҚ
Тақырыбы: ЕЛДЕР ЖӘНЕ
ЕЛТАНУ
Шымкент , 2025

2. Жоспары

елтану және елдерге кешенді сипаттама
беру әдістемесі
1.Кешенді
2.Елдердің аумақтық және шекаралық ерекшеліктері
3.Елдердің тұрғын халқы бойынша әртүрлілігі.
Мақсаты:
Студенттерге елтану курсының мақсаты
мен міндеттері, кешенді елтану және елдерге кешенді
сипаттама беру әдістемесі туралы терең мағлұмат
беру.
Негізгі қарастырылатын мәселелер: елдер, елтану,
кешенді елтану, кешенді сипаттама, аумақтық және
шекаралық ерекшеліктері, тұрғын халқы бойынша
ерекшелігі.

3.

Географияда және күнделікті өмірде «ел» ұғымы көбінесе
«мемлекет» ұғымымен мазмұндас болады, бірақ бұл ұғымдар
мағыналық жағынан айырмашылық жасайды.
Ғалымдар ел
мемлекеттің кеңістіктік үлгісі, ал мемлекет елдің құқықтық
негіздегі үлгісі деп түсіндіреді.
Ел - табиғи кешеннің негізінде қалыптасқан және кеңістікте,
уақыт кезеңінде, ішкі және сыртқы байланыстарда мемлекет
түрінде көрінетін, құрлық ішілік деңгейдегі әлеуметтік-шаруашылық
кешені.
Елтану - елдерді кешенді түрде зерттейтін, олардың табиғаты,
халқы, шаруашылығы, мәдениеті мен әлеуметтік ұйымдасуы
туралы әртүрлі мәліметтерді жүйелейтін және жалпылайтын
географиялық пән болып табылады. Елтану географияның
біртұтастығының кепілі болып табылады: оның зерттеу объектісі
алуан түрлі процестер болып жатқан, құрылымы күрделі аумақ
болып табылады. Басқаша айтқанда, аумақтың біртұтастығын
зерттеу үшін география ғылымдары жүйесінің біртұтастығы қажет
болады.

4. Кешенді елтануда жекелеген аймақтар, елдер және олардың бөліктері табиғаты, халқы және шаруашылығы жағынан ішкі айырмашылықтар

жасайтын біртұтас аумақтық күрделі жүйе
ретінде қарастырылады. Бұл жағдайда аумақтарды кешенді
зерттеу үшін географияның басты салалары (физикалық,
әлеуметтік-экономикалық,
саяси
география)
түгел
«жұмылдырылады».
Кешенді елтанудың басты мақсаты - әртүрлі аумақтардың (елдер
мен аудандар) біртұтас және кешенді сипаттамаларын беру.
Мұндай сипаттамаларда географиялық ғылымдардың әдістері
көмегімен аумақтың бейнесін жасау қажет. Елтану бағытының
негізін салған ресейлік ғалым Н.Н. Баранскийдің анықтауынша,
бұл сипаттамаларда «геологиядан бастап идеологияға дейінгі»
мәселелер қамтылады. Жалпы алғанда, кез келген ғылым
саласының маңызды міндеті әлемді танып-білу болып табылады.
Кешенді елтанудың география ғылымының саласы ретінде ұдайы
өзгеріп жатқан әлемнің географиялық келбетін танып-білуі ең
алдымен ел аумағы деңгейінде жүзеге асады.

5. Кешенді елтанудағы аумақтың сипаттамасына қатысты бірнеше ерекшеліктерді атап өтуге болады. 1.Кешенді елтану сипаттамаларының

Кешенді
бірнеше
елтанудағы аумақтың сипаттамасына
ерекшеліктерді
атап
өтуге
қатысты
болады.
1.Кешенді елтану сипаттамаларының мазмұны жалпы
географияның құрамдас міндеттері болып табылатын
сипаттау, түсіндіру және болжауды қамтуы қажет.
Сипаттауды география ғылым ретінде қалыптаса бастаған
кезден бері шешіп келеді, ал түсіндіру XVIII ғасырдан бастап
қолға алынды. Географиялық болжам мәселесі ХХ ғасырдың
екінші жартысынан бастап аса маңызды мәселеге айналған
болатын.
2.Елтану бағытындағы кешенді сипаттама неғұрлым
нақты болуы қажет. Ғалымдар «кеңістік нақтылығы» деп
атаған ұстанымның кешенді елтану үшін маңызы ерекше
болады: сипаттамаларда жалпыламадан гөрі аумақтағы
нақты
деректер
келтірілуі
қажет.

6. 3.Сипаттау барысында уақыт байланысы үзіліп қалмауы керек. Жалпы география үшін қазіргі мен бұрынғының және болашақтың өзара

байланыста қарастырылуы аса маңызды. Мысалы, белгілі
бір елдің қазіргі жағдайын сипаттау барысында ол аумақтағы
бұрынғы халық қоныстануы мен табиғат ерекшеліктері,
шаруашылық сипаты туралы қарастырмау мүмкін емес. Сондайақ, елдің қазіргісін оның болашағына қатысты мәселелерден бөліп
қарауға
болмайды.
4.Елдерге кешенді сипаттама синергетикалық әдіс (грекше
синергия «ынтымақтастық» деген мағына береді) арқылы жүзеге
асырылуы қажет. Сипаттама беруде география ғылымдарының
ғана емес, тарих, статистика, әлеуметтану, саясаттану және т.б.
деректері
кеңінен
қолданылады.
5.Кешенді елтанудың географияның басқа салаларынан басты
айырмашылығының бірі алуан түрлі, нақты ақпарат қорының
молдығы болып табылады. Ақпарат қорының күрт артуы кешенді
елтануда ақпаратты өңдеу мен сақтаудың, түрлендірудің ең жаңа
технологияларын
қолдануды
қажет
етеді.

7.

Кесте 1 - Кешенді елтану сипаттамасының мазмұндық құрылымы
Р/с
1
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Тақырыптық
Мазмұны
бөліктер
2
3
Елдің (аумақтың)
Аумақтың неғұрлым қысқартылған, жалпы сипаттамасы. Мұнда елдің өзіндік
ерекшелігі
бейнесі ашылып, типі, басқалардан басты ерекшелігі көрсетіледі.
Аумағы, геограЕл аумағының кеңістік сипаты және оның ел дамуындағы ресурстық маңызы
фиялық және геосаяси көрсетіледі. Мұнда аумақтың мөлшерлері, пішіні, географиялық орнының негізгі
жағдайы
элементтері беріледі. Географиялық орын елдің өзіндік сипатын анықтаушы
фактор, сондықтан құрлықтық, теңіздік шекаралар, геосаяси факторлар да
талданады.
Ел дамуының тарихи- Ел аумағының шаруашылық игерілуінің негізгі кезеңдері мен олардың
географиялық
ерекшеліктерін көрсететін тарихи-географиялық сипаттама болып табылады.
кезеңдері
Табиғаты және
Мұнда табиғи факторлардың адам өмірі мен шаруашылығына ықпалын,
табиғатты
аумақтың табиғи жіктелуі мен табиғи-ресурстық әлеуетінің дамуға алғышарт
пайдалану
болатыны көрсетіледі. Табиғи ресурстардың әрқайсысының пайдаланылу
сипаты мен деңгейлеріне шолу жасалынады.
Халқы
және
Халықтың құрамы, құрылымы, демографиялық параметрлері, көші-қоны,
мәдениеті
әлеуметтік жағдай, дәстүрлері, өмір салты, діни ерекшеліктері көрсетіледі.
Қоныстануы
Ел
аумағындағы
елді
мекендердің
орналасу
сипаты,
қоныстану
ерекшеліктері,
ірі
қалалары,
әлеуметтік-экономикалық
кеңістіктегі
урбандалған аумақтардың ареалы туралы деректер беріледі.
Шаруашылығы
Ел шаруашылығының географиялық ерекшеліктері, орналасуы, мамандану
сипаты, салалық құрылымы, технологиялық ерекшеліктері, дүниежүзілік
шаруашылықтағы орны көрсетіледі. Мұнда елдің жеке аудандарының игерілу
сипаты да беріледі.
Аудандары
Ел аумағында жіктелетін, өзіндік
сипатқа ие аудандар туралы деректер
келтіріледі.
Мұнда тарихи, табиғи және әкімшілік негізде қалыптасқан
аудандарға
сипаттама
беріліп,
ерекшеліктері,
игерілуі
мен
даму
тенденциялары қарастырылады.
9
Қоршаған табиғи Табиғи ортаның жай-күйі мен сапасын сипаттайтын көрсеткіштер (ластану,
ортасының жай- күйі
өзгеру)
аумақтың
шаруашылық
игерілуі
мен
халық
қоныстануы
факторларына байланыстырылып беріледі.
Даму болашағы
Елде қабылданған даму бағдарламалары мен олардың орындалуына, тарихигеографиялық ұстанымдарға, елдің қазіргі заманғы әлеуметтік-экономикалық
дамуы мен аумақтың игерілу тенденцияларына негізделген болжамдық
мәселелер беріледі

8. Жерінің ауданы 30 мың км²-ден аспайтын микромемлекеттерге Еуропадағы «ергежейлі» мемлекеттер мен Мұхиттағы аралдық

мемлекеттерді
жатқызуға болады: Ватикан, Монако, Лихтенштейн, Мальта, Андорра,
Мальдив Республикасы, Науру, Тувалу және т.б. Ұсақ мемлекеттердің алып
жатқан аумағы адам қоныстанған құрлықтың бар болғаны 1,3%-ын құрайды
(2-кесте).
Кесте 2- Мемлекеттерді жерінің ауданы бойынша топтастыру (И.И.Пирожник бойынша)
Мемлекеттер
типі
1
Алып мемлекеттер
2
Ірі мемлекеттер
Аумағы
3
2,5 млн км²-ден
астам
350 мың – 2,5
млн км²
150-350 мың км²
5
30-150 мың км²
30 мың км²-ден аз
Орташа
мемлекеттер
4 Шағын мемлекеттер
Ұсақ мемлекеттер
6
Тәуелді аумақтар
Барлығы
Ел саны
9
Жалпы ауданы
%
млн км²
75,8
55,8
48
45,2
33,3
28
7,1
5,2
43
3,5
2,6
65
1,8
1,3
193
2,3
135,8
1,7
100,0

9. Аумағы кіші мемлекеттерде ресурстар тапшылығы, халық тығыздығының артуы, әлеуметтік проблемалары туындауы мүмкін. Сондықтан

аумағы ең
ірі және ең шағын мемлекеттерді «экстремум-мемлекеттер» деп аталатын
елдер
топтамасына
жатқызуға
болады
(3-кесте).
Макромемлекеттер
р/с
аумағы,
Атауы
млн км²
17,1
Ресей
1
Федерациясы
9,9
Канада
2
9,5
Қытай
3
9,3
АҚШ
4
8,5
Бразилия
5
7,7
6 Аустралия Одағы
3,2
Үндістан
7
2,8
Аргентина
8
2,7
Қазақстан
9
р/с
Микромемлекеттер
Атауы
аумағы, км²
1
Ватикан
44 га
2
3
4
5
6
7
8
9
Монако
Науру
Тувалу
Сан-Марино
Лихтенштейн
Сент-Китс және Невис
Мальдив Республикасы
Гренада
1,6
21,3
30,0
61,0
157
260
298
300

10. Шекараларды зерттейтін ғылым саласын географиялық лимология деп атайды. Мемлекеттік шекаралардың қалыптасуына әртүрлі факторлар

әсер
етеді, сондықтан олар табиғи шептер (өзен, көл, тау жоталары және т.б.),
этностың қоныстану аумағы бойынша өтеді, кей жағдайларда діни, саяси
жағдайларға байланысты тұрғын халықтың пікірі ескерілмей жүргізілген
шекаралар да бар. Жалпы алғанда, дүние жүзі аймақтары бойынша
мемлекеттік шекаралардың көрсеткіштері әртүрлі болады (4-кесте). Дүние
жүзі бойынша мемлекеттік шекаралар (И.И.Пирожник бойынша)
Аймақ
Африка
Азия
Америка
Еуропа
Барлығы
Шекаралардың
ұзындығы
км
80 423
67 424
52 752
25 836
226 435
%
36
30
23
11
100
Көршілес елдердің
Халық
ортақ шекараларының саны үлесі, %
саны
саны
%
107
37
13
65
23
61
40
14
14
75
26
12
287
100
100

11. Құрлықтағы шекаралары ұзын болатын мемлекеттер мен олардың шекараларының ұзындықтары 5-кестеде берілген. Кесте 5 - Құрлықтағы

шекаралары ең ұзын мемлекеттер
№ р/с Мемлекет
1
2
3
4
5
Қытай
Ресей
Бразилия
Үндістан
Қазақстан
Құрлықтағы № р/с
шекараларының
ұзындығы, км
22117
6
20344
7
16885
8
14103
9
12185
10
Мемлекет
АҚШ
Конго ДР
Аргентина
Канада
Монғолия
Құрлықтағы
шекараларының
ұзындығы, км
12034
10730
9861
8893
8220

12. Теңіз жағалауында орналасқан мемлекеттердің басым көпшілігінде (олардың саны 121) аумақтық сулар 3-12 мильдік жолақты құрайды,

алтауында ол 15-50 миль, ал қалған он үш елде 200 мильдік аумақтық су
зонасы бекітілген. Кейбір мемлекеттердің мүлдем құрлықтық шекаралары
болмайды (6-кесте).
Кесте 6 - Жағалау сызығы ең ұзын мемлекеттер
№ Мемлекеттер
1
2
3
4
5
Канада
Индонезия
Ресей
Филиппин
Жапония
Жағалау
сызығының
ұзындығы, км
202 080
54 716
37 653
36 289
29 751
№
Мемлекеттер Жағалау сызығының
ұзындығы, км
6
7
8
9
10
Аустралия
Норвегия
АҚШ
Жаңа Зеландия
Қытай
25 760
25 148
19 924
15 134
14 500

13. Көршілес елдердің өзара шекараларының ұзындығы мемлекеттердің жерінің ауданына байланысты болады. Осы себепті ауданы жағынан

дүние
жүзіндегі ең үлкен мемлекет болып саналатын Ресей Федерациясының
көршілес орналасқан Қазақстан, Қытай және Монғолиямен шекаралары, ал
АҚШ-тың Канадамен өзара шекаралары дүние жүзіндегі ұзын құрлықтық
шекаралар қатарына жатады (7- кесте).
Кесте 7 - Өзара шекаралары ең ұзын мемлекеттер
р/с
Мемлекеттер
1
АҚШ Канада
Ресей Қазақстан
Аргентина
- Чили
Қытай Монголия
Үндістан –
Бангладеш
2
3
4
5
Өзара
шекараларының
ұзындығы, км
8893
р/с
Мемлекеттер
Өзара
шекараларының
ұзындығы, км
3645
6
Ресей - Қытай
6846
7
3543
5308
8
4677
9
Ресей Монғолия
Бразилия Боливия
Қытай-Үндістан
4053
10
АҚШ - Мексика
3141
3423
3380

14. Қазіргі дүниеде халық саны 100 млн адамнан асатын 11 мемлекетті бөліп қарайды, халық саны ең аз мемлекеттерге Ватикан, Монако,

Сан-Марино т.б
жатады (8-кесте).
Кесте 8 - Халық саны жөнінен экстремум-мемлекеттер, 2010 ж
№
Халық саны ең көп
мемлекеттер
Халық
Халық саны ең аз Халық саны,
саны, млн адам мем- лекеттер
мың адам
1
2
3
4
5
6
7
8
Қытай
Үндістан
АҚШ
Индонезия
Бразилия
Пәкістан
Бангладеш
Нигерия
1339
1184
309,6
243,0
196,8
185,5
156,1
152,2
9
Ресей
141,0
10
Жапония
126,8
Ватикан
Тувалу
Науру
Палау
Сан-Марино
Монако
Лихтенштейн
Сент-Китс
және Невис
Маршалл
Аралдары
Доминика
1,0
12,4
14,0
20,8
30,3
33,0
34,8
40,1
64,5
72,7

15. Кесте 9 - Адамның өмір жасының ұзақтығы

№ Адамның өмір жасы ең
ұзақ елдер
1 СанМарино,
Жапония
2
Андорра
3 Швейцария Италия
4
5
6
7
Аустралия, Франция
Израиль, Канада,
Исландия
Швеция, Норвегия
Ұлыбритания,
Бельгия
Кувейт, АҚШ
Орташа өмір
жасының
ұзақтығы
№
Адамның өмір
жасы ең қысқа
елдер
Орташа өмір
жасының
ұзақтығы
83
1
Лесото
41
82,2
82
2
3
Замбия
Зимбабве
42
43
81
4
Свазиленд,
Гвинея-Бисау
46
80,9
5
47
80
6
78
7
Сьерра-Леоне,
Нигерия
Нигер, Мозамбик,
Конго ДР
Бурунди
48
50

16. Дамыған елдерде жасы 60 жастан асқандар, яғни егде адамдар үлесі артуда (16%) халық қартайып барады. Көптеген дамушы елдерде

туу жоғары
болғандықтан, халықтың жасаруы байқалуда. Бұл екі қарама-қайшы топтар
арасында елдердің аралық тобы тұр, оларда егде адамдар мен балалар
үлесі тепе-тең. Еуропаның әрбір бесінші тұрғыны 60 жастан асқан, болжам
бойынша, осы тенденция сақталса, 2030 жылы әрбір үшінші еуропалық егде
адам болады..
Кесте 10 - Халықтың жас құрылымындағы егде адамдар үлесі
Халықтың жас
Қарттар үлесі,
Халықтың жас
Қарттар
құрылымында қарттар үлесі ең
%
құрылымында қарттар үлесі ең үлесі, %
көп мемлекеттер
аз мемлекеттер
Монако
24,0
БАӘ, Катар, Науру
1,0
Жапония
23,0
Эритрея, Сенегал, Руан- да,
2,0
Нигер
Германия, Италия
20,0
Ауғанстан, Руанда
2,4
Грекия
19,0
Буркина-Фасо, Бурунди
2,5
Швеция, Болгария, Пор18,0
Нигерия,Мавритания, Мали
3,0
тугалия
Испания, Австрия
17,0
Судан, Бурунди, Джибу- ти
3,2

17. Кесте 11 - Халықтың жас құрылымындағы балалар үлесі

№
1
1
2
2
Уганда
Нигер
3
50,0
49,6
3
4
48,3
46,9
46,7
46,2
Болгария, Украина
Литва
13,8
14,2
7
8
Мали
Конго ДР, Сан-Томе және
Принсипи
Чад
Буркина-Фасо, Бурунди, Йемен, Эфиопия
Конго
Малави
Халықтың жас
құрылымында балалар
үлесі ең аз мемлекеттер
4
Жапония, Монако
Италия, Словения,
Латвия
Чехия
Германия
45,9
45,8
14,3
14,5
9
10
Бенин, Замбия, Сомали
Ауғанстан, Сьерра-Леоне
45,2
44,5
Беларусь, Грекия
Сингапур, Австрия,
Босния мен Герцегови- на,
Испания, Монако
Ресей
Эстония, Венгрия,
Польша
5
6
Халықтың жас құрылымында
балалар үлесі ең көп мемлекеттер
Балалар
үлесі,%
Балалар үлесі,
%
5
13,0
13,5
13,6
13,7
14,7
15,0

18.

Елдер туралы қызықты ақпараттар
1.Ең алуан ел: Индия. Барлық жақтарынан алсақ та:
мәдениет, экономика, климат, нәсіл, тіл, этника және дін
жақтарынан Индия әлем бойынша ең алуан түрлерді
қамтиды, немесе 2-ші орында.
2.Ең көп азаматтары өз елінде тұрмайтын мемлекет:
Мальта. Бірнеше экономикалық дағдарыс пен туудың жоғары
деңгейінің әсерінен Мальта бірнеші эмиграция толқынын
бастан кешірді, осынын әсерінен Мальтаның шекарасынын
сыртында ел азаматтары шекара ішінен қарағанда көбірек
тұрады.
3. Халқы ең жас ел: Нигер. Шамасы Нигерлің халықтың
жартысының жас 15-тен төмен. Елдің 80%-ы тегіс жазықтық
болғандықтан, жалғыз айналысатын іс – бала жасау болуы
керек.
4. Әлем бойынша ең көп танкке ие мемлекет: Ресей.
Ресейде 21 000 танк бар. Ал екінші орында АҚШ, 16 000
танк.

19.

Елдер туралы қызықты ақпараттар
5.Халқы ең тығыз емес орналасқан ел – Монғолия.
Монғолия халқының тығыздығы – 1,5 кв.км-ге 4 адам. Енді
осыны Гонконг аймағы Монг Кокпен салыстырыңызшы, ол
жерде ең тығы орналақан халық: дәл сол біржарым квадрат
километрге 340 000 адам.
6.Бір адамға ең көп қой басы келетін ел: Фолкленд
аралдары (Ұлы Британия). Бұл жерде 3 000 адам және 500
000 қой өмір сүреді. Аралға қой жүні экспорты ең көп табыс
алып келетіні таңқалдырмайды.
7. Ең көп тілдері бар мемлекет: Папуа-Жаңа Гвинея. Бұл
жере ағылшын тілі ресми тіл болғанымен, бұл жай ғана
формалдылық: ағылшын тілінде халықтың 2%-ы ғана
сөйлейді. Папуа-Жаңа Гвинея тұрғындары 820-дан астам
тілмен қолданады. Бұл әлем тілдерінің 12%-ы.
8. Ең алып мемлекеттік қала – Сингапур.

20.

Елдер туралы қызықты ақпараттар
9. Ең білімді мемлекет: Канада. Бұл жердің 50% халқы
мамандандырылғаннан төмен емес білімге ие. Канададан
кейін Израиль - 45% және Жапония - 44%.
10. Ең бейбіт емес мемлекет: Моали. Globa Peace Index
ақпараттары бойынша Сомали Ирактан озып, әлемдегі ең
соғысқұмар елге айналды, олар көрші елдерге жиі шабуыл
жасайды. Сомалилықтар әрдайым соғыс жағдайында және
үзіліссіз революция күйінде болады. Барлығына себеп –
Сомали өте кедей мемлекет, ол жердің халқына тіпті азықтүлікке қаражаттары жетпейді.
11. Ең аз орман бөлігі орналасқан мемлекет: Гаити. Гаити
ормандары толығымен шауып тасталынған деуге де болады.
Бұл тіпті спутниктердегі түсірілімдерден де байқалынады:
Гаити қай жерде Доминикано республикасымен
шекараласады екенін көре аласыздар, Доминиканода
ормандар әлі де өседі.

21.

Елдер туралы қызықты ақпараттар
12. Ең көп оттегін шығаратын ел: Ресей. Сібірде әлем
ормандарының 25%-ы орналасқан, ауданы АҚШ-тың континенттіг
бөлігінен де кең, осылайша Ресей көмірқышқыл газын оттегіне
айналдыру жағынан бірінші орында тұр.
13. Ең алып опиум өндіретін ел: Ауғанстан. Бұл жерде әлемдегі
барлық опиумның 95%-ы шығарылады.
14.Ең кеуіп кеткен ел: Ливия. Ливияның 99%-ы шөлдаладан
тұрады. Кейбір аймақтарда жауын-шашын онжылдықтармен
болмайды.
15.Өзен саны ең көп ел: Канада. Әлемдегі өзендердің 60%-ы
Канада территорясында орналасқан: 3 000 000 өзен канадалық
жердің 9%-ын алып жатыр.
16. Жолдары маржаннан жасалған әлемдегі жалғыз ел: Гума.
Гуамда табиғи құм жоқ, сондықтан ол жерде асфальт жасаған
кезде маржан мен мұнайды қолданады.
17. Ең көп сағаттық белдеу қамтитын ел: Франция. Егер де
Францияның барлық аймақтарын, теңіз аймақтарымен бірге
санасақ, бұл мемлекет 12 сағат белдеуінді орналасқан. АҚШ 11,